جعفر بن ابی‌طالب

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از جعفر طیار)
پرش به: ناوبری، جستجو
آرامگاه جعفر بن ابی طالب.JPG
آرامگاه جعفر بن ابی طالب در کشور اردن
اطلاعات شناسنامه‌ای
نام کامل جعفر بن ابی طالب
لقب جعفر طیار و ذوالجناحین
زادروز/زادگاه مکه
مهاجر/انصار مهاجر
نسب قریشی از بنی هاشم
خویشاوندان سرشناس پیامبراکرم(ص)، امام علی(ع)
درگذشت/شهادت جمادی الاولی سال هشتم هجری؛موته، اردن
نحوه درگذشت/شهادت در جنگ موته
مدفن موتۀ اردن
اطلاعات دینی
زمان اسلام آوردن دومین مسلمان پس از امیرالمؤمنین (ع)
حضور در جنگ‌ها جنگ موته
هجرت به حبشه
دیگر فعالیت‌ها سرپرست کاروان مسلمانان در مهاجرت به حبشه؛ فرماندهی سپاه اسلام در جنگ موته

جعفر بن ابی طالب بن عبدالمطلب مشهور به جعفر طیار و ذوالجناحین، سومین فرزند ابوطالب، پسرعموی پیامبراکرم(ص)، برادر بزرگ‌تر امام علی(ع) و صحابی رسول خدا(ص).

وی دارای مقام و منزلت بسیاری نزد پیامبر اکرم(ص) بود و رسول خدا او را به عنوان سرپرست کاروان مسلمانان در مهاجرت به حبشه برگزید. پیامبر(ص) پس از بازگشت جعفر از حبشه به او نمازی آموخت که به نماز جعفر طیار مشهور است. جعفر در جنگ موته به شهادت رسید. مزار او در اردن است.

تولد و نسب

بنا بر نظر مشهور، تولد جعفر، بیست سال پیش از بعثت پیامبر(ص) در طایفه بنی هاشم از قبیله قریش اتفاق افتاد. پدر وی ابوطالب از بزرگان قریش و مادرش فاطمه بنت اسد بود. وی سومین فرزند ابوطالب پس از طالب و عقیل بود. فرزند چهارم ابوطالب ، علی(ع) است. گفته شده است فاصله بین هر کدام از برادران ده سال بوده است.[۱]




کنیه‌ها و القاب

جعفر را به خاطر داشتن فرزندی به نام عبدالله، ابوعبدالله می‌خواندند.[۲] از دیگر کنیه‌های جعفر «ابوالمساکین» بود. وی به دلیل ملازمت فقرا و مساکین و احسان به آنان به این نام شهرت یافت.[۳] [۴] [۵] وی به «طیار» و «ذوالجناحین» مشهور است که پس از شهادت و از دست دادن دو دستش به آن ملقّب گردید.

در روایتی از رسول اکرم(ص) است که فرمود: شبی را در بهشت وارد شدم در حالی که جعفر با ملائکه پرواز می‌کرد.[۶] و در روایتی دیگر از امام باقر(ع) است که خداوند چهار خصلت جعفر را دوران جاهلیت ارج می‌نهد. پرسیدند: آن‌ها کدامند؟ امام(ع) فرمود: عدم شُرب خمر، دروغ نگفتن، پرهیز از فحشا و نپرستیدن بت. و پیامبر(ص) هم در حق وی دعا کرد و فرمود: حق است که خداوند عزّوجل به تو دو بال عطا کند که با ملائکه در بهشت پرواز کنی.[۷] از دیگر القاب وی «ذوالهجرتین» به خاطر هجرت به حبشه و هجرت به مدینه است.[۸]

همسر و فرزندان

نام همسر جعفر، اسماء بنت عمیس بن نعمان است. فرزندان او، عبدالله، عون، محمد و احمد هستند که همگی از اسماء می‌باشند.[۹] ابن عنبه، هشت فرزند برای جعفر از اسماء بنت عمیس می‌شمرد.[۱۰]

تحت کفالت عموی خویش

پس از آن که ابوطالب دچار فقر و تنگدستی شد، برادرش حمزه[۱۱] و بنابر قولی برادر دیگرش عباس بن عبدالمطلب[۱۲] [۱۳] کفالت جعفر را بر عهده گرفت و تا زمانی که جعفر اسلام آورد و مستغنی گردید، در خانه عمویش زندگی می‌کرد.

اسلام وی

وی دومین مردی بود که بلافاصله پس از برادرش علی(ع) به پیامبر(ص) ایمان آورد و مسلمان شد. ابوطالب هنگامی که دید فرزندش علی(ع) در کنار پیامبر(ص) نماز می‌گذارد به جعفر گفت: در سمت چپ پیامبر(ص) نماز بگزار.[۱۴] برخی نیز گفته‌اند وی بیست و ششم و یا سی و دومین مردی بود که اسلام آورد.[۱۵] ابن سعد می‌گوید: جعفر بن ابی طالب قبل از آن که رسول خدا(ص) در بیت ارقم وارد شود ایمان آورد.[۱۶]

مقام و منزلت

بنابر آن چه در منابع و متون دینی آمده وی از مرتبت و منزلت والایی برخوردار است.

روایت شده که پیامبر(ص) فرمود: مردم از درخت‌های مختلف خلق شده‌اند، اما من و جعفر مانند یک درخت هستیم و از یک طینت واحده آفریده شدیم.[۱۷] [۱۸] و در روایتی دیگر فرمود: جعفر! تو در چهره و اخلاق شبیه من هستی.[۱۹] این شباهت به گونه‌ای بود که هر کس جعفر را می‌دید می‌گفت: «سلام بر تو یا رسول الله» به گمان این که پیامبر(ص) است و جعفر در پاسخ می‌گفت: من رسول خدا نیستم، من جعفر هستم.[۲۰]

وی مورد علاقه شدید پیامبر اکرم(ص) بود. رسول خدا(ص) از غنایم غزوه بدر به جعفر بخشید با این که وی در جنگ حضور نداشت.[۲۱] همچنین پیامبر(ص) در بازگشت از غزوه پیروزمندانه خیبر علیه یهودیان، جعفر را که از حبشه بازگشته بود ملاقات کرد، او را در آغوش گرفت، میان دو چشم او را بوسید و فرمود: به خدا قسم نمی‌دانم برای کدام یک مسرور باشم، دیدار جعفر یا فتح خیبر؟.[۲۲] آن گاه به او نمازی آموخت که به «نماز جعفر طیار» معروف است.[۲۳]

علاقمندی امیر مؤمنان(ع) به او نیز تا آن جا بود که عبدالله بن جعفر می‌گوید: هر گاه درخواستی را از عمویم علی(ع) داشتم و به حق پدرم - جعفر - او را قسم می‌دادم آن را می‌پذیرفت.[۲۴]

ویژگی‌ها

ابو نعیم اصفهانی می‌گوید: جعفر بن ابی طالب مردی خطیب، سخاوتمند، شجاع و عارف بود.[۲۵] ابن قدامه وی را فردی بردبار و متواضع می‌خواند.[۲۶] ذهبی می‌نویسد: جعفر بن ابی طالب، کبیر الشأن، سید شهیدان و مجاهدان است.[۲۷]

مصداق آیات قرآن

آن چه درباره مقام و منزلت جعفر بن ابی طالب آمده، همین بس که برخی آیات قرآن کریم در شأن او نازل شده است. علی بن ابراهیم قمی در ذیل آیه مِّنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّـهَ عَلَیهِ ۖ فَمِنْهُم مَّن قَضَیٰ نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن ینتَظِرُ ۖ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا ﴿۲۳﴾ (ترجمه: از میان مؤمنان مردانی‌اند كه به آنچه با خدا عهد بستند صادقانه وفا كردند. برخی از آنان به شهادت رسیدند و برخی از آنها در [همین‌] انتظارند و [هرگز عقیده خود را] تبدیل نكردند.)[ احزاب–۲۳] ، روایتی را از امام باقر(ع) نقل می‌کند که مراد از کسانی که بر عهد خویش وفادار ماندند و جان خویش را تسلیم کردند حمزه و جعفربن ابی طالب است.[۲۸] یا آیه أُذِنَ لِلَّذِینَ یقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا ۚ وَإِنَّ اللَّـهَ عَلَیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ ﴿۳۹﴾ (ترجمه: به كسانی كه جنگ بر آنان تحمیل شده، رخصت [جهاد] داده شده است، چرا كه مورد ظلم قرار گرفته‌اند، و البته خدا بر پیروزی آنان سخت تواناست.)[ حج–۳۹] که در شأن علی(ع)، حمزه و جعفر نازل شده است.[۲۹]

سرپرست مهاجران به حبشه

در سال پنجم بعثت و به دنبال اذیت و آزار کفار به مسلمانان، گروهی از آنان به دستور پیامبر(ص) از مکه به حبشه مهاجرت کردند که سرپرستی کاروان مهاجرین، بر عهده جعفربن ابی طالب بود.[۳۰] [۳۱] گفته شده تعداد آنان ۸۲ مرد به غیر از زنان و کودکان بود.[۳۲] پیامبر(ص) به مهاجرین فرمود: گروهی از شما به حبشه هجرت کنید، زیرا پادشاه حبشه فردی صالح است و به هیچ کس ستم روا نمی‌دارد. به آن جا بروید تا خداوند در کار مسلمانان گشایشی ایجاد کند.[۳۳]

نجاشی پس از ورود مهاجران مسلمان، آنان را به دربار طلبید. جعفربن ابی طالب رو به نجاشی گفت: «من آن چه را از راهنما و پیامبرم شنیده‌ام خواهم گفت.» سپس جعفر به منزله سخن گوی اسلام، چنین گفت: ما را پیامبری آمده ست که ما را به کنار گذاردن بت‌ها، ترک رباخواری، حرمت ظلم و خونریزی به غیر حق، حرمت فحشا و پلیدی امر کرده و به نماز، زکات، عدل و احسان خویشاوندان ملزم ساخته است. سپس از جعفربن ابی طالب پرسید: «آیا از آن چه پیامبرتان از سوی خدا آورده است، چیزی همراه داری؟ جعفر نیز آیه‌هایی را از سوره مریم که جایگاه حضرت مریم و عیسی(ع) را روشن می‌ساخت، خواند. نجاشی با شنیدن آن آیه‌ها سخت گریست.[۳۴] وی پس از استماع سخنان جعفر، مشرکان مکه را که با هدایایی نزد نجاشی آمده بودند تا مسلمانان را نپذیرد از حبشه اخراج کرد و مسلمانان در امنیت کامل در آن سرزمین زندگی کردند.[۳۵]

حضور مسلمانان در حبشه تا اواخر سال ششم هجری ادامه داشت. پیامبر(ص) قبل از غزوه خیبر، از نجاشی خواست تا مسلمانان را بازگرداند. نجاشی نیز پذیرفت، اسلام آورد و جعفر و دیگران را همراه عمرو بن امیه ضمری سفیر رسول خدا(ص) با دو کشتی به مدینه فرستاد.[۳۶]

فرمانده سپاه اسلام

پس از فتح خیبر و مراجعت جعفر از حبشه، رسول اکرم(ص) در جمادی الاول سال هشتم هجری، جعفر را به عنوان فرمانده اول سپاه به موته فرستاد تا با سپاهیان روم شرقی بجنگندند. وی فرمود: اگر جعفر کشته شد، زید بن حارثه فرمانده سپاه خواهد بود و اگر او نیز کشته شود، عبدالله بن رواحه فرماندهی را بر عهده بگیرد.[۳۷] [۳۸] برخی نیز زید بن حارثه را فرمانده اول دانسته و جعفر را امیر دوم سپاه گفته‌اند.[۳۹] [۴۰]

نمایی از قبر و ضریح جعفربن ابی طالب

شهادت

جعفر در جنگ موته در جمادی الاولی سال هشتم هجری به شهادت رسید.[۴۱] ابوالفرج اصفهانی، اولین شهید از فرزندان ابوطالب در اسلام را، جعفر بن ابی طالب خوانده است.[۴۲] طبری می‌نویسد: پس از شهادت زید، جعفر پرچم را در دست گرفت و شروع به جنگ کرد. چون دید دشمن دورش را احاطه کرده، از اسبش پیاده شد و آن را پِی کرد. سپس جنگید تا دو دستش قطع گردید و شهید شد.[۴۳] بنا بر قول مشهور، وی در سن ۴۱ سالگی و دهمین نفری بود که در این جنگ، به شهادت نائل آمد.[۴۴] [۴۵]

شیخ صدوق روایت کرده است پیامبر(ص) پس از شهادت جعفر بر خانواده‌اش وارد شد و سخت گریست[۴۶] و فرزندان جعفر را در بغل گرفت و مورد تفقد قرار داد.[۴۷] روایت شده که اسماء بنت عمیس و کعب بن مالک در رثای جعفر بن ابی طالب اشعاری را سرودند.[۴۸] [۴۹]

مدفن

مدفن وی و دیگر شهدای موته در منطقه‌ای به نام مزار در نزدیکی موته (اردن) و مورد احترام همگان است. جعفر بن ابی طالب، عبدالله بن رواحه و زید بن حارثه در یک قبر دفن شدند و قبر پنهان داشته شد.[۵۰] این مقبره در سالیان اخیر توسط وهابیان تندرو به آتش کشیده شد.[۵۱]

پانویس

  1. اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ ق، ص ۳.
  2. اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ ق، ص ۳.
  3. ابن حجر، الاصابه، ۱۴۱۵ ق، ج ۷، ص ۳۰۹.
  4. ابن اثیر، اسد الغابه، ج ۱، ص ۲۸۸.
  5. ابن عنبه، عمده الطالب، ۱۳۸۰ ق، ص ۳۵.
  6. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ ق، ج ۲۲، ص ۲۷۷.
  7. صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ ق، ج ۲، ص ۵۵۸.
  8. ابن عنبه، عمده الطالب، ۱۳۸۰ ق، ص ۳۵.
  9. ابن حجر، الاصابه، ۱۴۱۵ ق، ج ۱، ص ۳۲۵.
  10. ابن عنبه، عمده الطالب، ۱۳۸۰ ق، ص ۳۶.
  11. اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ ق، ص۱۵
  12. ابن هشام، سیره ابن هشام، ۱۳۸۳ ق، ج ۱، ص ۱۶۲.
  13. طبری، تاریخ طبری، ۱۴۰۳ ق، ج ۲، ص ۵۸.
  14. ابن اثیر، اسدالغابه، ج ۱، ص ۲۸۷.
  15. ابن حجر، الاصابه، ۱۴۱۵ ق، ج ۱، ۵۹۲.
  16. ابن سعد، طبقات کبری، ج ۴، ص ۳۴.
  17. اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ ق، ص ۱۰.
  18. مغربی، شرح الاخبار، ۱۴۱۴ق، ج ۳، ص ۲۰۵.
  19. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ ق، ج ۲۲، ص ۲۷۶.
  20. امین، اعیان الشیعه، ج ۴، ص ۱۲۵.
  21. واقدی، مغازی واقدی، ۱۴۰۹ ق، ج ۱، ص ۱۵۶.
  22. ابن سعد، طبقات ابن سعد، ج ۴، ص ۳۵.
  23. حرعاملی، وسائل الشیعه، ج ۸، ص ۴۹.
  24. امین، اعیان الشیعه، ج ۴، ص ۱۲۶.
  25. اصفهانی، حلیه الاولیاء، ج ۱، ص ۱۱۴.
  26. ابن قدامه، التبیین، ۱۴۰۸ق، ص ۱۱۵.
  27. ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۳ ق، ج ۱، ص ۲۰۶.
  28. قمی، تفسیر قمی، ۱۴۰۴ ق، ج ۲، ص ۱۸۸.
  29. قمی، تفسیر قمی، ۱۴۰۴ ق، ج ۲، ص ۸۴.
  30. ابن هشام، سیره ابن هشام، ۱۳۸۳ ق، ج ۱، ص ۳۲۳.
  31. ابن سعد، طبقات کبری، ج ۴، ص ۳۴.
  32. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ ق، ج ۱۸، ص ۴۱۲.
  33. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ ق، ج ۱۸، ص ۴۱۲.
  34. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ ق، ج ۱۸، ص ۴۱۵.
  35. امین، اعیان الشیعه، ج ۴، ص ۱۲۳.
  36. ابن عساکر، تاریخ مدنه دمشق، ۱۴۱۵ ق، ج ۴۵، ص ۴۳۰.
  37. طوسی، امالی طوسی، ۱۴۱۴ ق، ص ۱۴۱.
  38. اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ ق، ص ۶.
  39. سیره ابن هشام، ۱۳۸۳ ق، ج ۳، ۸۲۹.
  40. ابن کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ ق، ج ۴، ص ۲۷۵.
  41. امین، اعیان الشیعه، ج ۴، ص ۱۱۸.
  42. اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ ق، ص ۳.
  43. طبری، تاریخ طبری، ۱۴۰۳ ق، ج ۲، ص ۳۲۱.
  44. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ ق، ج ۲۲، ص ۱۲۶.
  45. ابن عبدالبر، استیعاب، ۱۴۱۲ ق، ج ۱، ص ۲۴۵.
  46. صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج ۱، ص ۱۷۷.
  47. واقدی، مغازی واقدی، ۱۴۰۹ ق، ج ۲، ص ۷۶۶.
  48. مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۶ ق، ج ۵، ص ۶۳.
  49. اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ ق، ص ۸ و ۹.
  50. ابن عنبه، عمده الطالب، ۱۳۸۰ ق، ص ۳۶.
  51. خبرگزاری فارس.

منابع

  • اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ ق.
  • عسقلانی، ابن حجر، الاصابه، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۵ ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ ق.
  • ابن اثیر، علی، اسد الغابه، بیروت، دار الکتاب العربی.
  • ابن عنبه، احمد، عمدة الطالب، نجف، المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۰ ق.
  • صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ ق.
  • ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر.
  • ابن قدامه، عبدالله، التبیین فی انساب القرشیین، بیروت، ۱۴۰۸ق.
  • ذهبی، محمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۳ ق.
  • مغربی، نعمان بن محمد، شرح الأخبار، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۴ق.
  • امین عاملی، سیدمحسن، اعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف.
  • واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۹ ق.
  • حر عاملی، محمد، وسائل الشیعه، قم، آل البیت.
  • قمی، علی بن إبراهیم، تفسیر القمی، قم، مؤسسة دار الکتاب، ۱۴۰۴ ق.
  • ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، قاهره، مدنی، ۱۳۸۳ ق.
  • ابن عساکر، علی، تاریخ مدینة دمشق، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۵ ق.
  • طوسی، محمد بن حسن، امالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ ق.
  • ابن کثیر، اسماعیل، البدایة و النهایة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ ق.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، بیروت، مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۳ ق.
  • ابن عبد البر، احمد، الاستیعاب، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ ق.
  • صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین.
  • مزی، یوسف، تهذیب الکمال، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۶ ق.

پیوند به بیرون