ابن همام اسکافی
| از محدثان شیعه ایرانی | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن ابی بکر همام بن سهیل بن بیزان |
| لقب | اِبْنِ هَمّامِ اِسْکافی (کاتب) |
| تاریخ تولد | سال ۲۵۸ هجری قمری |
| تاریخ وفات | ۱۹ جمادیالثانی سال ۳۳۲ق یا ۳۳۶ق |
| محل دفن | بغداد، مقابر قریش |
| شهر وفات | بغداد |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | احمد بن مابنداذ • احمد بن ادریس قمی • ابوجعفر ابن رستم نحوی • جعفر بن محمد بن مالک فزاری • حسن بن محمد بن جمهور عمی • حمید بن زیاد کوفی • عبدالله بن جعفر حمیری |
| شاگردان | ابن جندی • ابوغالب زراری • جعفربن محمد ابن قولویه • محمد بن احمد صفوانی • محمد بن ابراهیم نعمانی و ... |
| اجازه روایت از | عبدالله بن جعفر حمیری |
| تألیفات | منتخب الانوار فی تاریخ الائمة الاطهار • التمحیص |
| سایر | ارتباط با نواب اربعه |
محمد بن ابی بکر همام بن سهیل بن بیزان (۲۵۸-۳۳۶ق)، مشهور به اِبْنِ هَمّامِ اِسْکافی، ملقب به کاتب و کنیه ابوعلی، محدث شیعه ایرانی قرن سوم و قرن چهارم هجری قمری و نویسنده کتاب منتخب الانوار فی تاریخ الائمة الاطهار است. او در دوره غیبت صغری، نقش قابل توجهی در تبیین مسائل مربوط به امام زمان(عج) و غیبت آن حضرت و اخبار مربوط به نواب اربعه داشته است.
زندگانی
ابن همام اسکافی، که به احتمال زیاد اجداد زرتشتیاش[۱] در منطقه اسکاف (بین بغداد و واسط) سکونت داشتهاند، به دلیل انتساب به جدش بیزان،[۲] گاهی بیزانی خوانده میشود. زادگاه دقیق او مشخص نیست، اما گفته شده که در بغداد زندگی میکرده است.[۳] براساس گزارش نجاشی،[۴] نخستین فرد از خاندان ابنهمام که به اسلام گرویده، مابنداذ (ماه بنداد)، برادر سهیل و عموی همام بوده است. بنابراین، این خاندان سابقه زیادی در اسلام نداشتهاند و میتوان آنها را از زرتشتیان دوره اسلامی در منطقه عراق دانست که پس از پذیرش اسلام، به مذهب شیعه روی آوردهاند. پدر همام، همام بن سهیل، نیز یکبار با امام حسن عسکری(ع) مکاتبه کرده است.[۵]
به گفته خطیب بغدادی[۶] و طوسی[۷] ابن همام در ۱۹ جمادیالثانی ۳۳۲ق و به گفته نجاشی[۸] در ۳۳۶ق درگذشته است. او در بغداد درگذشت و در مقابر قریش به خاک سپرده شد.[۹]
مشایخ و اساتید
از مشایخ وی باید از پدر و نیز داییاش احمد بن مابنداذ، احمد بن ادریس قمی، ابوجعفر ابن رستم نحوی، جعفر بن محمد بن مالک فزاری، حسن بن محمد بن جمهور عمی، حمید بن زیاد کوفی، عبدالله بن جعفر حمیری و محمدبن موسی بن حماد بربری نام برد.[۱۰]
در میان مشایخ ابن همام، کسانی با گرایشها و مذاهب گوناگون همچون اهل سنت، واقفه و نیز غُلاتی چون اسحاق بن محمد احمر نخعی،[یادداشت ۱] وجود داشتهاند.
جایگاه ابنهمام در حدیث
ابنهمام در عصر خود بهعنوان یکی از بزرگترین محدثان در بغداد شناخته میشده است، نجاشی و شیخ طوسی او را با عناوین «شیخ اصحابنا و متقدمهم» و «جلیل القدر» ستودهاند که نشاندهنده عظمت منزلت وی و تأکید بر امانتداری و دقت او در نقل حدیث است.[۱۱] ابنهمام در نقل روایتها بسیار گسترده بوده و در میان مشایخ او، برخی از مشایخ اهل سنت نیز حضور دارند.[۱۲]
ابن همام محدثی برجسته و حلقهای مهم در زنجیرههای روایی امامیه بود. برخی از اصول حدیث امامیه از طریق او به نسلهای بعدی رسیده است، از جمله اصولهایی چون زید زراد و عاصم بن حمید، همچنین کتابهایی مانند الرسالة الذهبیة[۱۳] و کتاب سلیم بن قیس هلالی[۱۴] که از طریق او به دست آمدهاند.
نقش ابنهمام در ترویج عقائد شیعه
ابنهمام بهعنوان یک عالم برجسته امامی در بخش عمدهای از دوره غیبت صغری و در زمان نواب اربعه امام زمان(عج)، توانست در موقعیتهای حساس به تبیین و تشریح مبانی اعتقادی و سیاسی امامیه بپردازد.
با بررسی آثاری چون کمال الدین ابن بابویه، الغیبه طوسی و دلائل الامامة منسوب به ابنرستم طبری، میتوان نقش او را در تبیین مسائل مربوط به امام زمان(عج) و غیبت آن حضرت و اخبار مربوط به نواب اربعه تا حدی متوجه شد.
رابطه با نواب اربعه
رابطه نزدیک ابن همام با محمد بن عثمان عمری و نقل برخی مسائل از وی قابل توجه است.[۱۵] هنگام مرگ محمد بن عثمان عمری، ابن همام و ابوسهل نوبختی و جمعی دیگر به عنوان شاهد بر نیابت حسین بن روح نوبختی، نزد عمری حضور داشتهاند.[۱۶] در دو روایت از این جمع، با عنوان «وجوه و اکابر شیعه» یاد شده است که با توجه سن کم ابن همام نسبت به ابوسهل، اهمیت او را بیشتر نمایان میکند.
در دوران حسین بن روح نوبختی نیز ابن همام، هم نشین وی شمرده میشده است. به عنوان نمونه یک بار در ذیالحجة ۳۱۲ق، وی از جانب نوبختی مأمور میشود تا توقیعی در مورد لعن ابنابیالعزاقر شلمغانی را برای دیگران بازگو نماید.[۱۷]
شاگردان و آثار علمی
در میان شاگردان ابن همام باید از ابوالحسن ابن جندی، ابوغالب زراری، جعفربن محمد ابن قولویه، محمد بن احمد صفوانی، محمد بن ابراهیم نعمانی، محمدبن احمد ابن داوود قمی، محمدبن عباس ابن حجام، ابوالمفضل محمدبن عبدالله شیبانی، ابوالجیش مظفر بن محمد بلخی، هارون بن موسی تلعُکبری و معافی بن زکریا ابن طرارا نام برد.[۱۸]
از جمله آثار ابنهمام میتوان به کتابهای منتخب الانوار فی تاریخ الائمة الاطهار[۱۹] المزار[۲۰] التمحیص[۲۱] کتابی در فهرست آثار امامیه[۲۲] اشاره کرد.
پانویس
- ↑ نجاشی، الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۷۹.
- ↑ سمعانی، الانساب، ۱۳۸۳ق، ج۲، ص۳۹۵
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۳۴۹ق، ج۳، ص۳۶۵
- ↑ نجاشی، الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۷۹-۳۸۰.
- ↑ نجاشی، الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۸۰.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۳۴۹ق،، ج۳، ص۳۶۵.
- ↑ طوسی، رجال، ۱۳۸۰ق، ص۴۹۴.
- ↑ نجاشی، الرجال ،۱۴۰۷ق، ص ۳۸۰.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۳۴۹ق، ج۳، ص۳۶۵
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۴، ۶۷، ۱۴۰، ۱۵۰؛ مفید، الامالی، ۱۴۰۳ق، ص۵۹؛ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۳۴۹ق، ج۳، ص۳۶۵؛ ابنطاووس، اقبال، ۱۳۹۰ق، ص۳۲۲.
- ↑ نجاشی، الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۱۲۲، ۳۷۹؛ طوسی، رجال، ۱۳۸۰ق، ص۴۹۴؛ طوسی، الفهرست، کتابخانه مرتضویه، ص۱۴۱؛ ابنادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۶۵۶.
- ↑ خزاز، کفایةالاثر، ۱۴۰۱ق، ص۶۹.
- ↑ نجف، الرساله الذهبیه، ص۳-۴
- ↑ سلیم بن قیس، کتاب سلیم، ۱۴۰۷ق، ص۶۴.
- ↑ ابنبابویه، کمالالدین، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۴۸۳؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۲۹۷.
- ↑ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۳۷۱-۳۷۲.
- ↑ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۳۰۷-۳۰۸، ۴۰۸-۴۱۲.
- ↑ نجاشی، الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۸۰؛ نعمانی، الغیبه، ۱۴۰۳ق،ص۲۴.
- ↑ نجاشی، الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۸۰.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۲۰، ص۴۸.
- ↑ شوشتری، مجالس المؤمنین، ۱۳۵۴ش، ج۱، ص۳۸۳.
- ↑ نجاشی، الرجال، ص۲۵۳، ۲۹۳، جاهای مختلف
یادداشت
- ↑ نگاه کنید: کشی از این شخص با عنوان اسحاق بن احمد نخعی نام برده است: کشی، معرفة الرجال، ص۲۵۸.
منابع
- ابنادریس، محمد بن احمد، السرائر، قم. جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، ۱۴۱۰ق.
- ابنبابویه، محمدبن علی، کمالالدین، به کوشش علیاکبر غفاری، تهران، ۱۳۹۰ق.
- ابنطاووس، علی بن موسی.، اقبال الاعمال، تهران، ۱۳۹۰ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آلالبیت علیهمالسلام لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
- خزاز، علی بن محمد، کفایه الاثر، قم، ۱۴۰۱ق.
- خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، قاهره، ۱۳۴۹ق.
- سلیم بن قیس هلالی، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، تحقیق: علاءالدین موسوی، تهران، نیاد بعثت. واحد تحقیقات اسلامی، ۱۴۰۷ق.
- سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، حیدرآباد دکن، ۱۳۸۳ق.
- شوشتری، نوراللّه بن شریف الدین، مجالس المؤمنین، تهران، ۱۳۵۴ش.
- طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، بنیاد معارف اسلامی، ۱۴۲۵ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الفهرست.،به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانه مرتضویه، بیتا.
- طوسی، محمد بن حسن، رجال، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۰ق.
- مفید، محمد بن محمد، الامالی. به کوش غفاری و استادولی، قم، ۱۴۰۳ق.
- نجاشی، احمدبن علی، الرجال. به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، به کوشش علیاکبر غفاری، تهران. کتابخانه صدوق، ۱۳۹۷ق.
- نوری، حسین بن محمدتقی، خاتمة مستدرک الوسائل، قم، ۱۴۲۰ق.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دایره المعارف بزرگ اسلامی