مقاله قابل قبول
رده ناقص
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
استناد ناقص
شناسه ارزیابی نشده
عدم جامعیت

عذاب قبر

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

عذاب قبر سختی‌ها و فشارهایی است که انسان پس از مرگ و وارد شدن به عالم بَرزخ با آن‌ها مواجه می‌شود. کیفیت و چگونگی فشار قبر تا حد زیادی بر ما پوشیده است؛ برخی آن را فشار بر جسم دفن‌شده در خاک می‌دانند و برخی بر روح و بدن برزخی. عذاب قبر اقسام مختلفی دارد که یکی از آن‌ها فشار قبر است. آیات قرآن و روایات اهل بیت بخشی از این حقایق را بازگو کرده‌اند، بر اساس روایتی از امام صادق(ع) افراد کمی عذاب قبر ندارند.

مرگ تا قیامت
احتضار
سکرات موت
قبض روح
تشییع جنازه
غسل و نماز میت
کفن و دفن میت
تلقین میت
شب اول قبر
نماز شب اول قبر
عذاب قبر
زیارت قبور
توسل به مردگان
برزخ
نفخ صور
قیامت
مواقف قیامت
میزان
شفاعت
پل صراط
بهشت یا جهنم
مفاهیم وابسته
معاد
عزرائیل
بدن برزخی
حیات برزخی
تجسم اعمال
خلود

عذاب قبر در آیات و روایات

در آیات و روایات به گوشه‌هایی از زندگی در قبر اشاره شده است. علامه مجلسی در جلد ششم بحار الانوار ۱۲۷ روایت در این موضوع نقل کرده است. در دعا و مناجات‌هایی که از اهل بیت نقل شده نیز بارها از هول و هراس و شدت عذاب قبر به خدا پناه برده شده است.[۱]

عذاب قبر مربوط به مدفونان در زمین نیست، بلکه شامل هر میتی خواهد شد. از امام صادق (ع) پرسیدند: آیا عذاب و فشار قبر به فردی که به دار آویخته شده و دفن نمی‌شود می‌رسد؟ حضرت فرمود: آن خدایی که زمین به فرمان اوست، هوا نیز به فرمان اوست، پس خداوند عزّ و جلّ به هوا وحی می‌فرماید و هوا او را فشاری می‌دهد سخت‌تر و شدیدتر از فشار قبر.[۲]

زمان آغاز و پایان

نوشتار اصلی: شب اول قبر

عذاب قبر اختصاصی به شب اول قبر ندارد و ممکن است همه یا بخشی از زمان حضور فرد در برزخ را شامل شود. این عذاب اقسام مختلفی دارد که در روایات به برخی از آنها از جمله حرارت آتش، فشار، و گزش جانوران و ترس و وحشت فوق العاده اشاره شده است.[۳]

بیشتر متکلمان و اهل حدیث برخی امور قبر مانند سؤال قبر و فشار قبر را مربوط به بدن خاکی می‌دانند و بیشتر فلاسفه مربوط به بدن برزخی.

منظور از شب اول قبر که در روایات برای اموات ذکر شده، شبی نیست که ما به حساب دنیا شب اول می‌شماریم، چرا که در عالم برزخ، خورشید و به دنبال آن شب و روزی چون عالم دنیا وجود ندارد. طبق نظر محدثان، اگر میتی را صبح دفن کردند همان موقع فرشتگان به سراغ او می‌آیند.

عذاب قبر با نفخه صور اول پایان می‌یابد.

عمومیت عذاب قبر

از مجموع روایات استفاده می‌شود که فشار قبر اختصاص به کفار و مشرکین نداشته و تابع گناهان است. اگر مؤمنی در دنیا مرتکب گناهانی شود و گرفتاری‌های دنیوی و مرض‌ها و سختی جان سپردن نتوانست کفاره کامل گناهان او باشد ممکن است به فشار و عذاب قبر مبتلا شوند. فشار قبر برای چنین مؤمنینی کفاره گناهان آنان است. عذاب قبر متناسب با اعمال انسان و پرونده‌ای که با اوست بسیار متغیر است. ابو بصیر می‌گوید: به امام صادق(ع) گفتم: آیا احدی هست که از فشار قبر نجات پیدا کند؟ فرمود: پناه به خدا می‌بریم از فشار قبر. چقدر اندک هستند افرادی که از فشار قبر نجات پیدا می‌کنند.[۴]

حتی پیامبران و امامان معصوم با اینکه از عذاب قبر به دورند، از سختی‌ها و تنهایی قبر به خدا پناه برده و خود را بی‌نیاز از انس با دیگران نمی‌دانستند. حضرت فاطمه(س) در وصیت خود به امام علی(ع) از ایشان درخواست کرد که او را پس از به خاک سپاری تنها نگذارد: فَاَکْثِرْ مِنْ تِلاوَةِ القرآن وَ الدُّعَاءِ فَاِنَّها ساعَةٌ یحْتاجُ الْمیتُ فیها اِلی اُنْسِ الاَحْیاءِ...: پس از اینکه مرا دفن کردی بر سر مزارم زیاد قرآن بخوان و دعا کن؛ زیرا در چنین لحظه‌هایی مردگان به انس گرفتن با زندگان نیاز دارند.[۵]

امام خمینی در کتاب چهل حدیث می‌نویسد: فرضا که انسان مبتلای به معاصی دیگر نگردد - گرچه بعید بلکه محال عادی است - خود تعلق به دنیا و محبت به آن اسباب گرفتاری است. بلکه میزان در طول کشیدن عالم قبر و برزخ همین تعلقات است هر چه آن‌ها کمتر باشد برزخ و قبر انسان روشن‌تر و گشاده‌تر و مکث انسان در آن کمتر است.[۶]

علل فشار قبر

در روایات برخی چیزهایی که باعث عذاب قبر می‌شوند، برشمرده شده است:


اَللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِک مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ وَ مِنْ ضِیقِ الْقَبْرِ وَ مِنْ ضَغْطَةِ الْقبر (ترجمه: خداوندا از عذاب و تنگی و فشار قبر بتو پناه می‌برم.)

مکارم الأخلاق، دعای هر صبح و شام

عوامل کاهش فشار قبر

برخی از عواملی که باعث کاهش یا رفع فشار قبر می‌شود عبارتند از:[۱۳]

عذاب شدن اموات به دلیل گریه نزدیکان

گروهی از عالمان اهل سنت گریه بر مرده را حرام دانسته و روایاتی به پیامبر(ص) نسبت می‌دهند که مطابق آن مُرده به خاطر گریه اطرافیانش عذاب می‌شود.[یادداشت ۱۰] عایشه راویان این احادیث را به فراموشکاری نسبت داده[یادداشت ۱۱] و توضیح می‌دهد که پیامبر چنین فرمود: «مرده در قبر به خاطر گناهانش عذاب می‌شود، در حالی که نزدیکانش نیز در آن هنگام برای وی می‌گریند.»[یادداشت ۱۲]

عالمان شیعه و گروهی از عالمان اهل سنت با این تحریم مخالفت کرده و علاوه بر استناد به روایاتی که پیامبر بر برخی درگذشتگان گریه می‌کردند، معتقدند عذاب کردن مردگان به خاطر کارهای زندگان از عدل خداوند به دور است.(مطالعه بیشتر)

پانویس

  1. مانند دعای صبح و شام امام باقر(ع)، کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۲۶؛ دعای روز عرفه امام صادق(ع)، زاد المعاد، ص۱۸۱
  2. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۲۷۹.
  3. قمی، منازل الآخره، ص۱۳۷-۱۴۹
  4. مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۲۶۰
  5. مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۲ش، ج۷۹، ص۲۷
  6. امام خمینی، چهل حدیث، حدیث ششم / ۱۲۴
  7. مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۲۶۵ و ج ۶، ص۲۲۲ و ۲۴۰ و ۲۴۵ ؛ لئالی، ج ۵، ص۸۸ ؛ بحار، ج ۱۸، ص۳۲۴ ؛ محجه البیضاء، ج ۵، ص۲۳۵
  8. امام علی(ع) فرمود: عذابِ القبر یکونُ مِنَ النَّمیمةِ و البولِ و عَزبِ الرّجلِ عَن أهلِهِ. مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۲۲۲
  9. مجلسی، بحار الانوار، ج۶، ص۲۴۵ و محجه البیضاء، ج ۵، ص۲۳۵
  10. مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۲۶۲
  11. شیخ صدوق، ثواب الاعمال، ۱۳۶۴ش، ص۱۱۱.
  12. مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۲۲۱
  13. عالم پس از مرگ، ص۲۹۶
  14. مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۲۴۴، حدیث ۷۱
  15. قمی، سفینة البحار، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۳۹۷
  16. قمی، سفینة البحار، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۳۹۷.
  17. نوری طبرسی، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۴۰، باب ۱۱.
  18. مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۲ش، ج۶، ص۲۱۵ روایت ۳ و ۴
  19. اقبال الاعمال، ص۶۵۱، به نقل از قمی، حاج شیخ عباس، منازل الآخرة، ص۳۰
  20. بحارالانوار ج۱۰۱ ص۱۸
  21. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۳۶۷ش، ج۱،ص۸۳.
  22. نماز و روزة و حجّ و تصدّق و سایر اعمال خیر و دعا و ثواب آن اعمال برای کسی که آن اعمال را انجام داده و برای مرده هر دو نوشته می‌شود و وارد قبر او می‌شود. منازل الآخره، شیخ عباس قمی، ص۵۰، به نقل از زاد المعانی
  23. مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۲ش، ج۹۲، ص۲۸۹
  24. رسول خدا(ص) فرمود: هرکس موقع خواب سوره تکاثر را بخواند از(فتنه القبر) فشار قبر نگه داشته می‌شود و خداوند او را از شر نکیر و منکر کفایت می‌کند. مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۲ش، ج۸۶، ص۲۸۲.
  25. پیامبر(ص) فرمود: صدقه آفات دنیا و فشار قبر و عذاب روز قیامت را دفع می‌کند. مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۲ش، ج۸۹، ص۳۳۶.
  26. کلینی، الکافی، ج۳، ص۲۰۰
  27. مشکینی، مواعظ العددیه، ۱۳۸۲ش، ص۷۵
  28. مشکینی، مواعظ العددیه، ۱۳۸۲ش، ص۷۵
  1. به رسول خدا (صلی الله علیه و آله) خبر رسید که سعد بن معاذ از دنیا رفته است، آن حضرت با اصحاب خود آمدند و دستور دادند سعد را غسل دهند و خود بر در ایستاد و چون حنوط و کفنش کردند و تابوتش برداشتند رسول خدا بیکفش و رداء او را تشییع کرد و گاهی سمت راست تابوتش را می‌گرفت و گاهی سمت چپ آن را، وقتی به مزارش رسیدند، خود میان قبر او رفت و لحدش را درست کرد و خشت بر او چیده، می‌فرمود سنگ و گل بدهید، میان خشتها را گل می‌زد و چون تمام شد، خاک بر او ریخت و قبرش را ساخت... چون از کار قبرش فارغ شدند مادر سعد برخاست و گفت:‌ای سعد بر تو گوارا باد بهشت. رسول خدا فرمود:‌ای مادر سعد آرام باش. زیرا سعد گرفتار فشار قبر شد. گویند رسول خدا(صلی الله علیه و آله) برگشت و مردم برگشتند و به آن حضرت گفتند یا رسول اللَّه ما دیدیم با سعد آن کردی که با احدی نکردی تو بی رداء و کفش دنباله جنازه اش رفتی. پیامبر اکرم فرمود: فرشته‌ها بی ردا و پای برهنه دنبال او بودند و من به آنها تاسی کردم، گفتند راست و چپ تابوتش را گرفتی؟ فرمود دستم به دست جبرئیل بود و هر جا را می‌گرفت، می‌گرفتم. گفتند تو دستور غسلش را دادی و بر او نماز خواندی و او را به دست خود در گور نهادی و باز هم فرمودی که سعد فشار قبر دارد؟ فرمود آری او با خاندان خود بداخلاقی می‌کرد. امالی شیخ صدوق، ترجمه کمره ای، ص۳۸۵
  2. روی عن رسول الله(ص) قال:«حُبِّی وَ حُبُ أَهْلِ بَیتِی نَافِعٌ فِی سَبْعَةِ مَوَاطِنَ أَهْوَالُهُنَّ عَظِیمَةٌ عِنْدَ الْوَفَاةِ وَ الْقَبْرِ وَ عِنْدَ النُّشُورِ وَ عِنْدَ الْکِتَابِ وَ عِنْدَ الْحِسَابِ وَ عِنْدَ الْمِیزَانِ وَ عِنْدَ الصِّرَاط»: دوست داشتن من و دوست داشتن خاندان من در هفت جای بسیار وحشتناک به کار آید: هنگام مردن، در گور، هنگام رستاخیز، هنگام دیدن نامه اعمال، هنگام حسابرسی [اعمال]، نزد ترازو[ی اعمال ]و صراط. مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۲ش، ج۷، ص۲۴۸
  3. امام صادق(علیه‌السلام) می‌فرماید: "کسی که چهار حج به جا آورد، هیچ گاه او را فشار قبر نمی‌گیرد".مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۲ش، ج۹۹، ص۲۰.
  4. امام صادق(علیه‌السلام) می‌فرماید: "میت در فشار به سر می‌برد اما به خاطر نماز برادرش خداوند قبر او را وسعت می‌دهد".صدوق، علل الشرایع، ج۱، ص۳۶۰
  5. پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمود: روزی حضرت عیسی علیه‌السلام از کنار قبری گذشت که صاحب آن در عذاب بود، سال بعد نیز گذر کرد ولی از عذاب صاحب قبر خبری نبود، سبب را از خداوند پرسید، وحی آمد که از این میت فرزندی صالحی به بلوغ رسید و برای مردم راهی درست کرد و یتمی را پناه داد به برکت آن از پدر گذشتیم. حق الیقین مجلسی، ص۴۸۹
  6. زیارت اهل قبور مستحب و سفارش شده است همچنین دعا و قرآن خواندن برای میت مفید است. زیارت اهل قبور در روزهای جمعه موجب می‌شود امواتی که در تنگی و تنگنا باشند در فراخی قرار گیرند
  7. خواندن دو رکعت نماز در شب جمعه؛ از رسول خدا(ص) نقل شده که هر که در شب جمعه دو رکعت نماز بخواند و در هر رکعت یک حمد و پانزده مرتبه سوره «اذا زلزلت الارض» را بخواند، خداوند او را از عذاب قبر و وحشت روز قیامت ایمن گرداند.
  8. هرکس در روز جمعه مابین طلوع آفتاب تا ظهر چهار رکعت نماز بخواند در هر رکعت بعد از حمد سوره تبارک(ملک) و سوره حم سجده را بخواند خداوند از فشار قبر نگهش می‌دارد.
  9. ده رکعت نماز در روز اول ماه رجب که در هر کعت یک مرتبه سوره حمد و سه مرتبه سوره توحید بخواند.
  10. «المیت یعذب فی قبره بما نیح علیه.» صحیح بخاری، ج ۱، ص ۲۲۳، کتاب الجنائز؛ صحیح مسلم، ج ۳، ص۴۴، کتاب الجنائز؛ جامع الاصول، ج ۱۱، ص ۹۹، شماره ۸۵۷.
  11. «روایات فوق از نظر عایشه پذیرفته نشده، او به راویان آن نسبت فراموشی و اشتباه میدهد. زیرا خلیفه دوم و پسرش عبداللَّه این روایات را به صورت صحیح از پیامبر نگرفتهاند. چنانکه ابن عباس نیز میگوید: این روایات سخن خلیفه است نه سخن پیامبر.» شرح النووی، ج ۵، ص ۳۰۸.
  12. روزی در حضور عایشه، سخنی از این گفته عبداللَّه بن عمر به میان آمد که به نقل از پیامبر(ص) می‌گوید: میت با گریه خویشانش در قبر عذاب میشود. عایشه در واکنش چنین گفت:«ذهل ابن عمر! انما قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم انه لیعذب بخطیئته و ذنبه و انّ اهله لیبکون علیه الان؛ فرزند عمر فراموش کرده است، بلکه رسول خدا چنین فرمود: مرده در قبر به خاطر گناهانش عذاب میشود، در حالی که نزدیکانش نیز در آن هنگام برای وی میگریند.» شرح النووی، ج ۵، ص ۳۰۸.

منابع

  • قرآن کریم.
  • علامه مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، تهران، دارالکتب اسلامیة، ۱۳۶۲ش.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تهران، نشر صدوق، ۱۳۶۷ش.
  • امام خمینی، سید روح الله، چهل حدیث، تهران، انتشارات مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، نشر رضی، ۱۳۶۴ش.
  • قمی، شیخ عباس ، سفینه البحار و مدینه الحکم و الاثار، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۸ش.
  • طاهری، حبیب الله، ۵۰ درس پیرامون عالم پس از مرگ، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۸ش.
  • نوری طبرسی، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، طبعة الاولی، ۱۴۰۷ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، کافی،‌ تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
  • مشکینی اردبیلی، علی، تحریر المواعظ العددیه، قم، انتشارات الهادی، ۱۳۸۲ش.
برگرفته از «http://wikishia.net/index.php?title=عذاب_قبر&oldid=409416»