جعفر پسر امام هادی

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از جعفر بن علی الهادی)
پرش به: ناوبری، جستجو
جعفر بن علی
زادروز ۲۲۶ق
درگذشت ۲۷۱ق.
آرامگاه سامرا حرم عسکریین[۱]
محل زندگی سامرا مدینه
شناخته‌شده برای ادعای امامت
لقب جعفر کذاب

جعفر بن‌ علی‌ (۲۲۶ - ۲۷۱ ق)، معروف به جعفر کذّاب فرزند امام هادی (ع) و برادر امام حسن عسکری (ع). وی پس از شهادت برادرش ادعای امامت کرد و برای مدتی گروهی از شیعیان را به خود جلب کرد. پیروان او معتقد بودند امام حسن عسکری(ع) فرزندی نداشته و بعد از او برادرش امام خواهد بود. بنابر روایاتی، جعفر خود را جانشین امام هادی(ع) می‌دانست و در دوران حیات امام حسن عسکری(ع) دعوی امامت داشت. پیروان او را جعفریه نامیده‌اند.

کنیه، نسب و لقب‌ها

جعفر فرزند امام هادی(ع) در ۲۲۶ به‌ دنیا آمد. کنیه‌اش‌ ابوعبداللّه‌، بود و به‌ دلیل‌ ادعای‌ امامت‌ پس‌ از رحلت‌ برادرش‌، امام حسن عسکری(ع)، و انکار وجود فرزندی‌ برای‌ ایشان‌ به‌ جعفر کذّاب‌ ملقب‌ شد.[۲] پیروان‌ و فرزندانش‌ وی‌ را با لقب‌ زَکی می‌شناختند.[۳] چون‌ از اعقاب‌ وی‌ ۱۲۰ فرزند به‌وجود آمده‌، ابوکرَّین‌[۴] از القاب‌ دیگر اوست‌.[۵] جعفر در سال‌ ۲۷۱ درگذشت‌ و در سامرا به‌ خاک‌ سپرده‌ شد.[۶]


خصوصیات

  • جعفر فردی‌ خطاکار، دنیاطلب‌ و فاسق‌ معرفی‌ شده‌ است‌.[۷]
  • بنا به‌ روایتی‌ از امام سجاد(ع)، رسول خدا(ص) از تولد جعفر و اعمالی‌ که‌ از وی‌ سر خواهد زد، خبر داده‌ بودند.[۸] امام هادی(ع) نیز از تولد جعفر شادمان‌ نشدند و فرمودند وی‌ افراد زیادی‌ را به‌ گمراهی‌ خواهد کشاند.[۹]
  • گفته‌ شده‌ است‌ که‌ امام‌ حسن‌ عسکری‌(ع) از جعفر کناره‌گیری‌ و از مصاحبت‌ با وی‌ اجتناب‌ می‌کردند.[۱۰]
  • جعفر بن‌ علی‌ در ماجرای‌ فارس بن حاتم، که‌ امام‌ هادی‌(ع) او را طرد و لعن‌ نموده‌ و فرمان‌ قتل‌ وی‌ را صادر کرده‌ بودند، از فارس‌ جانبداری‌ کرد.[۱۱]
  • جعفر به‌ شرابخواری‌ نیز متهم‌ بود، تا جایی‌ که‌ وی‌ را به‌ زُقُّ الخَمْر (ظرف‌ شراب‌) ملقب‌ کرده‌اند.[۱۲] برخی‌ احتمال‌ داده‌اند که‌ این‌ اتهام‌ از دشمنی‌ میان‌ شیعیان دوازده امامی و پیروان‌ جعفر نشأت‌ گرفته‌ باشد، چنان‌که‌ پیروان‌ جعفر نیز به‌ امام‌ حسن‌ عسکری‌(ع) و یاران‌ ایشان‌ القاب‌ و نسبت‌های‌ ناروا می‌دادند.[۱۳]
  • در روایتی‌ از امام زمان(عج)، در پاسخ‌ به‌ نامه یکی‌ از شیعیان‌ درباره جعفربن‌ علی‌، جعفر فردی‌ بی‌اطلاع‌ از احکام‌ دین‌ معرفی‌ شده‌ که‌ قادر به‌ تشخیص‌ حلال از حرام نیست‌ و علائم‌ نافرمانی‌هایش‌ از اوامر و نواهی‌ الاهی‌ مشهود است‌. طبق‌ همان‌ روایت‌، جعفر برای‌ یادگیری‌ سِحر، چهل‌ شبانه‌روز نماز خود را ترک‌ کرده‌ بوده‌ است‌.[۱۴]
  • همچنین‌، امام‌ زمان‌(عج) در توقیعی‌ کار و راه‌ جعفر را به‌ کار برادران‌ یوسف‌ تشبیه کرده‌اند.[۱۵] برخی‌ این‌ عبارت‌ را تفسیر کرده‌اند به‌ اینکه‌ جعفر همچون‌ برادران‌ یوسف‌ در نهایت‌ توبه کرده‌ است‌.[۱۶] و ازاین‌رو وی‌ را توّاب‌ لقب‌ داده‌اند؛[۱۷] اما، به‌ نظر می‌رسد مراد امام‌ در توقیع مزبور، سابقه‌دار بودن‌ گمراهی‌ در فرزندان‌ انبیا و اولیا بوده‌ است‌.[۱۸]

تلاش برای به دست آوردن امامت

گفته‌ شده‌ است‌ که‌ جعفر برای‌ به‌دست‌ آوردن‌ امامت‌ تلاش‌ زیادی‌ کرد. وی‌ پس‌ از رحلت‌ امام‌ حسن‌ عسکری‌(ع)، به‌رغم‌ زنده‌ بودن‌ مادر ایشان‌، مدعی‌ میراث‌ حضرت‌ شد.[۱۹] وی‌ همچنین‌ زمامداران‌ وقت‌ را تحریک‌ کرد که‌ خانه امام‌ را برای‌ یافتن‌ فرزند ایشان‌ جستجو کنند و با همکاری‌ جعفر، یکی‌ از کنیزان‌ امام‌ حسن‌ عسکری‌(ع) زندانی‌ شد و به‌ شدت‌ تحت‌ نظر قرار گرفت‌،[۲۰] به‌علاوه‌، جعفر حاضر شد سالانه‌ بیست‌ هزار دینار به‌ یکی‌ از کارگزاران‌ عباسی رشوه‌ دهد تا امامت او را تأیید نماید.[۲۱] وی‌ پس‌ از رحلت‌ امام‌حسن‌ عسکری‌(ع) می‌خواست‌ بر جنازه ایشان‌ نماز گزارد، اما حضرت‌ مهدی‌(عج)، که‌ طفلی‌ خردسال‌ بود، وی‌ را کنار زد و خود نماز را به‌جای‌ آورد.[۲۲]

موضع شیعیان در برابر جعفر

شیعیان‌، باتوجه‌ به‌ احادیث مربوط به ردّ فَطَحیّه، امامت را جز در مورد امام‌ حسن‌ و امام حسین علیهماالسلام‌، در دو برادر جایز نمی‌دانستند.[۲۳] همچنین‌ با سابقه ذهنی‌ که‌ از اعمال‌ جعفر داشتند، وی‌ را شایسته این‌ منصب‌ نمی‌دیدند؛[۲۴] ازاین‌رو، پس‌ از رحلت‌ امام‌ حسن‌ عسکری‌ و مواجهه‌ با ادعای‌ جانشینی‌ جعفر، به‌ صورت‌های مختلف‌ وی‌ را آزمودند و نفی‌ منصب‌ امامت‌ از وی‌ بیش‌ از پیش‌ برای‌شان‌ آشکار شد.[۲۵]

فرقه جعفریه

پیروان‌ جعفر در تاریخ‌ به‌ جعفریه معروف‌اند.[۲۶] پیروان‌ جعفر درباره جانشینی‌ وی‌ اختلاف‌نظر داشتند. عده‌ای‌ جعفر را جانشین‌ بلافصل‌ امام‌ هادی‌، برخی‌ او را جانشین‌ برادرش‌ سیدمحمد که‌ در زمان‌ حیات‌ پدرش‌ رحلت‌ کرد، و عده‌ای‌ دیگر وی‌ را جانشین‌ امام‌ حسن‌ عسکری‌ دانسته‌اند.[۲۷] البته در چگونگی به‌ امامت‌ رسیدن‌ جعفر میان‌ طرفداران این فرقه، اختلافاتی وجود داشت که‌ موجب‌ انشعابات‌ و پیدایش‌ فرقه‌های‌ دیگر شد.[۲۸]

همچنین‌ فطحیه، که‌ امامت‌ دو برادر را قبول‌ داشتند، به‌ جعفر رجوع‌ کردند. به‌ همین‌ دلیل‌، ابن‌بابویه‌[۲۹] جعفر را پیشوای‌ نسل‌ دوم‌ فطحیه‌ لقب‌ داده‌ است‌.

فرزندان جعفر

فرزندان‌ جعفر، به‌سبب‌ انتسابشان‌ به‌ امام رضا(ع)، به‌ بَنُوالرِّضی‌'[۳۰] یا رِضَویون‌[۳۱] مشهورند. پیروان‌ جعفر نیز در میان‌ شیعیان‌ دوازده امامی به‌ نام‌ سردسته آنها، علی الطاحن در کوفه، به‌ طاحنیه معروف‌ بودند.[۳۲]

برخی‌ پیروان‌ وی‌ به‌ فرزندش‌، ابوالحسن‌ علی‌، نقیب‌ ارشد سادات‌ بغداد، رجوع‌ کردند.[۳۳] برخی‌ دیگر معتقد بودند که‌ امامت‌ میان‌ ابوالحسن‌ و خواهرش‌ فاطمه‌ تقسیم‌ شده‌ و پس‌ از آن‌ دو به‌ دیگر بازماندگان‌ جعفر رسیده‌ است‌.[۳۴]

مشخص‌ نیست‌ که‌ طرفداران‌ جعفر تا چه‌ زمانی‌ به‌ صورت‌ فرقه‌ای‌ مستقل‌ در جامعه شیعه باقی‌ ماندند. شیخ مفید[۳۵] و شیخ طوسی[۳۶] بیان‌ داشته‌اند که‌ در زمان‌ تألیف‌ آثارشان‌ هیچ‌ یک‌ از فرزندان‌ جعفر را نیافته‌اند که‌ به‌ طریقه درست‌ شیعه دوازده‌ امامی‌ نپیوسته‌ باشد.[۳۷]

سعد بن عبدالله اشعری، در رد آرای‌ این‌ فرقه‌، کتابی‌ با عنوان‌ کتابُ الضِّیاءِ فی‌ الردِّ علی‌ المُحَمَّدیةِ وَ الْجَعفَریة نگاشته‌ است‌.[۳۸]

پانویس

  1. صحتی سردرودی، گزیده سیمای سامرا سینای سه موسی، ص۱۱۵.
  2. عمری‌، ص‌۱۳۰ـ ۱۳۱؛ فخررازی‌، ۱۴۰۹، ص۷۸؛ ابن‌عنبه‌، ص۱۹۹؛ علی‌ شدقمی‌، ص۱۶۱، ۱۶۵ـ۱۶۶
  3. ر.ک: عرشی‌، ص۵۱
  4. هر کرّ دلالت‌ بر شصت‌ دارد؛ حبیب‌آبادی‌، ج‌ ۳، ص۹۸۷
  5. ر.ک: عمری‌، ص۱۳۱، ۱۳۴؛ ابن‌عنبه‌، ص۱۹۹؛ حسن‌ شدقمی‌، ص۶۴؛ علی‌ شدقمی‌، ص۱۶۶
  6. عمری‌، ص۱۳۴ـ۱۳۵؛ حبیب‌آبادی‌، همانجا؛ قس‌ مدرسی‌ طباطبائی‌، ص۱۱۸ـ۱۱۹، پانویس‌ ۱۷۴
  7. قس‌ عمری‌، ص۱۳۵ـ۱۳۶
  8. ر.ک: خَصیبی‌، ص۲۴۸؛ قمی‌، ص۲۰۳؛ ابن‌بابویه‌، کمال‌الدین، ج‌ ۱، ص۳۱۹ـ۳۲۰؛ ابن‌شهر آشوب‌، ج‌ ۴، ص۲۷۲ـ۲۷۳
  9. طوسی‌، ص۲۲۶ـ۲۲۷؛ مجلسی‌، ج‌۵۰، ص۲۳۱
  10. ر.ک: خصیبی‌، ص۳۸۲؛ عمری‌، ص۱۳۲
  11. ابن‌قِبه رازی‌، ص‌۲۰۰
  12. ر.ک: خصیبی‌، ص۲۴۸؛ عمری‌، ص۱۳۱؛ ابن‌شهرآشوب‌، ج‌ ۴، ص۲۷۳؛ علی‌ شدقمی‌، ص۱۶۱، ۱۶۵ـ۱۶۶
  13. ر.ک: اشعری‌، ص۱۱۳؛ نوبختی‌، ص۱۰۸؛ ابوحاتم‌ رازی‌، قسم‌ ۳، ص۲۹۱ـ۲۹۲؛ شهرستانی‌، قسم‌ ۱، ص۱۵۱
  14. کشی‌، ج‌ ۱، ص۲۸۷ـ۲۹۰؛ مجلسی‌، ج‌۵۰، ۲۲۸ـ۲۳۱
  15. ابن‌بابویه‌، کمال‌الدین، ج‌ ۲، ص۴۸۴؛ کشی‌، ج‌ ۱، ص‌۲۹۰؛ مجلسی‌، ج‌۵۰، ص۲۲۷
  16. ر.ک: نوبختی‌، ص۹۵، پانویس‌ ۱؛ عمری‌، ص‌۱۳۰
  17. ر.ک: ابن‌عنبه‌، ص۱۹۹، پانویس‌؛ علی‌ شدقمی‌، ص۱۶۱، ۱۶۵؛ امین‌، ج‌ ۶، ص۴۲۵؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۴، قسم‌ ۲، ص۵۱۹
  18. ر.ک: مفید، الفصول‌ العشرة فی‌الغیبة، ص۶۲؛ کشی‌، ج‌ ۱، ص۱۰۷
  19. مفید، الارشاد، ص۳۴۵؛ اربلی‌، ج‌ ۲، ص۲۰۵، ۲۲۳؛ ذهبی‌، ج‌ ۱۳، ص۱۲۱؛ نیز ر.ک: ابن‌قبه رازی‌، همانجا، که‌ گفته‌ است‌ جعفر بر خلاف‌ نظر پدرانش‌ علیهم‌السلام‌ عمل‌ کرد، زیرا در صورت‌ حیات‌ مادر به‌ برادر ارثی‌ تعلق‌ نمی‌گیرد
  20. مفید، الارشاد، همانجا؛ طبرسی‌، ص‌۳۶۰؛ اربلی‌، ج‌۳، ص‌۲۰۵
  21. ر.ک: مفید، الارشاد، همانجا؛ اربلی‌، ج‌۳، ص‌۱۹۹، ۲۰۵
  22. مجلسی‌، ج‌۵۰، ص۳۳۲
  23. ر.ک: کلینی‌، ج‌ ۱، ص۲۸۵ـ۲۸۶؛ ابن‌بابویه‌، الامامة، ص۵۶ـ۵۹؛ ابن‌بابویه‌، کمال‌الدین‌، ج‌ ۲، ص۴۱۴ـ۴۱۷؛ کشی‌، ج‌ ۲، ص۵۲۵
  24. ر.ک: طوسی‌، ص۸۴ - ۸۵، ۲۲۲
  25. ر.ک: خصیبی‌، ص۳۸۳؛ ابن‌بابویه‌، کمال‌الدین‌، ج‌ ۲، ص۴۷۵ـ ۴۷۸، ۴۸۸ـ۴۸۹؛ ابن‌حمزه‌، ص۶۰۷ـ۶۱۱
  26. ابن‌قبه رازی‌، ص۱۹۸؛ اشعری‌، ص۱۰۱؛ فخررازی‌، ۱۴۰۷، ص۶۸؛ اقبال‌ آشتیانی‌، ص۱۶۳؛ نیز ر.ک: مدرسی‌ طباطبائی‌، ص۱۱۵ که‌ معتقد است‌ جعفریه‌ پیش‌ از این‌ بر پیروان‌ امام‌ جعفرصادق‌ علیه‌السلام‌ اطلاق‌ می‌شد؛ قس‌ فخررازی‌، ۱۴۰۷، ص۶۸، پانویس‌ ۲
  27. برای‌ نمونه‌ ر.ک: قاضی‌ عبدالجباربن‌ احمد، ج‌۲۰، قسم‌ ۲، ص۱۸۲؛ ناطق‌ بالحق‌، ص۱۶۶
  28. ر.ک: اشعری‌، ص۱۰۲ـ۱۱۶؛ نوبختی‌، ص۹۵ـ۱۱۲؛ مسعودی‌، ج‌ ۵، ص۱۰۷؛ مفید، الفصول‌ المختارة، ص۳۱۷ـ۳۲۱؛ شهرستانی‌، قسم‌ ۱، ص۱۵۱ـ۱۵۲؛ اقبال‌ آشتیانی‌، ص۱۶۱ـ ۱۶۵
  29. معانی‌ الاخبار، ص۶۵
  30. عمری‌، ص۱۳۴
  31. ابن‌عنبه‌، همانجا
  32. ابوحاتم‌ رازی‌، قسم‌ ۳، ص۲۹۱؛ شهرستانی‌، قسم‌ ۱، ص۱۵۱؛ قس‌ نوبختی‌، ص۹۹، پانویس‌ ۱، که‌ در آنجا نام‌ وی‌ علی‌بن‌ طاحی‌ درج‌ شده‌ که‌ احتمالاً تصحیف‌ طاحن‌ است‌
  33. ر.ک: فخررازی‌، ۱۴۰۹، ص۷۹ـ۸۰؛ مدرسی‌ طباطبائی‌، ص۱۱۸ـ۱۱۹
  34. ر.ک: ابوحاتم‌ رازی‌، قسم‌ ۳، ص۲۹۲؛ شهرستانی‌، همانجا؛ نیز ر.ک: مدرسی‌ طباطبائی‌، ص۱۱۹ـ۱۲۲
  35. الفصول‌ العشرة فی‌الغیبة، ص۶۵؛ همو، الفصول‌ المختارة، ص۳۱۲
  36. طوسی، ص۲۱۸
  37. قس‌ مدرسی‌ طباطبائی‌، ص‌۱۲۰ـ۱۲۲
  38. ر.ک: نجاشی‌، ص‌۱۷۷؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ۱۴۰۳، ج‌۲۴، ص‌۲۳۱

منابع

  • محمدمحسن‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة الی‌ تصانیف‌ الشیعة، چاپ‌ علی‌نقی‌ منزوی‌ و احمد منزوی‌، بیروت‌ ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  • همو، طبقات‌ اعلام‌ الشیعة: الکرام‌ البررة، مشهد ۱۴۰۴.
  • ابن‌بابویه‌ (علی‌بن‌ حسین‌)، الامامة و التبصرة من‌ الحیرة، قم‌ ۱۳۶۳ ش‌.
  • ابن‌بابویه‌ (محمدبن‌ علی‌)، کمال‌الدین‌ و تمام‌ النعمة، چاپ‌ علی‌اکبر غفاری‌، قم‌ ۱۳۶۳ ش‌.
  • همو، معانی‌ الاخبار، چاپ‌ علی‌اکبر غفاری‌، قم‌ ۱۳۶۱ ش‌.
  • ابن‌حمزه‌، الثاقب‌ فی‌المناقب‌، چاپ‌ نبیل‌ رضا علوان‌، قم‌ ۱۴۱۲.
  • ابن‌شهر آشوب‌، مناقب‌ آل‌ ابی‌طالب‌، چاپ‌ هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌، بی‌تا.
  • ابن‌عنبه‌، عمدة الطالب‌ فی‌ انساب‌ آل‌ ابی‌طالب، چاپ‌ محمدحسن‌ آل‌ طالقانی‌، نجف‌ ۱۳۸۰/۱۹۶۱.
  • ابن‌قبه رازی‌، النقض‌ علی‌ أبی‌ الحسن‌ علی‌بن‌ احمدبن‌ بشار فی‌الغیبة، در حسین‌ مدرسی‌ طباطبائی‌، مکتب‌ در فرآیند تکامل‌: نظری‌ بر تطور مبانی‌ فکری‌ تشیع‌ در سه‌ قرن‌ نخستین‌، ترجمه هاشم‌ ایزدپناه‌، نیوجرسی‌ ۱۳۷۵ ش‌.
  • ابوحاتم‌ رازی‌، کتاب‌ الزینة فی‌ الکلمات‌ الاسلامیة العربیة، قسم‌ ۳، چاپ‌ عبداللّه‌ سلوم‌ سامرائی‌، در عبداللّه‌ سلوم‌ سامرائی‌، الغلو و الفرق‌ الغالیة فی‌ الحضارة الاسلامیة، بغداد ۱۳۹۲/۱۹۷۲.
  • علی‌بن‌ عیسی‌ اربلی‌، کشف‌ الغمة فی‌ معرفة الائمة، چاپ‌ هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، بیروت‌ ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱.
  • سعدبن‌ عبداللّه‌ اشعری‌، کتاب‌ المقالات‌ و الفرق‌، چاپ‌ محمدجواد مشکور، تهران‌ ۱۳۶۱ ش‌.
  • عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌، خاندان‌ نوبختی‌، تهران‌ ۱۳۵۷ ش‌.
  • امین‌.
  • صحتی سردرودی، محمد، گزیده سیمای سامرا سینای سه موسی، مشعر، تهران، ۱۳۸۸ش.
  • محمدعلی‌ حبیب‌آبادی‌، مکارم‌الا´ثار در احوال‌ رجال‌ دو قرن‌ ۱۳ و ۱۴ هجری‌، ج‌ ۳، اصفهان‌ ۱۳۵۱ ش‌.
  • حسین‌بن‌ حمدان‌ خصیبی‌، الهدایة الکبری‌، بیروت‌ ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
  • ذهبی‌.
  • حسن‌بن‌ علی‌ شدقمی‌، المستطابة فی‌ نسب‌ سادات‌ طابة، در الرسائل‌ الثلاث‌، چاپ‌ مهدی‌ رجایی‌، قم‌: کتابخانه آیة اللّه‌ مرعشی‌ نجفی‌، ۱۳۸۱ ش‌.
  • علی‌بن‌ حسن‌ شدقمی‌، زهرة المقول‌ فی‌ نسب‌ ثانی‌ فرعی‌ الرسول‌(ص)، در همان‌.
  • محمدبن‌ عبدالکریم‌ شهرستانی‌، کتاب‌ الملل‌ و النحل، چاپ‌ محمدبن‌ فتح‌اللّه‌ بدران‌، قاهره‌، ۱۳۷۵/۱۹۵۶، چاپ‌ افست‌ قم‌ ۱۳۶۷ ش‌.
  • فضل‌بن‌ حسن‌ طبرسی‌، اعلام‌ الوری‌ بأعلام‌ الهدی، چاپ‌ علی‌اکبر غفاری‌، بیروت‌ ۱۳۹۹/۱۹۷۹.
  • محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌، کتاب‌ الغیبة، چاپ‌ عباداللّه‌ طهرانی‌ و علی‌ احمد ناصح‌، قم‌ ۱۴۱۱.
  • حسین‌بن‌ احمد عرشی‌، کتاب‌ بلوغ‌ المرام‌، فی‌ شرح‌ مسک‌ الختام‌ فی‌ من‌ تولّی‌ ملک‌ الیمن‌ من‌ ملک‌ و امام‌، چاپ‌ انستاس‌ ماری‌ کرملی‌، قاهره‌، ۱۹۳۹، چاپ‌ افست‌ بیروت‌، بی‌تا.
  • علی‌بن‌ محمد عمری‌، المجدی‌ فی‌ انساب‌الطالبیین، چاپ‌ احمد مهدوی‌ دامغانی‌، قم‌ ۱۴۰۹.
  • محمدبن‌ عمر فخررازی‌، اعتقادات‌ فرق‌ المسلمین‌ و المشرکین، چاپ‌ محمد معتصم‌ باللّه‌ بغدادی‌، بیروت‌ ۱۴۰۷/۱۹۸۶.
  • همو، الشجرة المبارکة فی‌ انساب‌ الطالبیة، چاپ‌ مهدی‌ رجائی‌، قم‌ ۱۴۰۹.
  • قاضی‌ عبدالجباربن‌ احمد، المغنی‌ فی‌ ابواب‌ التوحید و العدل‌، ج‌۲۰، چاپ‌ عبدالحلیم‌ محمود و سلیمان‌ دنیا، [ قاهره‌، بی‌تا.
  • حسن‌بن‌ محمد قمی‌، کتاب‌ تاریخ‌ قم‌، ترجمه حسن‌بن‌ علی‌ قمی‌، چاپ‌ جلال‌الدین‌ طهرانی‌، تهران‌ ۱۳۶۱ ش‌.
  • محمدبن‌ عمرکشی‌، اختیار معرفه الرجال‌، المعروف‌ برجال‌ الکشی، [تلخیص‌] محمدبن‌ حسن‌ طوسی‌، تصحیح‌ و تعلیق‌ محمدباقربن‌ محمد میرداماد، چاپ‌ مهدی‌ رجائی‌، قم‌ ۱۴۰۴.
  • کلینی‌.
  • مجلسی‌.
  • حسین‌ مدرسی‌ طباطبائی‌، مکتب‌ در فرآیند تکامل‌: نظری‌ بر تطور مبانی‌ فکری‌ تشیع‌ در سه‌ قرن‌ نخستین، ترجمه هاشم‌ ایزدپناه‌، نیوجرسی‌ ۱۳۷۵ ش‌.
  • مسعودی‌، مروج‌ (بیروت‌).
  • محمدبن‌ محمد مفید، الارشاد، قم‌: مکتبه بصیرتی‌، بی‌تا.
  • همو، الفصول‌ العشره فی‌ الغیبه، چاپ‌ فارس‌ حسون‌، قم‌، ۱۴۱۳.
  • همو، الفصول‌ المختاره، چاپ‌ علی‌ میرشریفی‌، بیروت‌ ۱۴۱۴/۱۹۹۳.
  • یحیی‌بن‌ حسین‌، ناطق‌ بالحق‌، نصره مذاهب‌ الزیدیه عنوان‌ صحیح‌: الدعامه فی‌ تثبیت‌ الامامه، چاپ‌ ناجی‌ حسن‌، بیروت‌ ۱۹۸۱.
  • احمدبن‌ علی‌ نجاشی‌، فهرست‌ اسماء مصنفی‌ الشیعه المشتهر ب رجال‌ النجاشی‌، چاپ‌ موسی‌ شبیری‌ زنجانی‌، قم‌ ۱۴۰۷.
  • حسن‌بن‌ موسی‌ نوبختی‌، فرق‌ الشیعه، چاپ‌ محمدصادق‌ آل‌ بحرالعلوم‌، نجف‌ ۱۳۵۵/۱۹۳۶.

پیوند به بیرون