مقاله متوسط
رده ناقص
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
شناسه ارزیابی نشده

حضرت معصومه سلام الله علیها

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از فاطمه معصومه)
پرش به: ناوبری، جستجو
امامزاده
فاطمه معصومه (س)
حرم حضرت معصومه2.jpg
نقش از امامزادگان شیعی و خواهر امام رضا (ع)
نام فاطمه معصومه (س)
زادروز ۱ ذی‌القعده سال ۱۷۳ق
زادگاه مدینه
درگذشت ۱۰ ربیع‌الثانی سال ۲۰۱ق
مدفن قم
محل زندگی مدینه
لقب(ها) معصومه، کریمه اهل بیت، طاهره، حمیده، بَرَّه (نیکوکار)، رشیده، تقیه، نقیه، رضیه، مرضیه، سیده، اُخت الرضا
پدر امام موسی کاظم (ع)
مادر نجمه خاتون
طول عمر ۲۸ سال
امامزادگان مشهور

فاطمه(س) مشهور به حضرت معصومه، دختر امام کاظم(ع) و خواهر امام رضا(ع).

حضرت معصومه در ۲۰۱ قمری برای دیدار برادرش امام رضا(ع) در طوس، از مدینه به ایران آمد؛ اما در میانه راه، به علت بیماری درگذشت و در قم به خاک سپرده شد. عالمان شیعه، ویژگی‌های شخصیتی و علمی وی را ستوده و از او روایاتی نیز نقل کرده‌اند.

در برخی روایات، پاداش زیارت او، بهشت دانسته شده است. شیعیان بر مرقد او بارگاهی ساخته‌اند که به حرم حضرت معصومه شناخته می‌شود.

اطلاعات کم درباره حضرت معصومه

به گفته ذبیح‌الله محلاتی در کتاب ریاحین الشریعه، اطلاعات چندانی درباره زندگی حضرت معصومه در دست نیست؛ ازجمله تاریخ تولد و وفات، میزان عمر، ازدواج‌کردن یا نکردن، اینکه چه زمانی از مدینه حرکت کرده و آیا پیش از شهادت امام رضا(ع) فوت کرده است یا پس از آن، در تاریخ ثبت نشده است.[۱]

دودمان

فاطمه معصومه، دختر امام کاظم(ع) و برادر امام رضا(ع) است. شیخ مفید در الارشاد از دو دختر به نام‌های فاطمهٔ کبرا و فاطمهٔ صغرا برای امام موسی کاظم نام برده، اما نگفته است که کدام‌یک حضرت معصومه است.[۲] ابن‌جوزی از علمای اهل سنت در قرن ششم قمری هم نوشته است: امام کاظم چهار دختر به نام فاطمه داشته است؛ اما او نیز از اینکه حضرت معصومه کدام‌یک بوده، سخن نگفته است.[۳] به‌گفته محمد بن جریر طبری صغیر، نویسنده دلائل‌الامامه مادر حضرت معصومه، نجمه‌خاتون نام دارد که امام رضا(ع) نیز او به دنیا آمده است.[۴]

تاریخ تولد و وفات

در منابع قدیمی شیعه، تاریخ‌های ولادت و وفات فاطمه معصومه بیان نشده است. به‌گفته رضا استادی، نخستین کتابی که در آن، تاریخی ذکر شده است، نورالآفاق نوشته جواد شاه‌عبدالعظیمی (درگذشت ۱۳۵۵ق) است که در سال ۱۳۳۴ش منتشر شده است. در این کتاب، تاریخ ولادت حضرت معصومه و تاریخ وفات او ذکر شده و از آن به کتاب‎های دیگر راه‌ یافته است.

بسیاری با این دیدگاه مخالفت کرده‌اند. کسانی چون رضا استادی، رسول جعفریان، سیدضیاء مرتضوی و شهاب‌الدین مرعشی تاریخ‌های ذکرشده در این کتاب را ساختگی دانسته‌اند.

جایگاه نزد شیعیان

علمای شیعه جایگاه والایی برای فاطمه معصومه قائل‌اند و روایاتی درخصوص منزلت او و اهمیت زیارتش نقل می‌کنند. علامه مجلسی در بحارالانوار حدیثی از امام صادق(ع) نقل کرده است که طبق آن، شیعیان با شفاعت وی به بهشت وارد می‌شوند.[۵] در فرازی از زیارتنامه فاطمه معصومه هم از وی در خواست شفاعت شده است.[۶]

شوشتری در قاموس الرجال نوشته است: در میان فرزندان فراوانِ امام کاظم(ع)، پس از امام رضا(ع) کسی هم‌پای معصومه نیست.[۷] شیخ عباس قمی هم او را برترینِ دختران موسی بن جعفر(ع) دانسته است.[۸]

برپایه روایاتی که از امام صادق(ع)، امام کاظم(ع) و امام جواد(ع) نقل شده است، بهشت، پاداش کسی است که فاطمه دختر امام كاظم(ع) را زیارت کند.[۹] البته در برخی روایات، پاداش‌ بهشت برای کسی دانسته شده که او را با معرفت و شناخت زیارت کند.[۱۰]

زیارتنامه

در برخی از کتب شیعه، زیارتنامه‌ای از امام رضا(ع) برای فاطمه معصومه نقل شده است.[۱۱] علامه مجلسی این زیارتنامه را در تحفة الزائر آورده و در مقدمه آن یادآور شده است که در این کتاب فقط زیارتنامه‌هایی را می‌آورد که سندشان معتبر باشد.[۱۲]

گفته‌اند حضرت زهرا(س) و حضرت معصومه تنها زنانی‌اندد که زیارتنامه مأثور (زیارت‌نامه‌ای که سند آن به معصوم می‌رسد) دارند.[۱۳]

لقب‌ها

کاشی‌کاری معرق متعلق به حرم حضرت معصومه. امام رضا(ع): هر کس او (حضرت معصومه) را با شناخت از جایگاهش زیارت کند، بهشت برای اوست.

معصومه و کریمه اهل بیت لقب‌های مشهور فاطمه دختر امام کاظم‌اند.[۱۴] گفته‌اند «معصومه» از روایتی منتسب به امام رضا(ع) اخذ شده است.[۱۵] در این روایت که در زادالمعاد، نوشته محمدباقر مجلسی آمده است، امام رضا(ع) از او با نام معصومه یاد کرده است.[۱۶] او را امروزه «کریمه اهل بیت» هم می‌خوانند.[۱۷] می‌گویند این لقب به خوابی مستند است که سید محمود مرعشی نجفی، پدر آیه الله مرعشی نجفی دیده و در آن یکی از ائمه(ع)، حضرت معصومه را کریمه اهل بیت خوانده است.[۱۸]

ازدواج

به نوشته کتاب ریاحین الشریعه، دانسته نیست که حضرت معصومه ازدواج کرده است یا نه، و فرزند داشته است یا خیر؛[۱۹] با‌این‌همه مشهور است که حضرت معصومه هرگز ازدواج نکرده است.[۲۰] دلایلی هم برای ازدواج‌نکردن وی ذکر شده است؛ ازجمله گفته‌اند: او به جهت آن، ازدواج نکرد که همتایی برایش پیدا نشد.[نیازمند منبع] یعقوبی نوشته است که امام کاظم(ع) وصیت کرده بود که هیچ‌یک از دخترانش ازدواج نکنند؛[۲۱] اما به این سخن اشکال کرده‌اند که چنین سفارشی در وصیت‌نامه‌ای که کلینی در کافی از امام کاظم(ع) نقل کرده،[۲۲] نیامده است.[۲۳]

سفر به ایران، ورود به قم و درگذشت

برپایه کتاب ریاحین الشریعه، حضرت معصومه برای دیدار برادرش امام رضا به ایران آمد که در آن زمان ولی‌عهد مأمون خلیفه عباسی بود و در خراسان سکونت داشت؛ اما موفق به دیدار برادر نشد و در میان راه بیمار شد و درگذشت.[۲۴] به باور سید جعفر مرتضی عاملی، حضرت معصومه(ص) در ساوه مسموم و شهید شده است.[۲۵]

درخصوص علت رفتن او به قم دو گزارش وجود دارد: طبق گزارش نخست، وی در ساوه بیمار شد و از همراهانش خواست او را به قم ببرند.[۲۶] بنابر گزارش دوم، خود قمی‌ها از او خواستند به قم برود.[۲۷]

حضرت معصومه در قم در خانه شخصی به نام موسی بن خزرج اشعری ساکن شد و پس از شانزده یا هفده روز درگذشت.[۲۸] جنازه او را در قبرستانی به نام بابلان (حرم کنونی) دفن کردند.[۲۹]

کنگره بزرگداشت حضرت معصومه

در سال ۱۳۸۴ش، «کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام و مکانت فرهنگی قم» به‌دستور آیت‌الله مسعودی متولی آستانه تأسیس شد.[۳۰] این کنگره در سال ۱۳۸۴ش همایشی در حرم حضرت معصومه برگزار کرد که مراجع تقلیدی چون ناصر مکارم شیرازی و عبدالله جوادی آملی ازجمله سخنرانان آن بودند.[۳۱]

احمد عبادی دبیر کنگره از چاپ ۵۴ جلد کتاب توسط کنگره در محورهای حضرت معصومه، حرم وی، حوزه علمیه قم و انقلاب اسلامی در قم خبر داد.[۳۲]

جستار وابسته

پانویس

  1. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۱.
  2. نگاه کنید به مفید، الارشاد، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۴۴.
  3. نگاه کنید به ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، ص۳۱۵.
  4. نگاه کنید به طبری، دلائل‌الامامه، ص۳۰۹.
  5. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷.
  6. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۷؛ مجلسی، زادالمعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸-۵۴۷.
  7. شوشتری، تواریخ النبی و الآل، ۱۳۹۱ق، ص۶۵.
  8. قمی، منتهی‌الآمال، ج۲، ص۳۷۸.
  9. نگاه كنيد به ابن‌قولویه، کامل‌الزیارات، ص۵۳۶، ح۸۲۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۵-۲۶۸.
  10. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۶.
  11. برای نمونه نگاه کنید به مجلسی، زادالمعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۸-۵۴۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۹۹، ۱۴۰۳ق، ص۲۶۶-۲۶۷.
  12. مجلسی،‌ تحفة الزائر،‌ ص۳.
  13. حمیدی،‌عمه سادات زندگی حضرت معصومه(س)،‌ص ۴۶
  14. برای نمونه نگاه کنید به مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۲۹؛ اصغری‌نژاد، «نظرى بر اسامى و القاب حضرت فاطمه معصومه(س)».
  15. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۲۹.
  16. مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷.
  17. نگاه کنید به مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۴۱و۴۲.
  18. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۴۱و۴۲.
  19. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۱.
  20. برای نمونه نگاه کنید به مهدی‌پور، کریمه اهل بیت(س)، ۱۳۸۰ش، ص۱۵۰.
  21. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۶۱.
  22. نگاه کنید به کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۱۷.
  23. قرشی، حیاةالامام موسی بن جعفر، ج۲، ص۴۹۷.
  24. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۲.
  25. عاملی، حیاة السیاسیة للامام رضا(ع)، ج۱، ص۴۲۸.
  26. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۲.
  27. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۲و۳۳.
  28. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۳.
  29. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۱۳۷۳ش، ج۵، ص۳۳.
  30. کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۲.
  31. شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، ص۱۳۹و۱۴۵.
  32. شرافت، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، ص۱۴۲.

منابع

  • سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
  • امینی، عبدالحسین،الغدیر، ترجمه: جمعی از نویسندگان، تهران: بنیاد بعثت، بی‌تا.
  • بحرانی، شیخ عبدالله، عوالم، قم، ۱۴۰۹ق.
  • شوشتری، محمدتقی، تورایخ النبی و الآل، تهران، ۱۳۹۱ق.
  • تشید، علی‌اکبر، قیام سادات علوی، تهران، ۱۳۳۱ش.
  • خوانساری، مولی حیدر، زبده التصانیف، قم، ۱۴۱۵ق.
  • داخل بن سید، سید حسین، من لایحضره الخطیب، بیروت، ۱۴۱۲ق.
  • شبیری زنجانی، سید موسی، جرعه‌ای از دریا، ج۲، موسسه کتاب‌شناسی شیعه، قم، ۱۳۹۰ش.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، عیون اخبار الرضا، بیروت: مؤسسه الاعلمی، ۱۴۰۴ق.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، بیروت: دار المفید، ۱۴۱۴ق.
  • طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامه، قم، ۱۴۱۳ق.
  • عاملی، سید جعفر مرتضی، حیاة السیاسیة للامام رضا(ع)، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۴۰۳ق.
  • قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم: جامعه مدرسین، ۱۴۲۲ق.
  • قمی، شیخ عباس، سفینة البحار، قم، اسوه، ۱۴۱۴ق.
  • کاتوزیان، محمد علی بن حسین، انوار المشعشعین، چاپ سنگی، تهران، بی‌تا.
  • مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، تصحیح: جمعی از محققان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ: دوم، ۱۴۰۳ق.
  • مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، تصحیح: علاءالدین اعلمی، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق
  • محلاتی، ذبیح الله، ریاحین الشریعه، دار الکتب الاسلامیه، تهران، بی‌تا.
  • مهدی‌پور، علی‌اکبر، کریمه اهل بیت (س)، قم، نشر حاذق، چاپ ۱، ۱۳۷۴ش.
  • ناصر الشریعه، محمد حسین، تاریخ قم، بی جا: علامه طباطبایی، ۱۳۸۳ش.
  • نمازی شاهرودی، علی، مستدرک سفینه البحار، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۹ق.
  • نوری، میرزا حسین نوری، دارالسلام، قم، بی‌تا.
  • نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسة آل البیت، نام كتاب: مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل‏، ۱۴۰۸ق.
  • یعقوبی، ابن واضح اخباری، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.

پیوند به بیرون