اکثار روایت
اکثار روایت از اصطلاحات علوم حدیث، رجال و درایه است. مقصود از آن، این است که اگر روایات فراوانی از یک راوی نقل شود، مشخص میشود آن راوی ثقه است. بسیاری از فقها و رجالیان همچون صاحب معالم، مجلسی اول، صاحب وسائل، سید بحرالعلوم، ملا احمد نراقی، وحید بهبهانی و صاحب جواهر از این راه وثاقت گروهی از راویان را اثبات کردهاند. درباره دلالت اکثار روایت چهار دیدگاه مطرح است: برخی آن را سبب توثیق، برخی صرفاً مدح، و برخی مشروط به نقل توسط بزرگان شناختهشده (اَجِلّا) دانستهاند و گروهی نیز آن را بیدلالت میدانند.
برای اثبات دلالت، سه استدلال مطرح شده است: نخست، روایات دال بر شناخت منزلت افراد به مقدار روایتشان؛ دوم، اینکه ثقات هرگز از ضعفا نقل فراوان نمیکردند؛ سوم، ارتباط استاد و شاگرد که اکثار روایت نشانه شناخت و اعتماد به اوست. اگر یکی از استدلالها پذیرفته شود، وثاقت برخی راویان مجهول که توثیق خاص ندارند، مانند محمد بن سنان، جابر جعفی، ابوالربیع شامی، ابراهیم بن هاشم و دیگران اثبات میشود.
جایگاه و اهمیت
اکثار روایت از اصطلاحات علوم حدیث، رجال و درایه است.[۱] مقصود از آن این است که اگر یک راوی که خودش توثیق خاصی ندارد (یعنی در منابع صریحاً ثقه معرفی نشده)، روایات زیادی از او توسط راویان دیگر نقل شود، همین کثرت نقل نشانهای از اعتماد به او و در نتیجه وثاقت او خواهد بود.[۲] منظور از کثرت و فراوانی، سی - چهل روایت یا کمتر دانسته شده است.[۳]
بسیاری از فقها و رجالیان ازجمله صاحب معالم،[۴] مجلسی اول،[۵] آقا حسین خوانساری،[۶] صاحب وسائل،[۷] سید بحرالعلوم،[۸] ملا احمد نراقی،[۹] وحید بهبهانی،[۱۰] اعرجی کاظمی[۱۱] و صاحب جواهر[۱۲] از همین راه، وثاقت یا مدح گروهی از راویان را اثبات کردهاند.
ثمره رجالی
گفته شده با این وجه، وثاقتِ برخی راویان مجهول که توثیق خاص ندارند، همچون محمد بن سنان، جابر بن یزید جعفی، ابوالربیع شامی، ابراهیم بن هاشم، ابراهیم کرخی، حسن بن زیاد الصیقل، حسن بن علی زیتونی، حسین بن اسحاق التاجر و علی بن احمد بن اشیم اثبات میشود.[۱۳]
دیدگاهها درباره دلالت اکثار روایت بر وثاقت
برخی با این وجه وثاقت همه راویان (باواسطه و بیواسطه) و برخی هم تنها راویان بدونواسطه را اثبات کردهاند؛[۱۴] اما درباره اصل دلالت، سه دیدگاه وجود دارد:
- اکثار روایت از اسباب توثیق راوی است.[۱۵]
- این وجه تنها از اسباب مدح راوی است.[۱۶]
- این وجه تنها به شرط اینکه کثرت روایت توسط بزرگان و افراد شناختهشده (اَجِلّا) باشد، پذیرفته است.[۱۷]
- این وجه هیچ دلالتی بر مدح یا توثیق ندارد.[۱۸]
دلایل اثبات وثاقت راوی
برای اینکه اکثار روایت دلیل بر وثاقت باشد، چند استدلال مطرح شده است:
استدلال اول: با توجه به روایاتی از قبیل «اعرفوا منازل الرجال منّا علی قدر روایاتهم عنا؛ قدر و منزلت افراد نزد ما را به مقدار روایات آنها از ما بشناسید»،[۱۹] مشخص میشود هر کسی که روایات بیشتری از ائمه(ع) نقل کند، مقام و منزلتش نزد ائمه بیشتر است و ثقه میباشد.[۲۰]
هرچند برخی با توجه به اشکالات سندی و دلالی، این استدلال را نپذیرفتهاند؛[۲۱] اما برخی دیگر به این اشکالات پاسخ گفتهاند.[۲۲] برخی نیز مضمون روایت را با توجه به روایات دیگر، تشویق مردم به نقل روایت همراه با فهم دقیق آن توسط ائمه(ع) دانستهاند.[۲۳]
استدلال دوم: راویان معتبر (ثقات) اگرچه گاهی از افراد ضعیف روایت کردهاند، اما هیچوقت بهطور گسترده و فراوان از آنان نقل نکردهاند؛ چون این کار باعث خدشه به اعتبارشان میشد. پس اگر از کسی زیاد روایت کردهاند، نشانه اعتماد به اوست.[۲۴]
استدلال سوم: رابطه استاد و شاگرد در نقل حدیث مهم بوده است. وقتی شاگردی بارها و بارها از استادی با روشهای متداول نقل حدیث (سماع و قرائت) روایت میکند، نشاندهنده شناخت و اعتماد او به استاد و وثاقت اوست.[۲۵]
پانویس
- ↑ حسینی شیرازی، «بازخوانی نظریه دلالت اکثار بر وثاقت، با تکیه بر تقریر استاد سید محمدجواد شبیری»، ص۳۹.
- ↑ طلاییان و لاهیجی، «کثرت روایت از راوی نشانه اعتماد به روایات منقول او»، دانشها و آموزههای قرآن و حدیث.
- ↑ حسینی شیرازی، «بازخوانی نظریه دلالت اکثار بر وثاقت، با تکیه بر تقریر استاد سید محمدجواد شبیری»، ص۴۲.
- ↑ ابن الشهید الثانی، منتقی الجمان، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۳۹-۴۱.
- ↑ مجلسی، روضة المتقین، ۱۴۰۶ق، ج۷، ص۱۱۹-۱۲۰ و ج۱۴، ص۹۳.
- ↑ خوانساری، مشارق الشموس، ج۱، ص۵۶.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۳۰، ص۳۲۹.
- ↑ بحرالعلوم، مصابیح الاحکام، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۱۰۷.
- ↑ نراقی، مستند الشیعه، ۱۴۱۵ق، ج۱۰، ص۴۵۴.
- ↑ وحید بهبهانی، الفوائد الرجالیه، ۱۴۰۴ق، ص۴۹.
- ↑ اعرجی کاظمی، عدة الرجال، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۴۴.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۸.
- ↑ حسینی شیرازی، «بازخوانی نظریه دلالت اکثار بر وثاقت، با تکیه بر تقریر استاد سید محمدجواد شبیری»، ص۴۳.
- ↑ سند، بحوث فی مبانی علم الرجال، ۱۴۲۹ق، ص۱۶۶.
- ↑ مجلسی، روضة المتقین، ۱۴۰۶ق، ج۷، ص۱۱۹-۱۲۰ و ج۱۴، ص۹۳؛ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۳۰، ص۳۲۹؛ سند، بحوث فی مبانی علم الرجال، ۱۴۲۹ق، ص۱۶۶-۱۶۷.
- ↑ اعرجی کاظمی، عدة الرجال، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۴۴؛ نوری، خاتمه مستدرک، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۲۲۴.
- ↑ مازندرانی، منتهی المقال، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۹۰؛ همتی، «دلالت اکثار روایت اجلاء بر وثاقت»، ذکری.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۷۵؛ تبریزی، ارشاد الطالب الی تعلیق المکاسب، ۱۳۹۹ق، ج۳، ص۲۴۱ وج۵، ص۱۸۷؛ سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ۱۴۱۰ق، ص۳۴۷-۳۴۹؛ محسنی، بحوث فی علم الرجال، ۱۴۳۲ق، ص۲۷.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۲۷، ص۱۵۰.
- ↑ سند، بحوث فی مبانی علم الرجال، ۱۴۲۹ق، ص۱۶۴-۱۶۶.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۷۵.
- ↑ سند، بحوث فی مبانی علم الرجال، ۱۴۲۹ق، ص۱۶۶-۱۶۷.
- ↑ جدی و نقیزاده، «بازکاوی دلالت حدیث «اعرفوا منازل الرجال»، بر مبنای اکثار روایت از معصوم(ع)»، ص۹۰.
- ↑ طلاییان و لاهیجی، «کثرت روایت از راوی نشانه اعتماد به روایات منقول او»، دانشها و آموزههای قرآن و حدیث.
- ↑ حسینی شیرازی، «بازخوانی نظریه دلالت اکثار بر وثاقت، با تکیه بر تقریر استاد سید محمدجواد شبیری»، ص۴۶-۴۷.
منابع
- ابن الشهید الثانی، حسن بن زینالدین، منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح و الحسان، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۶۲ش.
- اعرجی کاظمی، محسن بن حسن، عدة الرجال، قم، نشر اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
- بحرالعلوم، سید مهدی، مصابیح الاحکام، قم، منشورات میثم تمار، ۱۴۲۷ق.
- تبریزی، جواد، ارشاد الطالب الی تعلیق المکاسب، قم، مطبعة مهر، ۱۳۹۹ق.
- جدی، حسین و نقیزاده، حسن، «بازکاوی دلالت حدیث «اعرفوا منازل الرجال»، بر مبنای اکثار روایت از معصوم(ع)»، فصلنامه علمی علوم حدیث، شماره ۲۴، فروردین ۱۳۹۸ش.
- حسینی شیرازی، سید علیرضا و مفید، عباس، «بازخوانی نظریه دلالت اکثار بر وثاقت، با تکیه بر تقریر استاد سید محمدجواد شبیری»، فصلنامه تخصصی مطالعات قرآن و حدیث سفینه، شماره ۶۷، تابستان ۱۳۹۹ش.
- حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۰۹ق.
- خوانساری، آقاحسین بن محمد، مشارق الشموس فی شرح الدروس، بیجا، بینا، بیتا. (نرمافزار فقه اهل بیت(ع) ۲)
- خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیجا، بینا، بیتا. (نرمافزار فقه اهل بیت(ع) ۲)
- سبحانی، جعفر، کلیات فی علم الرجال، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۰ق.
- سند، محمد، بحوث فی مبانی علم الرجال، قم، نشر مدین، ۱۴۲۹ق.
- طلاییان، رسول و لاهیجی، مهدی، «کثرت روایت از راوی نشانه اعتماد به روایات منقول او»، نشریه دانشها و آموزههای قرآن و حدیث، شماره ۲، ۱۳۹۷ش.
- مازندرانی، محمد بن اسماعیل، منتهی المقال، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لاحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
- مجلسی، محمدتقی، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، قم، مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانپور، ۱۴۰۶ق.
- محسنی، محمد آصف، بحوث فی علم الرجال، قم، مركز المصطفی العالمی للترجمة و النشر، ۱۴۳۲ق.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- نراقی، احمد بن محمدمهدی، مستند الشیعه فی احکام الشریعه، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۱۵ق.
- نوری، میرزا حسین، خاتمه المستدرک، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۱۷ق.
- وحید بهبهانی، محمدباقر بن محمد، الفوائد الرجالیه، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۰۴ق.