مسجد سهله

مسجد سهله

اطلاعات اوليه
بنيانگذار	سهیل
تأسیس	قرن اول قمری
کاربری	مسجد
مکان	کوفه
نام‌های دیگر	مسجد سهیل • مسجد بنی‌ظفر • عبدالقیس
مشخصات
مساحت	۱۷۵۰۰ متر مربع
وضعیت	فعال
معماری
بازسازی	۱۳۷۸ق
وبگاه	سایت مسجد سهله

مسجد سَهْله از مشهورترین مساجد اسلامی که در قرن اول قمری در نزدیکی مسجد کوفه ساخته شده است.

مسجد سهله، از مساجد منتسب به امام دوازدهم شیعیان است. بنابر برخی روایات، محل زندگی وی پس از ظهور، نیز خواهد بود. در بخش‌های مختلف صحن مسجد، محرابهایی ساخته شده که به نام پیشوایان دینی نامگذاری شده؛ از جمله مقام امام صادق، امام سجاد، ابراهیم، ادریس و خضر.

در کتب دعا اعمال مخصوصی برای آن آمده است.

عکسی قدیمی و تاریخی از مسجد سهله

نقشه مسجد سهله

نقشه مسجد سهله

اهمیت و جایگاه

مسجد سهله از مساجد مورد اهتمام شیعیان است که برخی از آنان برای درک فضیلت نمازگزاردن در آن، به این مسجد سفر می‌کنند. مسجد سهله در شهر کوفه، در حدود دو کیلومتری شمال‌غربی مسجد کوفه قرار دارد. در فضیلت و آداب مسجد سهله روایات متعددی وجود دارد و در کتاب‌های حدیثی و کتاب‌های مربوط به اعمال مکان‌های مقدس نیز باب مستقلی به فضیلت این مسجد و اعمال مربوط به آن اختصاص یافته است. مطابق روایتی که ابن‌الفقیه در کتاب البلدان از امام علی(ع) نقل کرده، مسجد سهله یکی از چهار مسجد بناشده در چهار بقعه مقدس کوفه است.

برخی روایات، مسجد سهله را مکانی مرتبط با پیامبران دانسته‌اند؛ از جمله اینکه پیامبران در آن نماز گزارده‌اند و این مسجد محل زندگی برخی پیامبران و حضور حضرت خضر بوده و حضرت داود از آنجا به نبرد طالوت رفته است. همچنین، مطابق روایتی در کتاب تهذیب، نفخه صور و محشر قیامت در این مسجد رخ خواهد داد.

نام مشهور این مسجد «سهله» است و به نظر می‌رسد این نام به دلیل هموار و مسطح‌بودنِ (سهلة) زمین مسجد و اراضی پیرامون آن انتخاب شده باشد. از دیگر نام‌های آن می‌توان به «مسجد ظفر»، «مسجد سُهیل» (نام یکی از عبادت‌کنندگان یا خادمان مسجد)، «مسجد القری» و «مسجد البرّی» (به دلیل فراوانی احسان و انجام نیکی ـ برّ ـ در این مسجد) اشاره کرد.

درباره مسجد سهله کتاب‌ها و آثار مختلفی نوشته شده است که از جمله آنها می‌توان به «الامام المهدی(عج) بین مسجدین» و «دلیل مسجد السهلة المعظم» دو اثر مضر سید علی‌خان مدنی، متولّی مسجد سهله و از نوادگان سید علی‌خان کبیر، اشاره کرد.

کتاب الامام المهدی(عج) بین مسجدین، تألیف مضر سید علی‌خان مدنی، درباره مسجد کوفه و مسجد سهله.

استجاره در مسجد سهله

از ویژگی‌های مسجد سهله، پناه‌جستن (استجاره) در آن از بلا و گرفتاری است؛ چنان‌که در کتاب حدیثی وسائل الشیعه، باب مخصوصی در این باره وجود دارد و در آن احادیث مربوط به پناه‌جستن به خدا در این مسجد و دعا برای رفع گرفتاری‌ها ذکر شده است. در روایتی از امام صادق(ع) درباره مسجد سهله آمده است که زید بن علی قصد داشت برای نماز به این مسجد برود، اما به دلیل پیش‌آمدی از این کار بازماند. امام صادق(ع) با اشاره به جایگاه ویژه مسجد سهله، بیان کرد که اگر زید در آنجا به خدا پناه می‌برد، خداوند یک سال (و مطابق روایتی دیگر، بیست سال) به او پناه می‌داد. مطابق روایتی از امام سجاد(ع) کسی که در مسجد سهله دو رکعت نماز گزارد، خدا سال‌هایی (دو سال) بر عمرش می‌افزاید. همچنین در روایت دیگری از امام صادق آمده، هر که در این مسجد بین نماز مغرب و عشا، دو رکعت نماز گزارد، خدا گرفتاری او را برطرف می‌سازد.

تاریخچه

مسجد سهله از مساجد ساخته‌شده در قرن نخست هجری است که به گفته برخی گزارش‌ها، ساخت آن به پیش از ورود امام علی(ع) به کوفه بازمی‌گردد. این مسجد پس از فتح کوفه و استقرار مسلمانان در آن، به دست طایفه بنی‌ظفر، از شاخه‌های انصار، ساخته شد و ازاین‌رو در متون قدیمی با نام «مسجد بنی‌ظفر» شناخته می‌شود. به گفته جعفر خلیلی، مؤلف کتاب موسوعة العتبات المقدسة، مسجد سهله تنها مسجد باقی‌مانده از مساجدی است که قبایل پس از ساخت مسجد جامع بنا کردند.

به گفته محمد سعید طریحی، بنای مسجد و دیوارهای پیرامون آن در دوره‌های مختلف حکومت‌های ایرانی، از جمله ایلخانیان، تجدید بنا شده است. این بازسازی‌ها و تعمیرات پی‌درپی، بناها و کتیبه‌های پیشین را از میان برده و اطلاعاتی از پیشینه تاریخی مسجد را نیز از بین برده است.

بازسازی مسجد سهله به دستور سید محمدسعید حکیم از سال ۱۴۱۹ق آغاز شد و با وجود مشکلات مالی و شرایط سیاسی و اجتماعی عراق ادامه یافت. در این طرح، بخش‌های اصلی مسجد، دیوار پیرامونی و چند مقام منسوب به پیامبران بازسازی شد و صحن شرقی، تأسیسات آب، ساختمان اداری و سالن همایش نیز سامان‌دهی شد. از سال ۱۴۳۰ق، طرح‌های توسعه و بازسازی مسجد سهله با تشکیل دوباره هیئت عمران ادامه یافت. این طرح‌ها شامل توسعه فضاهای پیرامونی در چهار جهت، احداث صحن‌های جدید، کتابخانه، مدرسه دینی، سالن همایش، فضاهای خدماتی و اقامتی و ایجاد مسیرهای تردد و فضای سبز بود. همچنین بازسازی مقام امام حجت(عج) و امام زین‌العابدین(ع)، محراب مقام امام صادق(ع)، گنبد و نمای بیرونی مسجد، احداث مناره جدید و توسعه امکانات مسجد در برنامه قرار گرفت.

آیین شب‌های چهارشنبه و ارتباط با امام زمان

مسجد سهله در فرهنگ شیعه با امام زمان(عج) پیوندی ویژه دارد؛ مطابق برخی روایات، امام مهدی(عج) پس از ظهور، این مسجد را محل زندگی، حکومت و تقسیم بیت‌المال قرار خواهد داد. همچنین، گزارش‌های متعددی از تشرف به محضر امام مهدی(عج) در این مسجد نقل شده است. از جمله، از سید بحرالعلوم نقل شده که حضرت مهدی(عج) را در حال مناجات در این مسجد زیارت کرده و مرعشی نجفی نیز از دیدار و گفت‌وگو با امام عصر(عج) در این مکان خبر داده است.

از دیگر جلوه‌های این پیوند، حضور شیعیان در مسجد سهله در شب‌های چهارشنبه به امید دیدار امام مهدی(عج) است. بر اساس گزارشی از محدث نوری، در میان افراد متدین این باور شهرت داشته که حضور چهل شب چهارشنبه پیاپی در مسجد سهله با نیت دیدار امام مهدی(عج)، موجب تشرف به محضر ایشان می‌شود. ازاین‌رو، برخی عالمان شیعه نیز به حضور در این مسجد در شب‌های چهارشنبه اهتمام داشته و برخی با پای پیاده به آنجا می‌رفتند. برخی شیعیان نیز همچنان چهل شب چهارشنبه در مسجد سهله حاضر شده، به دعا و عبادت می‌پردازند.

به گفته محمد سعید طریحی، مؤلف کتاب العتبات المقدسة فی کوفه، این سنت را محمدحسن صاحب جواهر بنیان نهاده است و احتمالاً روایاتی که ظهور امام مهدی(عج) را در چنین زمانی دانسته‌اند، در شکل‌گیری آن مؤثر بوده است. همچنین، احتمال داده شده که ریشه این سنت به سید بن طاووس بازگردد؛ زیرا او در کتاب مصباح الزائر، شب چهارشنبه و فاصله میان نماز مغرب و عشاء را بهترین زمان برای انجام اعمال مسجد سهله دانسته است.

مقام‌ها و اعمال مسجد

فضای مسجد سهله از دو بخش شبستان و صحن تشکیل شده و در بخش‌های مختلف آن، محراب‌هایی منسوب به پیامبران و امامان وجود دارد که «مقام» نامیده می‌شود. در شبستان، رواق‌ها و صحن اصلی نیز مقام‌های متعددی به امامان و پیامبران منسوب شده که برای هر یک، در کتاب‌های ادعیه، آداب و دعاهای ویژه‌ای ذکر شده است. اعمال مربوط به مسجد سهله که در کتاب مزار کبیر آمده، مورد پذیرش قرار گرفته است. بااین‌حال، برخی پژوهشگران اصل اقامت و عبادت برخی پیامبران در این مسجد را پذیرفته‌اند، اما در تطبیق مقام‌های کنونی با محل حضور آنان تردید کرده‌اند.

در کتاب‌های دعا، معمولاً نام مقام‌ها به‌طور مستقیم ذکر نشده و اعمال هر مقام با اشاره به جهت قرارگیری آن در مسجد بیان شده است. با این حال، برخی نویسندگان با تطبیق این جهت‌ها با مقام‌های موجود، نام هر مقام را مشخص کرده و اعمال مربوط به آن را آورده‌اند.

اعمال مسجد سهله، بر اساس آنچه در مفاتیح الجنان نقل شده و با توجه به این تطبیق‌ها، به ترتیب زیر است:

ورود به مسجد

هنگام ورود به مسجد سهله، در نزدیکی درِ مسجد ایستاده و این دعا خوانده می‌شود:

«بِسْمِ اَللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ مِنَ اَللَّهِ وَ إِلَى اَللَّهِ وَ مٰا شٰاءَ اَللّٰهُ وَ خَيْرُ اَلْأَسْمَاءِ لِلَّهِ تَوَكَّلْتُ عَلَى اَللَّهِ وَ لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ اَلْعَلِيِّ اَلْعَظِيمِ اَللَّهُمَّ اِجْعَلْنِي مِنْ عُمَّارِ مَسَاجِدِكَ وَ بُيُوتِكَ اَللَّهُمَّ إِنِّي أَتَوَجَّهُ إِلَيْكَ بِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أُقَدِّمُهُمْ بَيْنَ يَدَيْ حَوَائِجِي فَاجْعَلْنِي اَللَّهُمَّ بِهِمْ عِنْدَكَ وَجِيهاً فِي اَلدُّنْيَا وَ اَلْآخِرَةِ وَ مِنَ اَلْمُقَرَّبِينَ اَللَّهُمَّ اِجْعَلْ صَلاَتِي بِهِمْ مَقْبُولَةً وَ ذَنْبِي بِهِمْ مَغْفُوراً وَ رِزْقِي بِهِمْ مَبْسُوطاً وَ دُعَائِي بِهِمْ مُسْتَجَاباً وَ حَوَائِجِي بِهِمْ مَقْضِيَّةً وَ اُنْظُرْ إِلَيَّ بِوَجْهِكَ اَلْكَرِيمِ نَظْرَةً رَحِيمَةً أَسْتَوْجِبُ بِهَا اَلْكَرَامَةَ عِنْدَكَ ثُمَّ لاَ تَصْرِفْهُ عَنِّي أَبَداً بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ اَلرَّاحِمِينَ يَا مُقَلِّبَ اَلْقُلُوبِ وَ اَلْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ وَ دِينِ نَبِيِّكَ وَ وَلِيِّكَ وَ لاَ تُزِغْ قَلْبِي بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنِي وَ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ اَلْوَهّٰابُ اَللَّهُمَّ إِلَيْكَ تَوَجَّهْتُ وَ مَرْضَاتَكَ طَلَبْتُ وَ ثَوَابَكَ اِبْتَغَيْتُ وَ بِكَ آمَنْتُ وَ عَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ اَللَّهُمَّ فَأَقْبِلْ بِوَجْهِكَ إِلَيَّ وَ أَقْبِلْ بِوَجْهِي إِلَيْكَ.»

سپس آیة الکرسی، سوره فلق و سوره ناس خوانده شده و بعد ذکرهای «سُبْحانَ الله»، «اَلْحَمْدُ لِلّه»، «لا إِلهَ إِلَّا الله» و «اللهُ أَکبَر» هرکدام هفت مرتبه گفته می‌شود. سپس این دعا خوانده می‌شود:

«اَللَّهُمَّ لَكَ اَلْحَمْدُ عَلَى مَا هَدَيْتَنِي وَ لَكَ اَلْحَمْدُ عَلَى مَا فَضَّلْتَنِي وَ لَكَ اَلْحَمْدُ عَلَى مَا شَرَّفْتَنِي وَ لَكَ اَلْحَمْدُ عَلَى كُلِّ بَلاَءٍ حَسَنٍ اِبْتَلَيْتَنِي اَللَّهُمَّ تَقَبَّلْ صَلاَتِي وَ دُعَائِي وَ طَهِّرْ قَلْبِي وَ اِشْرَحْ لِي صَدْرِي وَ تُبْ عَلَيَّ إِنَّكَ أَنْتَ اَلتَّوّٰابُ اَلرَّحِيمُ.»

مقام امام صادق(ع)

مقام امام صادق(ع) در میان صحن مسجد قرار دارد. بعد از ورود به مسجد دو رکعت نماز تَحیّت و بعد از نماز این دعا خوانده می‌شود:

«أَنْتَ اَللَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ مُبْدِئُ اَلْخَلْقِ وَ مُعِيدُهُمْ وَ أَنْتَ اَللَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ خَالِقُ اَلْخَلْقِ وَ رَازِقُهُمْ وَ أَنْتَ اَللَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ اَلْقَابِضُ اَلْبَاسِطُ وَ أَنْتَ اَللَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ مُدَبِّرُ اَلْأُمُورِ وَ بَاعِثُ مَنْ فِي اَلْقُبُورِ أَنْتَ وَارِثُ اَلْأَرْضِ وَ مَنْ عَلَيْهَا أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ اَلْمَخْزُونِ اَلْمَكْنُونِ اَلْحَيِّ اَلْقَيُّومِ وَ أَنْتَ اَللَّهُ لاٰ إِلٰهَ إِلاّٰ أَنْتَ عَالِمُ اَلسِّرِّ وَ أَخْفَى أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ اَلَّذِي إِذَا دُعِيتَ بِهِ أَجَبْتَ وَ إِذَا سُئِلْتَ بِهِ أَعْطَيْتَ وَ أَسْأَلُكَ بِحَقِّكَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ بِحَقِّهِمُ اَلَّذِي أَوْجَبْتَهُ عَلَى نَفْسِكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَقْضِيَ لِي حَاجَتِي اَلسَّاعَةَ اَلسَّاعَةَ يَا سَامِعَ اَلدُّعَاءِ يَا سَيِّدَاهْ يَا مَوْلاَهْ يَا غِيَاثَاهْ أَسْأَلُكَ بِكُلِّ اِسْمٍ سَمَّيْتَ بِهِ نَفْسَكَ أَوِ اِسْتَأْثَرْتَ بِهِ فِي عِلْمِ اَلْغَيْبِ عِنْدَكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُعَجِّلَ فَرَجَنَا اَلسَّاعَةَ يَا مُقَلِّبَ اَلْقُلُوبِ وَ اَلْأَبْصَارِ يَا سَمِيعَ اَلدُّعٰاءِ.»

پس از نماز، به سجده رفته و با خشوع، هر حاجتی از خداوند خواسته شود.

مقام حضرت ابراهیم(ع)

مقام حضرت ابراهیم(ع) در زاویه میان دو ضلع شمالی و غربی مسجد قرار دارد. مطابق برخی روایات، خانه حضرت ابراهیم(ع) در مسجد سهله بوده و او از آنجا به سوی عمالقه خارج شده است. بعد از اعمال مقام امام صادق(ع) در این مقام دو رکعت نماز خوانده شده و این دعا قرائت می‌گردد:

«اَللَّهُمَّ بِحَقِّ هَذِهِ اَلْبُقْعَةِ اَلشَّرِيفَةِ وَ بِحَقِّ مَنْ تَعَبَّدَ لَكَ فِيهَا قَدْ عَلِمْتَ حَوَائِجِي فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اِقْضِهَا وَ قَدْ أَحْصَيْتَ ذُنُوبِي فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اِغْفِرْهَا اَللَّهُمَّ أَحْيِنِي مَا [إِذَا] كَانَتِ اَلْحَيَاةُ خَيْراً لِي وَ أَمِتْنِي [تَوَفَّنِي] إِذَا كَانَتِ اَلْوَفَاةُ خَيْراً لِي عَلَى مُوَالاَةِ أَوْلِيَائِكَ وَ مُعَادَاةِ أَعْدَائِكَ وَ اِفْعَلْ بِي مَا أَنْتَ أَهْلُهُ يَا أَرْحَمَ اَلرَّاحِمِينَ.»

مقام حضرت ادریس(ع)

میان دو ضلع جنوبی و غربی واقع شده است. مطابق برخی روایات، خانه حضرت ادریس(ع) در این مسجد بوده و او در آنجا خیاطی می‌کرده است. بعد از اعمال مقام حضرت ابراهیم، در مقام حضرت ادریس دو رکعت نماز و این دعا خوانده می‌شود:

«اَللَّهُمَّ إِنِّي صَلَّيْتُ هَذِهِ اَلصَّلاَةَ اِبْتِغَاءَ مَرْضَاتِكَ وَ طَلَبَ نَائِلِكَ وَ رَجَاءَ رِفْدِكَ وَ جَوَائِزِكَ فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ تَقَبَّلْهَا مِنِّي بِأَحْسَنِ قَبُولٍ وَ بَلِّغْنِي بِرَحْمَتِكَ اَلْمَأْمُولَ وَ اِفْعَلْ بِي مَا أَنْتَ أَهْلُهُ يَا أَرْحَمَ اَلرَّاحِمِينَ.»

سپس به سجده رفته و دو طرف صورت بر خاک نهاده شود.

مقام حضرت خضر(ع)

مقام حضرت خضر(ع) میان دو ضلع جنوبی و شرقی مسجد قرار دارد. بعد از اعمال مقام حضرت ادریس، در مقام حضرت خضر دو رکعت نماز به‌جا آورده و این دعا قرائت می‌شود:

«اَللَّهُمَّ إِنْ كَانَتِ اَلذُّنُوبُ وَ اَلْخَطَايَا قَدْ أَخْلَقَتْ وَجْهِي عِنْدَكَ فَلَمْ تَرْفَعْ لِي إِلَيْكَ صَوْتاً وَ لَمْ تَسْتَجِبْ لِي دَعْوَةً فَإِنِّي أَسْأَلُكَ بِكَ يَا اَللَّهُ فَإِنَّهُ لَيْسَ مِثْلَكَ أَحَدٌ وَ أَتَوَسَّلُ إِلَيْكَ بِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَسْأَلُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُقْبِلَ إِلَيَّ [عَلَيَّ] بِوَجْهِكَ اَلْكَرِيمِ وَ تُقْبِلَ بِوَجْهِي [إِلَيْكَ] وَ لاَ تُخَيِّبَنِي حِينَ أَدْعُوكَ وَ لاَ تَحْرِمَنِي حِينَ أَرْجُوكَ يَا أَرْحَمَ اَلرَّاحِمِينَ.»

مقام صالحان

مقام صالحان میان دو ضلع شمالی و شرقی قرار دارد و به مقام هود(ع) و صالح(ع) نیز شناخته می‌شود. بعد از مقام حضرت خضر، در مقام صالحان دو رکعت نماز و این دعا خوانده می‌شود:

«اَللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ يَا اَللَّهُ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَجْعَلَ خَيْرَ عُمُرِي آخِرَهُ وَ خَيْرَ أَعْمَالِي خَوَاتِيمَهَا وَ خَيْرَ أَيَّامِي يَوْمَ أَلْقَاكَ فِيهِ إِنَّكَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ اَللَّهُمَّ تَقَبَّلْ دُعَائِي وَ اِسْمَعْ نَجْوَايَ يَا عَلِيُّ يَا عَظِيمُ يَا قَادِرُ يَا قَاهِرُ يَا حَيّاً لاَ يَمُوتُ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اِغْفِرْ لِيَ اَلذُّنُوبَ اَلَّتِي بَيْنِي وَ بَيْنَكَ وَ لاَ تَفْضَحْنِي عَلَى رُءُوسِ اَلْأَشْهَادِ وَ اُحْرُسْنِي بِعَيْنِكَ اَلَّتِي لاَ تَنَامُ وَ اِرْحَمْنِي بِقُدْرَتِكَ عَلَيَّ يَا أَرْحَمَ اَلرَّاحِمِينَ وَ صَلَّى اَللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ اَلطَّاهِرِينَ يَا رَبَّ اَلْعَالَمِينَ.»

مقام امام سجاد(ع)

در وسط مسجد، میان مقام امام زمان(عج) و امام صادق(ع) و نزدیک‌تر به مقام امام زمان قرار دارد. پس از مقام صالحان، در مقام امام سجاد(ع) دو رکعت نماز و دعای زیر خوانده می‌شود:

«يَا [مَنْ هُوَ] أَقْرَبُ إِلَيَّ مِنْ حَبْلِ اَلْوَرِيدِ يَا فَعَّالاً لِمَا يُرِيدُ يَا مَنْ يَحُولُ بَيْنَ اَلْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ حُلْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ مَنْ يُؤْذِينَا بِحَوْلِكَ وَ قُوَّتِكَ يَا كَافِي [يَا كَافِياً] مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَ لاَ يَكْفِي مِنْهُ شَيْءٌ اِكْفِنَا اَلْمُهِمَّ مِنْ أَمْرِ اَلدُّنْيَا وَ اَلْآخِرَةِ يَا أَرْحَمَ اَلرَّاحِمِينَ»

سپس دو طرف صورت بر خاک نهاده می‌شود.

مقام امام زمان(عج)

مقام امام زمان(عج) در ضلع جنوبی مسجد قرار دارد و محل آن را سید بحرالعلوم تعیین کرده است. احتمال داده شده این همان مکانی باشد که سید بحرالعلوم در آن با امام زمان(عج) ملاقات کرده است. پس از اعمال مقام امام سجاد، در مقام امام زمان(ع) دو رکعت نماز و دعای استغاثه به امام زمان خوانده می‌شود:

«سَلاَمُ اَللَّهِ اَلْكَامِلُ اَلتَّامُّ اَلشَّامِلُ اَلْعَامُّ وَ صَلَوَاتُهُ اَلدَّائِمَةُ وَ بَرَكَاتُهُ اَلْقَائِمَةُ اَلتَّامَّةُ عَلَى حُجَّةِ اَللَّهِ وَ وَلِيِّهِ فِي أَرْضِهِ وَ بِلاَدِهِ وَ خَلِيفَتِهِ عَلَى خَلْقِهِ وَ عِبَادِهِ وَ سُلاَلَةِ اَلنُّبُوَّةِ وَ بَقِيَّةِ اَلْعِتْرَةِ وَ اَلصَّفْوَةِ صَاحِبِ اَلزَّمَانِ وَ مُظْهِرِ اَلْإِيمَانِ وَ مُلَقِّنِ [مُعْلِنِ] أَحْكَامِ اَلْقُرْآنِ وَ مُطَهِّرِ اَلْأَرْضِ وَ نَاشِرِ اَلْعَدْلِ فِي اَلطُّولِ وَ اَلْعَرْضِ وَ اَلْحُجَّةِ اَلْقَائِمِ اَلْمَهْدِيِّ اَلْإِمَامِ اَلْمُنْتَظَرِ اَلْمَرْضِيِّ [اَلْمُرْتَضَى] وَ اِبْنِ اَلْأَئِمَّةِ اَلطَّاهِرِينَ اَلْوَصِيِّ اِبْنِ اَلْأَوْصِيَاءِ اَلْمَرْضِيِّينَ اَلْهَادِي اَلْمَعْصُومِ اِبْنِ اَلْأَئِمَّةِ اَلْهُدَاةِ اَلْمَعْصُومِينَ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا مُعِزَّ اَلْمُؤْمِنِينَ اَلْمُسْتَضْعَفِينَ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا مُذِلَّ اَلْكَافِرِينَ اَلْمُتَكَبِّرِينَ اَلظَّالِمِينَ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا مَوْلاَيَ يَا صَاحِبَ اَلزَّمَانِ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا اِبْنَ أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا اِبْنَ فَاطِمَةَ اَلزَّهْرَاءِ سَيِّدَةِ نِسَاءِ اَلْعَالَمِينَ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا اِبْنَ اَلْأَئِمَّةِ اَلْحُجَجِ اَلْمَعْصُومِينَ وَ اَلْإِمَامِ عَلَى اَلْخَلْقِ أَجْمَعِينَ اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا مَوْلاَيَ سَلاَمَ مُخْلِصٍ لَكَ فِي اَلْوِلاَيَةِ أَشْهَدُ أَنَّكَ اَلْإِمَامُ اَلْمَهْدِيُّ قَوْلاً وَ فِعْلاً وَ أَنْتَ اَلَّذِي تَمْلَأُ اَلْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلاً بَعْدَ مَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً فَعَجَّلَ اَللَّهُ فَرَجَكَ وَ سَهَّلَ مَخْرَجَكَ وَ قَرَّبَ زَمَانَكَ وَ كَثَّرَ أَنْصَارَكَ وَ أَعْوَانَكَ وَ أَنْجَزَ لَكَ مَا وَعَدَكَ فَهُوَ أَصْدَقُ اَلْقَائِلِينَ وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى اَلَّذِينَ اُسْتُضْعِفُوا فِي اَلْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ اَلْوٰارِثِينَ يَا مَوْلاَيَ يَا صَاحِبَ اَلزَّمَانِ يَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ حَاجَتِي كَذَا وَ كَذَا و به جای «كذا و کذا»، حاجت‌های خود ذکر شود. در ادامه گفته می‌شود: فَاشْفَعْ لِي فِي نَجَاحِهَا فَقَدْ تَوَجَّهْتُ إِلَيْكَ بِحَاجَتِي لِعِلْمِي أَنَّ لَكَ عِنْدَ اَللَّهِ شَفَاعَةً مَقْبُولَةً وَ مَقَاماً مَحْمُوداً فَبِحَقِّ مَنِ اِخْتَصَّكُمْ بِأَمْرِهِ وَ اِرْتَضَاكُمْ لِسِرِّهِ وَ بِالشَّأْنِ اَلَّذِي لَكُمْ عِنْدَ اَللَّهِ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُ سَلِ اَللَّهَ تَعَالَى فِي نُجْحِ طَلِبَتِي وَ إِجَابَةِ دَعْوَتِي وَ كَشْفِ كُرْبَتِي.»

اعمال

از بعض کتب مزاریه نقل شده: که چون خواستی وارد مسجد شوی، نزد درگاه بایست و بگو: بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ مِنَ اللَّهِ وَ إِلَى اللَّهِ وَ مَا شَاءَ اللَّهُ وَ خَيْرُ الْأَسْمَاءِ لِلَّهِ تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ اللَّهُمَّ اجْعَلْنِي مِنْ عُمَّارِ مَسَاجِدِكَ وَ بُيُوتِكَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَتَوَجَّهُ إِلَيْكَ بِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أُقَدِّمُهُمْ بَيْنَ يَدَيْ حَوَائِجِي فَاجْعَلْنِي اللَّهُمَّ بِهِمْ عِنْدَكَ وَجِيها فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ اللَّهُمَّ اجْعَلْ صَلاتِي بِهِمْ مَقْبُولَةً وَ ذَنْبِي بِهِمْ مَغْفُورا وَ رِزْقِي بِهِمْ مَبْسُوطا وَ دُعَائِي بِهِمْ مُسْتَجَابا وَ حَوَائِجِي بِهِمْ مَقْضِيَّةً وَ انْظُرْ إِلَيَّ بِوَجْهِكَ الْكَرِيمِ نَظْرَةً رَحِيمَةً أَسْتَوْجِبُ بِهَا الْكَرَامَةَ عِنْدَكَ ثُمَّ لا تَصْرِفْهُ عَنِّي أَبَدا بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ وَ دِينِ نَبِيِّكَ وَ وَلِيِّكَ وَ لا تُزِغْ قَلْبِي بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنِي وَ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ اللَّهُمَّ إِلَيْكَ تَوَجَّهْتُ وَ مَرْضَاتَكَ طَلَبْتُ وَ ثَوَابَكَ ابْتَغَيْتُ وَ بِكَ آمَنْتُ وَ عَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ اللَّهُمَّ فَأَقْبِلْ بِوَجْهِكَ إِلَيَّ وَ أَقْبِلْ بِوَجْهِي إِلَيْكَ.

سپس آیة الکرسی و سوره فلق و سوره ناس را بخوان و خدا را هفت مرتبه تسبیح و هفت مرتبه حمد و هفت مرتبه تهلیل و هفت مرتبه تکبیر بگو یعنی هریک از سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الاّ اللّه و اللّه اکبر را هفت مرتبه بگو و بخوان: اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى مَا هَدَيْتَنِي وَ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى مَا فَضَّلْتَنِي وَ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى مَا شَرَّفْتَنِي وَ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى كُلِّ بَلاءٍ حَسَنٍ ابْتَلَيْتَنِي اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ صَلاتِي وَ دُعَائِي وَ طَهِّرْ قَلْبِي وَ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَ تُبْ عَلَيَّ إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ .

سید ابن طاووس فرموده: چون اراده کردی به مسجد سهله بروی، در شب چهارشنبه بین مغرب و عشا وارد آن مسجد شو. که فضیلت آن از اوقات دیگر بیشتر است همین که وارد مسجد شدی نماز مغرب و نافله آن را بجا آور، آنگاه دو رکعت نماز تحیت مسجد قربة الی اللّه بخوان، چون فارغ شدی دست‌ها را به جانب آسمان بلند کن و بگو: أَنْتَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ مُبْدِئُ الْخَلْقِ وَ مُعِيدُهُمْ وَ أَنْتَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ خَالِقُ الْخَلْقِ وَ رَازِقُهُمْ وَ أَنْتَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ الْقَابِضُ الْبَاسِطُ وَ أَنْتَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ مُدَبِّرُ الْأُمُورِ وَ بَاعِثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ أَنْتَ وَارِثُ الْأَرْضِ وَ مَنْ عَلَيْهَا أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الْمَخْزُونِ الْمَكْنُونِ الْحَيِّ الْقَيُّومِ وَ أَنْتَ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ عَالِمُ السِّرِّ وَ أَخْفَى أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذِي إِذَا دُعِيتَ بِهِ أَجَبْتَ وَ إِذَا سُئِلْتَ بِهِ أَعْطَيْتَ وَ أَسْأَلُكَ بِحَقِّكَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ وَ بِحَقِّهِمُ الَّذِي أَوْجَبْتَهُ عَلَى نَفْسِكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَقْضِيَ لِي حَاجَتِي السَّاعَةَ السَّاعَةَ يَا سَامِعَ الدُّعَاءِ يَا سَيِّدَاهْ يَا مَوْلاهْ يَا غِيَاثَاهْ أَسْأَلُكَ بِكُلِّ اسْمٍ سَمَّيْتَ بِهِ نَفْسَكَ أَوِ اسْتَأْثَرْتَ بِهِ فِي عِلْمِ الْغَيْبِ عِنْدَكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُعَجِّلَ فَرَجَنَا السَّاعَةَ يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ وَ الْأَبْصَارِ يَا سَمِيعَ الدُّعَاءِ.

سپس به سجده برو و خشوع کن، و خدا را به جهت هرچه خواهی بخوان پس از آن دو رکعت نماز در گوشه‌ای که طرف مغرب و شمال است بخوان، که آن محل خانه حضرت ابراهیم(ع) است و از آنجا به جنگ «عمالقه» رفت، چون از نماز و تسبیحات حضرت زهرا(س) فارغ شدی چنین بگو: اللَّهُمَّ بِحَقِّ هَذِهِ الْبُقْعَةِ الشَّرِيفَةِ وَ بِحَقِّ مَنْ تَعَبَّدَ لَكَ فِيهَا قَدْ عَلِمْتَ حَوَائِجِي فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اقْضِهَا وَ قَدْ أَحْصَيْتَ ذُنُوبِي فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اغْفِرْهَا اللَّهُمَّ أَحْيِنِي مَا [إِذَا] كَانَتِ الْحَيَاةُ خَيْرا لِي وَ أَمِتْنِي [تَوَفَّنِي‏] إِذَا كَانَتِ الْوَفَاةُ خَيْراً لِي عَلَى مُوَالاةِ أَوْلِيَائِكَ وَ مُعَادَاةِ أَعْدَائِكَ وَ افْعَلْ بِي مَا أَنْتَ أَهْلُهُ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ(خدایا به حق این بقعه برجسته و عالی و به حق کسانی که تو را در آن عبادت کردند، به یقین حوائجم را دانسته‌ای، پس بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و آن‌ها را برآور و گناهانم را شمرده‌ای، پس بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و آن‌ها را بیامرز. خدایا زنده‌ام بدار تا وقتی‌که زنده بودن برایم خیر است و بمیران آن هنگام که مردن برایم خیر باشد البته بر اساس دوستی با دوستانت و دشمنی با دشمنانت و با من آن کن که شایسته آنی، ای مهربان‌ترین مهربانان.)

پس در گوشه‌ای دیگر که سمت مغرب و قبله است دو رکعت نماز بگذار و دست‌ها را بردار و بگو: اللَّهُمَّ إِنِّي صَلَّيْتُ هَذِهِ الصَّلاةَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِكَ وَ طَلَبَ نَائِلِكَ وَ رَجَاءَ رِفْدِكَ وَ جَوَائِزِكَ فَصَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ تَقَبَّلْهَا مِنِّي بِأَحْسَنِ قَبُولٍ وَ بَلِّغْنِي بِرَحْمَتِكَ الْمَأْمُولَ وَ افْعَلْ بِي مَا أَنْتَ أَهْلُهُ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.(خدایا من این نماز را خواندم برای جستن خشنودی‌ات و طلب عطایت و امید کمک و هدایایت، پس بر محمّد و خاندان محمّد درود فرست و به نیکو پذیرفتنی از من بپذیر و به رحمتت مرا به آرزویم برسان و با من آن کن که شایسته آنی، ای مهربان‌ترین مهربانان.)

سپس به سجده برو،و دو طرف صورت خویش را به خاک بگذار، آنگاه به گوشه‌ای که بر طرف مشرق است برو و در آنجا دو رکعت نماز بخوان و دست‌هایت را بگشا و بگو: اللَّهُمَّ إِنْ كَانَتِ الذُّنُوبُ وَ الْخَطَايَا قَدْ أَخْلَقَتْ وَجْهِي عِنْدَكَ فَلَمْ تَرْفَعْ لِي إِلَيْكَ صَوْتا وَ لَمْ تَسْتَجِبْ لِي دَعْوَةً فَإِنِّي أَسْأَلُكَ بِكَ يَا اللَّهُ فَإِنَّهُ لَيْسَ مِثْلَكَ أَحَدٌ وَ أَتَوَسَّلُ إِلَيْكَ بِمُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَسْأَلُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تُقْبِلَ إِلَيَّ [عَلَيَ‏] بِوَجْهِكَ الْكَرِيمِ وَ تُقْبِلَ بِوَجْهِي [إِلَيْكَ‏] وَ لا تُخَيِّبَنِي حِينَ أَدْعُوكَ وَ لا تَحْرِمَنِي حِينَ أَرْجُوكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.

سید ابن طاووس می‌گوید از بعض کتب مزاریه[مربوط به زیارت] غیر معروفه نقل شده: که پس از آن می‌روی به گوشه دیگر که در جانب مشرق قرار گرفته و در آنجا دو رکعت نماز می‌خوانی و می‌گویی: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِاسْمِكَ يَا اللَّهُ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَنْ تَجْعَلَ خَيْرَ عُمُرِي آخِرَهُ وَ خَيْرَ أَعْمَالِي خَوَاتِيمَهَا وَ خَيْرَ أَيَّامِي يَوْمَ أَلْقَاكَ فِيهِ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ اللَّهُمَّ تَقَبَّلْ دُعَائِي وَ اسْمَعْ نَجْوَايَ يَا عَلِيُّ يَا عَظِيمُ يَا قَادِرُ يَا قَاهِرُ يَا حَيّا لا يَمُوتُ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اغْفِرْ لِيَ الذُّنُوبَ الَّتِي بَيْنِي وَ بَيْنَكَ وَ لا تَفْضَحْنِي عَلَى رُءُوسِ الْأَشْهَادِ وَ احْرُسْنِي بِعَيْنِكَ الَّتِي لا تَنَامُ وَ ارْحَمْنِي بِقُدْرَتِكَ عَلَيَّ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِينَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ.

پس از آن دو رکعت نماز در خانه‌ای که میان مسجد است بجا می‌آوری و می‌گویی: يَا مَنْ هُوَ أَقْرَبُ إِلَيَّ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ يَا فَعَّالا لِمَا يُرِيدُ يَا مَنْ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ حُلْ بَيْنَنَا وَ بَيْنَ مَنْ يُؤْذِينَا بِحَوْلِكَ وَ قُوَّتِكَ يَا كَافِي مِنْ كُلِّ شَيْ‏ءٍ وَ لا يَكْفِي مِنْهُ شَيْ‏ءٌ اكْفِنَا الْمُهِمَّ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ.

سپس دو طرف صورت خود را بر خاک بگذار.

این مکان شریف در این زمان معروف به مقام امام زین العابدین(ع) است و در کتاب «مزار قدیم» نقل کرده: بعد از دو رکعت نماز در این مقام بخواند دعای: اللّهمّ انّی اسالک یا من لا تراه العیون را و این دعا در اعمال دکّه باب امیر مؤمنان(ع) در مسجد کوفه ذکر شد.(اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ يَا مَنْ لا تَرَاهُ الْعُيُونُ، وَ لا تُحِيطُ بِهِ الظُّنُونُ، وَ لا يَصِفُهُ الْوَاصِفُونَ، وَ لا تُغَيِّرُهُ الْحَوَادِثُ، وَ لا تُفْنِيهِ الدُّهُورُ، تَعْلَمُ مَثَاقِيلَ الْجِبَالِ، وَ مَكَايِيلَ الْبِحَارِ وَ وَرَقَ الْأَشْجَارِ، وَ رَمْلَ الْقِفَارِ، وَ مَا أَضَاءَتْ بِهِ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ، وَ أَظْلَمَ عَلَيْهِ اللَّيْلُ، وَ وَضَحَ عَلَيْهِ النَّهَارُ، وَ لا تُوَارِي مِنْكَ سَمَاءٌ سَمَاءً، وَ لا أَرْضٌ أَرْضاً، وَ لا جَبَلٌ مَا فِي أَصْلِهِ، وَ لا بَحْرٌ مَا فِي قَعْرِهِ، أَسْأَلُكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ أَنْ تَجْعَلَ خَيْرَ أَمْرِي آخِرَهُ، وَ خَيْرَ أَعْمَالِي خَوَاتِيمَهَا، وَ خَيْرَ أَيَّامِي يَوْمَ أَلْقَاكَ، إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْ ءٍ قَدِيرٌ؛ خدایا از تو می‌خواهم، ای آن‌که چشم‌ها نبیندش و گمان‌ها فرانگیرندش و وصف‌کنندگان او را وصف نکنند و حوادث دگرگونش ننمایند و روزگاران فانی‌اش نکند، تو می‌دانی سنگینی کوه‌ها را و پیمانه دریاها را و برگ‌های درختان را و ریگ‌های صحراها را و آنچه را خورشید روشنی دهد و ماه و شب بر آن تاریکی اندازد و روز بر آن روشن گردد، از تو پنهان نمی‌کند آسمانی آسمان دیگر را و نه زمینی زمین دیگر را و نه کوهی آنچه را در ریشه آن است و نه دریایی آنچه را در قعر آن است، از تو می‌خواهم که بر محمّد و خاندان محمّد درود فرستی و اینکه بهترین کارم را آخرین کار و بهترین اعمالم را سرانجام آن‌ها و بهترین روزهایم را روزی که ملاقاتت کنم قرار ده، البته تو بر هر کاری توانایی.) نیز نقل شده است که در این مسجد دو رکعت نماز بین نماز شام و خفتن مستحب است. از حضرت صادق(ع) روایت شده: هر غمناکی بین نماز مغرب و نماز عشاء نماز بخواند و دعا نماید، حق تعالی غمش را برطرف کند.

جستارهای وابسته

• سرداب مقدس
• مسجد جمکران
• مسجد کوفه

نگارخانه

• 
• 
  مقام امام زمان(عج)
• 
  مقام امام سجاد(ع). عکس: رسول العوادی.
• 
  مقام امام صادق(ع).
• 
  مقام انبیاء و صالحین. عکس: رسول العوادی.
• 
  مقام حضرت ادریس(ع). عکس: رسول العوادی.
• 
  مقام حضرت خضر(ع). عکس: رسول العوادی.
• 
  تصویر هوایی از مسجد سهله. در این تصویر گنبد مسجد زید بن صوحان در سمت چپ تصویر دیده می‌شود.
• 
• پرونده:و حضرت ابراهیم

پیوند به بیرون

• سایت مسجد سهله
• مقاله دانشنامه جهان اسلام