هارون بن موسی تلعکبری

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

ابومحمد هارون بن موسی بن احمد تَلَّعُکْبَری، از محدّثان نامدار امامیه در قرن چهارم هجری قمری است. او در بغداد از مشایخ زیادی حدیث روایت کرد و شاگردان زیادی داشت. عالمان رجال، جلالت قدر و بلندی مرتبت وی را ستوده‌اند. سید مرتضی و سید رضی از شاگردان هارون بن موسی بودند.

قبیله، نسب و ولادت

وی از قبیله بنی شیبان و به مکانی به نام تَلّ، در شهرک عُکْبَرا، در ده فرسخی شمال بغداد، منسوب است.[۱] نام وی را گاه بدون تشدید «ل» و معمولاً با تشدید ضبط کرده‌اند.[۲] نام اجداد وی، پیش از احمد، دو گونه ثبت شده است.[۳] تاریخ ولادت وی معلوم نیست، ولی با توجه به اینکه از احمد بن ادریس اشعری (متوفی ۳۰۶)، محدّث معروف قمی، حدیث شنیده ظاهراً در اواخر قرن سوم به دنیا آمده است.

در مورد زمان دقیق ولادت وی هیچ تاریخ دقیقی ثبت و ضبط نشده است و هرچه در این مسأله نقل شده، همگی حدس و گمان می‌باشد. کمال الدین بن حیدر موسوی عاملی در «مشیخة تلعکبری»، اساتید هارون بن موسی را از رجال کبیر استرآبادی استخراج نموده است.[۴][۵] در این اثر وقتی از مشایخی نام می‌برد که هارون بن موسی از آنها به صورت شفاهی روایت کرده ولی اجازه روایت نداشته است، به احمد بن ادریس اشعری قمی اشاره کرده و به نقل از هارون می‌گوید: «احادیث کمی از وی در خانه ابن همام اسکافی شنیدم و از او اجازه ندارم»[۶] ابن ادریس قمی در سال ۳۰۶ هجری قمری وفات یافته است و از این جا پیداست که هارون بن موسی در زمان حیات اشعری قابلیت شنیدن روایات را داشته و احتمالاً قریب به ۱۵ سال داشته است. بنابراین سال ولادت او را می‌توان حدود ۲۹۱ هجری قمری دانست.[۷]

مشایخ

بیشتر استادان اوایل عمر تلعکبری در بغداد بوده‌اند و ظاهراً تلعکبری در دهه‌های نخستین عمر در بغداد می‌زیسته است.[۸]

  1. وی در خانه محمد بن هَمّام (متوفی ۳۳۶) از احمد بن ادریس اشعری روایاتی شنیده بوده است.[۹] محمدبن همّام رئیس محدّثان شیعه در بغداد بود و احمدبن ادریس، احتمالاً در راه حج، که با مرگش در میانه راه به انجام نرسید، در بغداد مهمان وی شده بود.[۱۰]
  2. در دلائل الامامة،[۱۱] روایتی از حضرت علی(ع) در بصره، و ظاهراً درباره جنگ جمل، آمده که تلعکبری آن را از طبری روایت کرده است. مقایسه این سند با دو سند مشابه در تاریخ طبری[۱۲] درباره وقایع جنگ جمل نشان می‌دهد که استاد تلعکبری، مؤلف تاریخ طبری است، نه محمدبن جریر طبری صاحب کتاب المسترشد فی الامامة.
  3. از دیگر استادان اوائل عمر تلعکبری، ابوبکر محمد بن محمد بن سلیمان باغَنْدی (متوفی ۳۱۲) است.[۱۳] وی نیز ساکن بغداد و پیرو مذهب اهل سنّت بود.[۱۴]
  4. استاد دیگر وی محمد بن جعفر اسدی (متوفی ۳۱۲) است که تلعکبری کتاب وی را روایت کرده است.[۱۵] اسدی هر چند ساکن ری بوده[۱۶] ولی باتوجه به منصب وکالت امام عصر(عج)، احتمال حضورش در بغداد برای ملاقات با حسین بن روح نوبختی، وکیل اصلی و نایب سوم امام عصر، بسیار است.
  5. به نوشته شیخ طوسی[۱۷] در ۳۱۳، محمد بن اشعث کوفی محدّث معروف و مؤلف کتاب اشعثیات که در مصر می‌زیسته، به تلعکبری و پدر و برادر وی اجازه روایت داده و این اجازه را محمدبن داودبن سلیمان به تلعکبری رسانده است و تلعکبری از محمدبن داود روایات الاشعثیات را که به پیامبر اکرم می‌رسد، شنیده و نقل کرده، ولی دیگر روایات این کتاب را که‌اندک می‌باشد نقل نکرده است.[۱۸]
  6. به گزارش ابن نجّار،[۱۹] ابومحمد هارون بن موسی عکبری (ظاهراً مصحّف تلعکبری)، از عبیدالله بن حسین بن علویه بزاز، در ۳۱۵ حدیث شنید.
  7. محمد بن حسین بن حفص خَثْعَمی (متوفی ۳۱۷)، دومین استاد تلعکبری است که به او اجازه روایت داد.[۲۰]
  8. تلعکبری از ابوالقاسم بَغوی (متوفی ۳۱۷) روایت کرده است.[۲۱]
  9. وی از احمد بن موسی بن العباس بن مجاهد در ۳۱۸ اخذ حدیث کرده است.[۲۲]
  10. به گزارش شیخ طوسی در رجال[۲۳] در سال ۳۱۸ تلعکبری یحیی بن زکریا کَتَنْجی را، که بیش از ۱۲۰ سال داشته، دیده و از وی حدیث شنیده بوده است.
  11. در ۳۲۲ از احمد بن محمد بن ابی الغریب (یا العریب) حدیث شنیده است.[۲۴]
  12. به گزارش رجال طوسی،[۲۵] وی از علی بن حسین بن بابویه قمی، در ۳۲۳ هنگامی که ابن بابویه وارد بغداد شد حدیث شنید و اجازه تمام روایاتش را دریافت داشت.[۲۶]
  13. در ۳۲۳ و پس از آن، تلعکبری از حسن بن محمد بن احمد زیدی ساکن رُمَیلَة بغداد حدیث شنید و از وی اجازه روایت گرفت.[۲۷]

مهمترین مشایخ

  1. مهمترین استاد تلعکبری محمدبن هَمّام بغدادی است که نخستین بار در ۳۲۳ از او حدیث شنید.[۲۸] تلعکبری در دهلیز منزل محمدبن همّام، به پیشنهاد ابن همّام با خدمتکار امام حسن عسکری(ع) هم‌صحبت شد و ماجراهایی از زندگی آن حضرت را از وی شنید.[۲۹] این ماجرا نشان دهنده نزدیکی تلعکبری به ابن همّام است. وی بیش از همه از این استادش روایت نقل کرد.
  2. دیگر استاد مهم تلعکبری، ابوالعباس احمدبن محمدبن سعید معروف به ابن عُقْدَه (متوفی ۳۳۲) است که سه بار، از جمله در ۳۳۰، به بغداد آمد در همان سال تلعکبری از وی حدیث شنید.[۳۰]

مشایخ دیگر

تلعکبری از مشایخ بسیار دیگری هم روایت کرده است و شمار مشایخ وی تقریباً به ۱۳۰ تن می‌رسد، از جمله :

  1. احمد بن محمد بن سلیمان باغَنْدی (متوفی ۳۲۶)،[۳۱]
  2. سعید بن احمد بن موسی العرّاد (متوفی ۳۲۶)،[۳۲]
  3. احمد بن محمد بن اسماعیل مقری (متوفی ۳۲۷)،[۳۳]
  4. ابن ابی الیابس (متوفی ۳۴۱)،[۳۴]
  5. ابن حُجام (جُحام)[۳۵]
  6. ابوغالب زراری (متوفی ۳۶۸)[۳۶]
  7. یکی از مشایخ تلعکبری، احمد بن محمد بن جعفر صولی است[۳۷] که در ۳۵۲ یا ۳۵۳ وارد بغداد شده و برای مردم حدیث نقل کرده است.[۳۸] علی القاعده تلعکبری هم در یکی از این سالها از وی حدیث آموخته است. یکی از مشایخ وی امام رضا علیه‌السلام را درک کرده و در ۳۴۰ که تلعکبری وی را دیده، بیش از ۱۵۰ سال داشته است.[۳۹]
  8. در میان مشایخ او نام یک زن نیز دیده می‌شود: فاطمه دختر هارون بن موسی بن الفرات که از طریق جد خود کتاب عبیدالله حلبی را روایت کرده است.[۴۰] تلعکبری از شیخ صدوق (متوفی ۳۸۱) احتمالاً در سفر وی به بغداد روایت کرده است.[۴۱]
  9. در سامرا نیز از محمد بن احمد بن عبیدالله منصوری حدیث شنیده است.[۴۲]
  10. در میان مشایخ وی نام حسین بن حمدان خصیبی، از غالیان شیعی، نیز دیده می‌شود.[۴۳]

از راویان اصول کافی

تلعکبری یکی از راویان محمد بن یعقوب کلینی (متوفی ۳۲۸ یا ۳۲۹) و کتاب کافی است.[۴۴] برخی محدّثان در سال ۳۲۷ ه‍.ق از کلینی در بغداد حدیث شنیده‌اند.[۴۵] شاید تلعکبری هم در همین سال یا حدود آن از شیخ کلینی حدیث دریافت کرده باشد. گفتنی است که وی از سایر کتاب‌های کلینی (مثلاً رسائل الائمة) نیز روایت کرده است.

از دیدگاه عالمان رجال

تلعکبری در کتب رجال به جلالت قدر و بلندی مرتبت ستوده شده است:

  • ابن طاووس از وی با عنوان «الشیخ الصدوق» یاد کرده است.[۴۶]
  • شیخ مفید در کتاب لمح البرهان (تألیف ۳۶۳)، تلعکبری را در شمار «فقهای عصر و روات و فضلا» آورده است.[۴۷]
  • ابن نجّار وی را راوی مطالب نادرست معرفی کرده[۴۸] که این امر ناشی از اختلاف مذهبی وی با تلعکبری بوده است.

تالیفات

احمد بن علی نجاشی، تلعکبری را صاحب کتب دانسته ولی تنها نام یک کتاب وی را ذکر کرده است. آثار شناخته شده تلعکبری، که هیچیک از آنهابه طورمستقل باقی نمانده، عبارت انداز:

  1. «الجوامع فی علوم الدین»[۴۹] که از محتوای آن اطلاع درستی نداریم.
  2. «مشْیخَه» به نقل ابن حجر عسقلانی از ابن نجّار، تلعکبری در مشیخه خود از احمد بن علی نجاشی روایت کرده،[۵۰] این متن با اندک تفاوتی و به شکل صحیح‌تر در رجال شیخ طوسی[۵۱] وارد شده است.
  3. «کتابی در ادعیه و مستحبات» ابن طاووس در کتب دعای خود اسناد بسیاری را با نام تلعکبری آغاز کرده که متن احادیث به اعمال مستحبی و دعا تعلق دارد. به سبب کثرت اینگونه موارد و مشابهت مضمونی آنها، احتمالاً این احادیث از کتابی نوشته تلعکبری درباره دعا و مستحبات گرفته شده است.[۵۲]
  4. در کنار نگارش کتاب، وی برخی از ادعیة مأثور را از ائمه هدی(ع) نقل کرده که بسیار مورد توجه شیعیان، خاصه اهل علم می‌باشد. یکی از این ادعیه نقل شده توسط هارون تلعکبری، «دعای ابوحمزه ثمالی» است که وی به سندش از حسن بن محبوب زراد از ابوحمزه ثمالی نقل کرده که حضرت زین العابدین(ع) در سحرهای ماه مبارک رمضان این دعا را مناجات می‌فرموده است.[۵۳]

شاگردان

به گفته نجاشی، مردم به خانه تلعکبری می‌آمدند و بر وی حدیث می‌خواندند.[۵۴] شیخ طوسی، نیز با واسطه «جماعةٌ من اصحابنا»، از تلعکبری روایت کرده است.[۵۵] این تعبیرها حاکی از بسیاری شاگردان وی است. در مقابل، ابن نجّار ادعا کرده است که راویان اندکی از تلعکبری روایت کرده‌اند؛[۵۶] اما احتمالاً وی در این ادعا ناظر به راویان اهل تسنن است.


برخی از شاگردان شناخته‌شده وی عبارت‌اند از:

  1. بیش از همه پسر تلعکبری، ابوالحسین محمد بن هارون، از وی نقل کرده است.
  2. شیخ طوسی، سلامة بن ذکاء حَرّانی را صاحب التلعکبری خوانده[۵۷] که ظاهراً به معنای شاگرد ویژه است.
  3. شیخ مفید از وی با تعبیر «شیخنا» نام برده و ابن طاووس به شاگردی مفید نزد تلعکبری تصریح کرده است.[۵۸]
  4. سید مرتضی علم الهدی؛[۵۹]
  5. سیدرضی؛[۶۰]
  6. محمدبن محمدبن خالد مُذاری که در صفر ۳۸۳ از تلعکبری حدیث اخذ کرده است؛[۶۱]
  7. علی بن حسین بن محمدبن مَنْده که در صفر و ربیع الاول ۳۸۱ از تلعکبری حدیث شنیده است؛[۶۲]
  8. ابوالحسن علی بن محمد قزوینی؛[۶۳]
  9. ابن شاذان، مؤلف مائةُ منقبةٍ؛[۶۴]
  10. حسن بن ابی طاهر جاوانی مؤلف نورالهدی؛[۶۵]
  11. ابوالقاسم علی، فرزند شیخ مفید؛[۶۶]
  12. محمد بن حسن بن حسین بن ایوب قمی،[۶۷]
  13. جعفر بن احمد بن علی قمی معروف به ابن رازی؛[۶۸]
  14. ابوعبدالله حسین بن عبدالله حرمی؛[۶۹]
  15. ابوعبدالله حسین بن عبیدالله بن علی معروف به ابن واسطی؛[۷۰]

آراء خاص تلعکبری

به سبب موجود نبودن کتابهای تلعکبری، نمی‌توان آرای خاص وی را به دست آورد. فقط دو نظریه فقهی و حدیثی وی ذکر شده است.

  • به گزارش شیخ مفید، وی از اصحاب عدد بود و ماه رمضان را همیشه سی روز می‌دانست.[۷۱] این دیدگاه فقهی در دوره‌های بعد متروک گردید، ولی در قرن چهارم و پنجم بسیاری بدان معتقد بودند و درباره آن بحث می‌کردند[۷۲]
  • تلعکبری، استعمال «اخبرنی» را هنگام نقل حدیث به روش اجازه، مجاز می‌دانسته و بر همین اساس از ابن ولید که به تصریح شیخ طوسی[۷۳] از او اجازه حدیث داشته و وی را دیدار نکرده با عبارت «اخبرنی» نقل کرده است.[۷۴]

خاندان

  • به گزارش رجال شیخ طوسی،[۷۵] در ۳۱۳ از ابن اشعث برای تلعکبری و پدر و برادر وی اجازه حدیث گرفته شده است. این گزارش نشان می‌دهد که پدر و برادر تلعکبری هم دست‌کم علاقه‌مند به دانش حدیث بوده‌اند.
  • نجاشی[۷۶] در شرح حال هارون بن موسی تلعکبری، اشاره می‌کند که با پسر تلعکبری (ابوجعفر) در خانه او حاضر می‌شده است در حالی که مردمان بر پدرش حدیث می‌خوانده‌اند.
  • همچنین به نوشته شیخ طوسی در رجال[۷۷] تلعکبری در ۳۷۰ از سهل دیباجی حدیث شنیده و او و پسرش از سهل اجازه روایت حدیث داشته‌اند. مراد از پسر تلعکبری ظاهراً همان فرزند مشهور وی محمدبن هارون است.
  • ابوالحسین محمد بن هارون تلعکبری که نامش در دلائل الامامة و کتب دعای ابن طاووس فراوان ذکر شده از پدر خود روایت بسیار دارد. روایات وی از شیخ صدوق هم بسیار است.[۷۸]

پانویس

  1. سمعانی، ج ۱، ص ۴۷۴، ج ۴، ص ۲۲۱؛ یاقوت حموی، ج ۱، ص ۸۶۸، ج ۳، ص ۷۰۵
  2. رجوع کنید به:شهید ثانی، ج ۲، ص ۱۰۶۸
  3. رجوع کنید به:نجاشی، ص ۴۳۹
  4. حسینی، تراجم الرجال، ج۱، ص۴۴۹.
  5. آغا بزرگ طهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج ۱۰، ص ۱۴۲.
  6. طوسی، رجال طوسی، ص۴۱۱.
  7. آغا بزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج ۱، ص ۳۲۹ و ۳۲۸.
  8. رجوع کنید به:طوسی، رجال الطوسی، ص ۴۲۶؛ شبیری، ۱۳۸۰ش، ص ۲۵۲۲۵۴
  9. طوسی، رجال الطوسی، ص ۴۱۱
  10. نجاشی، ص ۹۲؛ ابن حجر عسقلانی، ج ۱، ص ۲۰۲ به نقل از منتجب الدین رازی در تاریخ الری
  11. دلائل الامامه،ص ۴۷۸
  12. طبری،ج ۴، ص ۵۳۳
  13. خطیب بغدادی، ج ۳، ص ۲۱۳؛ ذهبی، میزان الاعتدال فی نقدالرجال، ج ۴، ص ۲۸۷؛ رجوع کنید به: خَزّاز رازی، ص ۱۴۶
  14. خطیب بغدادی، ج ۳، ص ۲۱۳
  15. طوسی، فهرست کتب الشیعة و اصولهم، ص ۴۲۶؛ رجوع کنید به: به طوسی، کتاب الغیبة، ص ۱۴۱
  16. ابن بابویه، کمال الدین و تمام النعمة، ص ۴۴۲، ۴۸۸؛ نجاشی، ص ۳۷۳؛ طوسی، کتاب الغیبة، ص ۴۱۵۴۱۷
  17. رجال الطوسی، ص ۴۴۲
  18. رجال الطوسی، ص ۴۴۴
  19. ابن نجّار،ج ۱۷، ص ۳۱
  20. ابن رازی، المسلسلات، ص ۲۴۳۲۴۴؛ ابن شاذان، ص ۱۱۲؛ طوسی، رجال الطوسی، ص ۴۴۲؛ طوسی، فهرست کتب الشیعة و اصولهم، ص ۳۰۸
  21. ذهبی، میزان الاعتدال فی نقدالرجال، ج ۴، ص ۲۸۷
  22. خزاز رازی، ص ۱۴۶
  23. رجال،ص ۴۵۰
  24. طوسی، رجال طوسی، ص ۴۱۰؛ رجوع کنید به: دلائل الامامه، ص ۸۱
  25. رجال طوسی،ص ۴۳۲
  26. ابن طاووس، جمال الاسبوع بکمال العمل المشروع، ص ۱۸۲
  27. طوسی، رجال طوسی، ص ۴۲۲
  28. طوسی، رجال طوسی، ص ۴۳۹
  29. دلائل الامامة، ص ۴۲۸ ۴۳۱؛ طوسی، کتاب الغیبة، ص ۲۱۵؛ طوسی، رجال طوسی، ص ۴۴۴ ۴۴۵
  30. شبیری، نعمانی و مصادر غیبت، ص ۲۵۳؛ رجوع کنید به: به خطیب بغدادی، ج ۵، ص ۱۹
  31. خزاز رازی، ص ۱۴۶
  32. نجاشی، ص ۱۸۰
  33. طوسی، رجال طوسی، ص ۴۱۲
  34. طوسی رجال طوسی، ص ۴۲۶
  35. طوسی، رجال طوسی، ص ۴۴۳۴۴۴
  36. طوسی، رجال طوسی، ص ۴۱۰
  37. دلائل الامامة، ص ۹۱، ۹۴
  38. مفید، الامالی، ص ۱۶۴؛ نجاشی، ص ۸۴؛ طوسی، فهرست کتب الشیعة و اصولهم، ص ۷۶
  39. رجوع کنید به:طوسی، رجال طوسی، ص ۴۵۱،ش ۶۴۱۱
  40. طوسی، رجال طوسی، ص ۴۵۲
  41. طوسی، رجال طوسی، ص ۴۳۹
  42. دلائل الامامة، ص ۴۷۴
  43. خزاز رازی، ص ۲۳۶؛ طوسی، رجال طوسی، ص ۴۲۳؛ رجوع کنید به: به نجاشی، ص ۶۷؛ ابن غضائری، ص ۵۴
  44. کلینی، ج ۶، ص ۲۰۲؛ طوسی، فهرست کتب الشیعة و اصولهم، ص ۳۹۵؛ طوسی، الاستبصار، ج ۱، ص ۷۳، ج ۴، مشْیخَه، ص ۳۰۸۳۰۹؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ج ۱۰، مشیخه، ص ۱۳، ۲۳
  45. طوسی، تهذیب الاحکام، ج ۱۰، مشیخه، ص ۲۹؛ طوسی، الاستبصار، ج ۴، مشیخه، ص ۳۱۰
  46. ابن طاووس، فلاح السائل و نجاح المسائل فی عمل الیوم و اللیلة، ص ۵۲، ۲۲۸، ۲۳۶؛ ابن طاووس، کشف المحجة لثمرة المهجة، ص ۱۸
  47. به نقل ابن طاووس، الاقبال بالاعمال الحسنة، ص ۵
  48. ابن حجر عسقلانی، ج ۷، ص ۲۴۱
  49. نجاشی، ص ۴۳۹
  50. ابن حجر عسقلانی، ج ۱، ص ۲۸۹
  51. رجال شیخ طوسی،ص ۴۱۲،ش ۵۹۶۴
  52. رجوع کنید به:ابن طاووس،الاقبال بالاعمال الحسنة، ص ۱۱، ۲۴، ۴۷؛ ابن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، ص ۱۷۵؛ ابن طاووس، فلاح السائل و نجاح المسائل، ص ۱۹۲، ۴۷۸۴۷۹، ۵۰۱ ۵۰۲
  53. آقابزرگ طهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه،‌ج۸، ص۱۸۶.
  54. نجاشی، ص ۴۳۹
  55. رجوع کنید به:محقق حلّی، ص ۱۹۱؛ نوری، ج ۱، ص ۷۵
  56. به نقل ذهبی، میزان الاعتدال فی نقدالرجال، ج ۴، ص ۲۸۷؛ ابن حجر عسقلانی، ج ۷، ص ۲۴۱
  57. رجال طوسی، ص ۴۲۷
  58. ابن طاووس،کشف المحجة لثمرة المهجة، ص ۱۸
  59. طوسی، رجال طوسی،ش ۶۲۰۹
  60. شریف رضی، ص ۵۷، ۶۴، ۷۲
  61. عمادالدین طبری، ص ۹
  62. خزاز رازی، ص ۶۹، ۲۹۴، رجوع کنید به: به ص ۳۳، ۴۴
  63. ابن طاووس، الیقین باختصاص مولانا علی(ع)، ص ۱۸۸؛ رجوع کنید به: به کولبرگ، ص ۵۷۵ ۵۷۶
  64. رجوع کنید به:ابن شاذان، ص ۱۰۸ ۱۰۹، ۱۱۲
  65. رجوع کنید به:ابن طاووس، الیقین باختصاص مولانا علی(ع)، ص ۶۰۵
  66. حلوانی، ص ۱۴۷؛ رجوع کنید به: شبیری، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ش، ص ۱۱۹
  67. عاصم بن حمید، ص ۲۱
  68. ابن رازی، جامع الاحادیث، ص ۹۸، ۱۱۶؛ ابن رازی، مسلسلات، ص ۲۴۳، ۲۴۶
  69. دلائل الامامة، ص ۵۸، ۳۴۳
  70. کراجکی، ج ۱، ص ۳۸۶
  71. به نقل ابن طاووس، الاقبال بالاعمال الحسنة، ص ۵
  72. به نقل ابن طاووس، الاقبال بالاعمال الحسنة، ص ۵،مفید، جوابات اهل الموصل فی العدد و الرؤیة؛ نجاشی، ص ۱۲۴، ۴۰۱؛ طوسی، فهرست کتب الشیعة و اصولهم، ص ۲۹۰، ص ۳۹۸؛ علم الهدی، ج ۲، ص ۱۷۶۳
  73. رجال طوسی، ص ۴۳۹،ش ۶۲۷۳؛ رجوع کنید به:ابن طاووس، فلاح السائل و نجاح المسائل، ص ۱۴۴
  74. محمد حضرمی، ذیل، ص ۹۶؛ خزاز رازی، ص ۲۵۶؛ دلائل الامامة، ص ۲۴۲، ۲۵۳۲۵۴؛ نیز رجوع کنید به ابن طاووس، ۱۳۷۷ش، ص ۴۰۸
  75. رجال،ص ۴۴۲،ش ۶۳۱۳
  76. نجاشی،ص ۴۳۹
  77. رجال شیخ طوسی،ص ۴۲۷
  78. دلائل الامامة، ص ۶۶، ۷۱، ۷۴

منابع

  • محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علی نقی منزولی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
  • محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة : النابس فی القرن الخامس، چاپ علی نقی منزوی، بیروت ۱۳۹۱/ ۱۹۷۱.
  • همان : نوابغ الرواة فی رابعة المئات، چاپ علی نقی منزوی، بیروت ۱۳۹۰/ ۱۹۷۱.
  • ابن بابویه، عیون اخبارالرضا، چاپ حسین اعلمی، بیروت ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.
  • ابن بابویه، کمال الدین و تمام النعمة، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۳ ش.
  • ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، چاپ محمد عبدالرحمان مرعشلی، بیروت ۱۴۱۵۱۴۱۷.
  • ابن رازی، جامع الاحادیث ویلیه العروس، الغایات، المسلسلات، الاعمال المانعة من الجنة و نوادر الاثر فی علی خیرالبشر، چاپ محمد حسینی نیشابوری، مشهد ۱۴۱۳.
  • ابن شاذان، مائة منقبة من مناقب امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب و الائمة من ولده علیهم السلام، چاپ نبیل رضا علوان، بیروت ۱۴۰۹.
  • ابن صلاح، علوم الحدیث، چاپ مصطفی دیب البغا، بی‌جا، ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.
  • ابن طاووس، الاقبال بالاعمال الحسنة، چاپ فضل اللّه نوری، چاپ سنگی تهران ۱۳۱۲، چاپ افست ۱۳۶۷ش.
  • ابن طاووس، جمال الاسبوع بکمال العمل المشروع، چاپ جواد قیومی اصفهانی، بی‌جا، ۱۳۷۱ ش.
  • ابن طاووس، فتح الابواب بین ذوی الالباب و بین رب الارباب فی الاستخارات، چاپ حامد خفاف، قم ۱۴۰۹.
  • ابن طاووس، فرج المهموم، قم : دارالذخائر، ] بی‌تا. [ ؛ همو، فلاح السائل و نجاح المسائل فی عمل الیوم و اللیلة، چاپ غلامحسین مجیدی، قم ۱۳۷۷ ش.
  • ابن طاووس، کشف المحجة لثمرة المهجة، نجف ۱۳۷۰/۱۹۵۱.
  • ابن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، قم ۱۴۱۱.
  • ابن طاووس، الیقین باختصاص مولانا علی(ع) بامرة المومنین، چاپ انصاری، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۸۹.
  • ابن غضائری، الرجال لابن الغضائری، چاپ محمدرضا حسینی جلالی، قم ۱۴۲۲.
  • ابن قولویه، کامل الزیارات، چاپ عبدالحسین امینی، نجف ۱۳۵۶.
  • ابن نجّار، ذیل تاریخ بغداد، در احمدبن علی خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، او، مدینة السلام، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، ج ۱۶۲۰، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷.
  • تستری ؛ مصطفی بن حسین تفرشی، نقدالرجال، قم ۱۴۱۸.
  • عبدالنبی جزائری، حاوی الاقوال فی معرفة الرجال، قم ۱۴۱۸.
  • حسین بن عثمان، اصل حسین بن عثمان، در کتاب الاصول الستة عشر من الاصول الاولیة فی الروایات و احادیث اهل البیت علیهم السلام، قم : دارالشبستری للمطبوعات، ۱۳۶۳ ش.
  • حسین بن محمد حلوانی، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، قم ۱۴۰۸.
  • علی بن محمد خزاز رازی، کفایة الاثر فی النص علی الائمة الاثنی عشر، چاپ عبداللطیف حسینی کوه کمری خوئی، قم ۱۴۰۱.
  • خطیب بغدادی.
  • خلاد سدّی، اصل خلاد السندی (السُدّی)، در کتاب الاصول الستة عشر.
  • درست بن ابی منصور، کتاب درست بن ابی منصور، در کتاب الاصول الستة عشر.
  • دلائل الامامة، منسوب به محمدبن جریر طبری آملی، قم : موسسه البعثه، ۱۴۱۳.
  • محمدبن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر والاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، حوادث و وفیات ۳۵۱۳۸۰ ه، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۹.
  • محمدبن احمد ذهبی، میزان الاعتدال فی نقدالرجال، چاپ علی محمد بجاوی، قاهره ۱۹۶۳۱۹۶۴، چاپ افست بیروت، بی‌تا.
  • احمدبن محمد زراری، رسالة ابی غالب الزراری الی ابن ابنه فی ذکر آل اعین، چاپ محمدرضا حسینی، قم ۱۴۱۱.
  • محمد جواد شبیری، چهارمقاله، در مقالات فارسی،ش ۵۵، قم. کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۳۷۲ ش.
  • محمد جواد شبیری، «الکاتب النعمانی و مصادر کتابه الغیبة»، علوم الحدیث، سال ۲،ش ۳ (محرّم جمادی الا´خره ۱۴۱۹).
  • محمد جواد شبیری، «نعمانی و مصادر غیبت»، انتظار،ش ۲ (زمستان ۱۳۸۰)،ش ۳ (بهار ۱۳۸۱).
  • محمدبن شریف رضی، خصائص الائمة علیهم السلام، چاپ محمدهادی امینی، مشهد ۱۴۰۶.
  • زین الدین بن علی شهیدثانی، رسائل الشهیدالثانی، رسالة ۳۳: حاشیة خلاصة الاقوال، قم ۱۳۷۹۱۳۸۰ ش.
  • طبری، تاریخ (بیروت).
  • محمدبن حسن طوسی، الاستبصار، چاپ حسن موسوی خرسان، تهران ۱۳۹۰.
  • محمدبن حسن طوسی الامالی، قم ۱۴۱۴.
  • محمدبن حسن طوسی تهذیب الاحکام، چاپ حسن موسوی خرسان، نجف ۱۳۷۸۱۳۸۲.
  • محمدبن حسن طوسی رجال الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
  • محمدبن حسن طوسی الرسائل العشر، چاپ محمد واعظ زاده خراسانی، رسالة ۹: رسالة فی تحریم الفقاع، قم ۱۴۰۴.
  • محمدبن حسن طوسی کتاب الغیبة، چاپ عباداللّه طهرانی و علی احمد ناصح، قم ۱۴۱۱ الف.
  • محمدبن حسن طوسی فهرست کتب الشیعة و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم ۱۴۲۰.
  • محمدبن حسن طوسی مصباح المتهجد، بیروت ۱۴۱۱ ب.
  • عاصم بن حمید، اصل عاصم بن حمیدالحناط، در کتاب الاصول الستة عشر،
  • ابوسعید عباد عصفری، اصل ابی سعید عبادالعصفری، در کتاب الاصول الستة عشر.
  • تهذیب الانساب و نهایة الاعقاب، استدراک و تعلیق ابوعبداللّه حسین بن محمدالمعروف به ابن طباطبا، چاپ محمدکاظم محمودی، قم ۱۴۱۳.
  • حسن بن یوسف علامه حلّی، ایضاح الاشتباه، چاپ محمد حسون، قم ۱۴۱۵.
  • حسن بن یوسف علامه حلّی، رجال العلامة الحلّی، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۱/۱۹۶۱، چاپ افست قم ۱۴۰۲.
  • علی بن حسین علم الهدی، رسائل الشریف المرتضی، چاپ مهدی رجائی، رسالة ۱۰: رسالة فی الرد علی اصحاب العدد، قم ۱۴۰۵ ۱۴۱۰.
  • علی بن اسباط، نوادر علی بن اسباط، در کتاب الاصول الستة عشر،
  • محمدبن ابوالقاسم عمادالدین طبری، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، نجف ۱۳۸۳/۱۹۶۳.
  • محمدبن علی کراجکی، کنزالفوائد، چاپ عبداللّه نعمه، قم ۱۴۱۰.
  • اتان کولبرگ، کتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او، ترجمة علی قرائی و رسول جعفریان، قم ۱۳۷۱ ش.
  • کلینی.
  • محمدبن اسماعیل مازندرانی حائری، منتهی المقال فی احوال الرجال، قم ۱۴۱۶.
  • عبداللّه مامقانی، مقباس الهدایة فی علی الدرایة، چاپ محمدرضا مامقانی، قم ۱۴۱۱ ۱۴۱۳.
  • مثنی بن ولید، اصل مثنی بن الولیدالحناط، در کتاب الاصول الستة عشر،
  • جعفربن حسن محقق حلّی، الرسائل التسع، چاپ رضا استادی، رسالة ۱: المسائل العزّیة، قم ۱۳۷۱ ش.
  • مسعودی، تنبیه.
  • جعفربن حسن محقق حلّی، مروج (بیروت).
  • محمدبن محمد مفید، جوابات اهل الموصل فی العدد و الرؤیة، چاپ مهدی نجف، قم ۱۴۱۳.
  • محمدبن محمد مفید، کتاب الامالی، چاپ حسین استاد ولی و علی اکبر غفاری، قم ۱۴۰۳.
  • احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
  • حسین بن محمدتقی نوری، خاتمة مستدرک الوسائل، قم ۱۴۱۵۱۴۲۰؛ یاقوت حموی.

پیوند به بیرون