شریف حسن بن حمزه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

ابْن‌ِ حَمْزه‌، شریف حسن بن حمزه بن علی طبری مرعشی‌ (درگذشت ۳۵۸ق‌/۹۶۹م‌)، فقیه و محدث امامی سدۀ چهارم قمری بوده است. او برای فراگیری علوم اسلامی به شهرهای قم، ری، مکه و کوفه رفت و از محضر بزرگانی چون احمد بن ادریس قمی و ابوغانم اسماعیل بن عبدالرحمان حارثی بهره‌مند شد، شیخ صدوق و جعفر بن احمد بن رازی از جمله استماع کنندگان حدیث او بودند. گرچه توثیقی در مورد ابن حمزه نرسیده‌، ولی شیخ مفید و شیخ طوسی او را به زهد و ورع و صلاح ستوده‌اند.

نسب

نسب او با ۶ واسطه به امام زین‌العابدین(ع) می‌رسد. خاندان او که به جهت انتساب به جدش علی مرعش‌، مرعشی خوانده می‌شدند، از علویان ساکن طبرستان بودند. ابن حمزه خود نیز به گفته فخر رازی،[۱] اهل طبرستان بود و حتی اعقاب او در آنجا می‌زیستند.[۲]

آشنایی با زندگی ابن حمزه‌، به عنوان یکی از حلقه‌های مهم سلسله إسناد آثار سلف امامیه، حائز اهمیت است‌، چنانکه نام او به عنوان راوی آثار در شرح حال ۹۵ تن از کسانی که در رجال نجاشی و ۶ تن از کسانی که در فهرست شیخ طوسی آمده‌، ذکر شده است‌.

تحصیلات و مشایخ

طبرستان

شواهد متعدد دلالت بر آن دارد که او تحصیل خود را در طبرستان آغاز کرد و در آنجا از مشایخی چون ابوالعباس احمد بن محمد دینوری و ابوجعفر محمد بن امیدوار طبری اخذ حدیث کرد.[۳] همچنین نام جمعی دیگر از طبریان در میان مشایخ او به چشم می‌خورد.

قم و ری

در مطالعه مشایخ ابن حمزه به نام محدثانی برمی‌خوریم که نشان می‌دهد ابن حمزه مرحله‌ای از تحصیل خود را در قم و ری گذرانده است‌. از آن جمله می‌توان محمد بن جعفر اسدی رازی،[۴] احمد بن ادریس قمی[۵] و محمد بن جعفر بن بطّه قمی[۶] را نام برد.

تاریخ مراجعت ابن حمزه از سفر قم و ری حداکثر به سال ۳۱۲ قمری می‌رسد، زیرا بر اساس سندی که ابن نوح سیرافی ارائه کرده‌، او در ایام حکمرانی جعفر بن حسن ناصر در آمل اخذ حدیث کرده است‌.[۷]

عراق

از ۳۱۲ تا ۳۲۸ق از زندگی ابن حمزه در منابع تاریخی و رجالی اطلاعی به دست نرسیده‌، ولی می‌توان حدس زد که او پس از مدتی اقامت در موطن خود، آهنگ عراق کرده باشد.

او در ۳۲۸ق از احمد بن محمد بن سعید بن عقده بهره برده‌[۸] و در همین سال هارون بن موسی تلعکبری از او استماع حدیث کرده است‌.[۹]

مکه‌

در حکایتی که غضائری[۱۰] از خود ابن حمزه نقل کرده‌، به مراحل تحصیل او در طبرستان‌، قم و تکمیل آن در عراق اشاره رفته است‌. ابن حمزه در تاریخی نامشخص‌، شاید در جریان سفر به عراق‌، به حج رفته و در مکه از ابوغانم اسماعیل بن عبدالرحمان حارثی استماع حدیث کرده است‌.[۱۱]

دیگر مشایخ

در مورد مشایخ روایی او به جزآنان که یاد شد، از محمد بن عبدالله بن جعفر حمیری،[۱۲] علی بن ابراهیم قمی،[۱۳] علی بن حاتم قزوینی[۱۴] و محمد بن جریر بن رستم طبری[۱۵] می‌توان نام برد.

در سندی در الاختصاص،[۱۶] روایت ابن حمزه از کلینی نیز دیده می‌شود.[۱۷]

درگذشت

نجاشی بدون تصریح به بازگشتن یا بازنگشتن او به طبرستان گزارش کرده که وی در ۳۵۸ق وفات یافته است‌[۱۸] ولی ابن اسفندیار[۱۹] مرقد او را در آمل دانسته است و از این رو وی باید پس از بغداد به طبرستان بازگشته باشد.

در زمان حکومت اردشیر، بهاءالدین مامطیری او را بر آن داشت تا مقبره ابن حمزه را تجدید بنا کند.[۲۰]

شاگردان و راویان‌

درباره فاصله ۳۲۸ تا ۳۵۶ق از حیات ابن حمزه نیز در منابع سکوتی دیده می‌شود، ولی امکان ورود او به قم و ری‌، در راه بازگشت به طبرستان‌، بعید نمی‌نماید. احتمال دارد استماع شیخ صدوق و جعفر بن احمد بن رازی از او در همین سفر بوده باشد.[۲۱]

ابن حمزه در ۳۵۶ق به بغداد رفت‌، و مشایخ آنجا از او استماع کردند.[۲۲]

از دیگر شاگردان و راویان او می‌توان به احمد بن محمد بن عبیدالله ابن عیاش جوهری،[۲۳] محمد بن احمد ابن شاذان قمی،[۲۴] احمد بن علی بن نوح سیرافی،[۲۵] شیخ مفید،[۲۶] حسین بن عبیدالله غضائری[۲۷] و احمد بن عبدالواحد ابن عبدون[۲۸] اشاره کرد.[۲۹]

وثاقت ابن حمزه

از نظر رجالی گرچه توثیقی در مورد ابن حمزه نرسیده‌، ولی مفید و شیخ طوسی او را به زهد و ورع و صلاح ستوده‌اند[۳۰] و نجاشی او را در زمرۀ بزرگان طایفه امامیه شمرده است‌.[۳۱] همچنین ابن بابویه و حسین بن عبیدالله غضائری درباره او عبارت «رضی‌الله عنه» به کار برده‌اند.[۳۲] و از آنجا که برخی از علمای رجال به کاربردن عبارت رضی الله عنه برای یک راوی را دلیل روشن بر وثاقت راوی گرفته‌اند[۳۳]، ابن حمزه هم موثق است.

تبحر در علوم مختلف

ابن حمزه نه تنها در حدیث شهرت داشت‌، بلکه به عنوان فقیه نیز شناخته می‌شده است‌.[۳۴] همچنین در برخی منابع از او با عنوان نسب شناس‌،[۳۵] ادیب‌،[۳۶] شاعر[۳۷] و حتی متکلم‌[۳۸] یاد شده است‌. عناوین آثار مفقود او برخی از این گفته‌ها را تأیید می‌کند.

آثار

از جمله آثار متعدد ابن حمزه المبسوط فی عمل یوم و لیلة، الاشفیة فی معانی الغیبة و تباشیر الشریعة قابل ذکرند.[۳۹]

از اشعار او ابن اسفندیار قصیده‌ای در ۳۷ بیت‌[۴۰] و ابن شهر آشوب یک دوبیتی‌[۴۱] نقل کرده‌اند.

پانویس

  1. فخر رازی، الشجرة المبارکه، ص۱۷۰
  2. مروزی‌، الفخری‌، ص۷۵
  3. نک: صدوق، معانی‌ الاخبار، ص۳۱۳؛ غضائری‌،تکمله، صص۹۹-۱۰۰؛ نجاشی‌، رجال، ص۶۰
  4. نجاشی‌، رجال، ص۳۴۱، ص۳۷۳
  5. طوسی‌، «مشیخة التهذیب»، ص۷۲، ص۷۴
  6. نجاشی‌، رجال، ۲۳، جم
  7. نک: نجاشی، رجال، ص۶۰
  8. نک: غضائری‌، تکملة، ص۱۰۰؛ قس‌: ابن رازی‌، نوادر، ص۳۹، ۴۱
  9. نک: طوسی‌، رجال‌، ص۴۶۵
  10. غضائری، تکمله، ص۹۹-۱۰۰
  11. نک: صدوق، فضائل الاشهر، ص۳۲
  12. نک: مفید، امالی‌، ص۲۵۳؛ طوسی‌، امالی‌، ج۱، ص۲۰۶
  13. نجاشی‌، ص۱۶، جاهای مختلف؛ طوسی‌، فهرست‌، ص۶۳، جاهای مختلف
  14. مفید، امالی‌، ص۳۳
  15. نجاشی‌، ص۳۷۶
  16. مفید، الاختصاص، ص۲۲
  17. برای دیگر مشایخ او نک: صدوق، الخصال‌، ص۴۲۰،ص۵۳۲؛ صدوق، عیون‌، ج۱، ص۳۶؛ ابن رازی‌، جامع الاحادیث‌، ص۱۵؛ طوسی‌، امالی‌، ج۱، ص۱۵۳، ص۲۰۷، ص۲۰۸؛ ج۲، ص۳۲؛ راوندی‌، قصص الانبیاء، ص۳۰۹؛ ابن طاووس‌، فلاح السائل، ص۱۵۲
  18. نجاشی‌، رجال، ص۶۴
  19. ابن اسفندیار، تاریخ طبرستان‌، ص۱۰۲-۱۰۳
  20. ابن اسفندیار، تاریخ طبرستان‌، ص۱۰۳
  21. نک: صدوق، الخصال‌، ص۴۲۰؛ ابن رازی‌، جامع الاحادیث‌، ص۱۵؛ ابن رازی‌، نوادر، ص۳۹
  22. نجاشی‌، رجال، ص۶۴؛ طوسی‌، فهرست‌، ص۵۲؛ قس‌: طوسی‌، رجال‌، ص۴۶۵؛ علامه حلی‌، رجال، ص۴۰؛ و ابن داوود حلی‌، رجال، ص۱۱۷ که در آنها ۳۵۴ یا ۳۶۴ق ضبط شده است‌.
  23. ابن عیاش‌، مقتضب الاثر، ص۴۸
  24. ابن شاذان‌، مائه منقبه، ص۷۶
  25. نجاشی‌، رجال، ص۲۶، جاهای مختلف
  26. طوسی‌، فهرست‌، ص۵۲؛ نجاشی‌، رجال، ص۱۶، جاهای مختلف
  27. نجاشی‌، رجال، ص۳۷، ۴۵
  28. طوسی، «مشیخة التهذیب»، ص۳۲
  29. در مورد دیگر راویان وی نک: خزاز، کفایه الاثر، ص۲۶۵، ۲۷۱، ۲۸۸؛ ابن طاووس‌، فلاح السائل، ص۱۵۲
  30. مفید، امالی‌، ص۸، ۱۲، ۲۵۳، جم؛ طوسی‌، فهرست‌، ۵۲؛ طوسی، رجال‌، ص۴۶۵
  31. نجاشی، رجال، ص۶۴
  32. صدوق، الخصال‌، ص۴۲۰، جاهای مختلف؛ غضائری‌، تکملة، ص۹۹
  33. مقاله ترحم و ترضی، نویسنده: حسن نیا،علی؛ مکارم ترجمان؛ مجله: حدیث اندیشه» دوره جدید، پاییز و زمستان ۱۳۸۵ - شماره ۲، ص۸۳.
  34. نجاشی‌، رجال، ص۶۴؛ طوسی‌، فهرست‌، ص۵۲؛ ابن صوفی ص۲۰۹؛ قس‌: ابن طاووس‌، اقبال‌، ص۵
  35. ابن عنبه‌، ص۳۱۴
  36. طوسی‌، رجال‌، ص۴۶۵؛ طوسی‌، فهرست‌، ص۵۲
  37. ابن شهر آشوب‌، معالم العلماء، ص۱۵۰؛ فخررازی‌، الشجره المبارکه، ص۱۷۰؛ ابن اسفندیار، تاریخ طبرستان، ص۱۰۲
  38. ابن اسفندیار،تاریخ طبرستان، ص۱۰۲
  39. در مورد این آثار و جز آن نک: نجاشی‌، رجال، ص۶۴؛ طوسی‌، فهرست‌، ص۵۲؛ ابن صوفی‌، ص۲۰۹
  40. ابن اسفندیار، تاریخ طبرستان، ص۱۰۳- ۱۰۵
  41. ابن شهر آشوب، مناقب‌، ج۳، ص۶۸

منابع

  • ابن اسفندیار، محمد، تاریخ طبرستان‌، به کوشش عباس اقبال‌، تهران‌، ۱۳۲۰ش‌.
  • صدوق، محمد، الخصال‌، به کوشش علی اکبر غفاری‌، قم‌، ۱۴۰۳ق‌.
  • صدوق، محمد، عیون اخبار الرضا(ع‌)، نجف‌، ۱۳۹۰ق‌/۱۹۷۰م‌.
  • صدوق، محمد، فضائل الاشهر الثلاثه، به کوشش غلامرضا عرفانیان‌، نجف‌، ۱۳۹۶ق‌.
  • صدوق، محمد، معانی الاخبار، به کوشش علی‌اکبر غفاری‌، قم‌، ۱۳۶۱ق‌.
  • ابن داوود حلی‌، حسن‌، الرجال‌، به کوشش جلال الدین محدث‌، تهران‌، ۱۳۴۲ش‌.
  • ابن رازی‌، جعفر، جامع الاحادیث‌.
  • ابن رازی‌، جعفر، نوادر الاثر، تهران‌، ۱۳۶۹ق‌.
  • ابن شاذان‌، محمد، مائه منقبه، قم‌، ۱۴۰۷ق‌.
  • ابن شهر آشوب‌، محمد، معالم العلماء، نجف‌، ۱۳۸۰ق‌/ ۱۹۶۱م‌.
  • ابن شهر آشوب‌، محمد، مناقب‌، قم‌، چاپخانه علمیه‌؛ ابن صوفی‌، علی‌، المجدی‌، قم‌، ۱۴۰۹ق‌.
  • ابن طاووس‌، علی‌، اقبال‌، ایران‌، سنگی‌، ۱۳۲۰ق‌.
  • ابن طاووس‌،علی‌، فلاح السائل‌، قم‌، دفتر تبلیغات اسلامی‌.
  • ابن عنبه‌،احمد، عمده الطالب‌، نجف‌، ۱۳۸۰ق‌/ ۱۹۶۱م‌.
  • ابن عیاش جوهری‌، احمد، مقتضب الاثر، قم‌، چاپخانه علمیه‌.
  • خزاز، علی‌، کفایه الاثر، قم‌، ۱۴۰۱ق‌.
  • راوندی‌، سعید، قصص الانبیاء، به کوشش غلامرضا عرفانیان‌، مشهد، ۱۴۰۹ق‌.
  • طوسی‌، محمد،امالی‌، بغداد، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌.
  • طوسی‌، محمد، رجال‌، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم‌، نجف‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۱م‌.
  • طوسی‌، محمد، فهرست‌، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم‌، نجف‌، کتابخانه مرتضویه‌.
  • طوسی‌، محمد، «مشیخه التهذیب»، شرح مشیخه تهذیب الاحکام حسن موسوی خرسان‌، ۱۳۸۲ق‌/۱۹۶۳م‌.
  • علامه حلی‌، حسن‌، رجال‌، نجف‌، ۱۳۸۱ق‌/۱۹۶۱م‌.
  • غضائری‌، حسین‌، «تکمله»، رساله ابی غالب الزراری فی آل اعین‌، اصفهان‌، ۱۳۹۹ق‌.
  • فخر رازی‌، محمد، الشجره المبارکه، قم‌، ۱۴۰۹ق‌.
  • مروزی‌، اسماعیل‌، الفخری‌، قم‌، ۱۴۰۹ق‌.
  • مفید، محمد، الاختصاص‌، به کوشش علی اکبر غفاری‌، قم‌، منشورات جماعه المدرسین‌.
  • همو، الامالی‌، به کوشش غفاری و استاد ولی‌، قم‌، ۱۴۰۳ق‌.
  • نجاشی‌، احمد، رجال‌، به کوشش موسی شبیری‌، قم‌، ۱۴۰۷ق‌.


پیوند به بیرون