حدیث مرسل
(تغییرمسیر از روایات مرسل)
حدیث مُرسَل یا خبر مُرسَل[۱] در برابر حدیث مسند،[۲] به معنای روایتی است که سلسله سند آن کامل و متصل نیست.[۳] این اصطلاح در علم درایه[۴] و حدیث[۵] به کار میرود و از اقسام خبر واحد[۶] و حدیث ضعیف[۷] به شمار میآید. در تعریف رایج، حدیث مرسل روایتی دانسته شده است که نام یک یا چند راوی آن حذف شده[۸] یا بهصورت مبهم آمده باشد؛ این حذف میتواند در آغاز، میانه یا پایان سند باشد[۹] و گاه با تعابیری مانند «عن رجل» و «عن بعض اصحابنا» بیان میشود.[۱۰] برخی نیز حدیث مرسل را به معنای خاص، روایتی دانستهاند که تابعی بدون واسطه از پیامبر(ص) نقل کند، درحالیکه واسطه میان خود و پیامبر(ص) را ذکر نکرده باشد.[۱۱]
برخی عوامل در پیدایش روایات مرسل مؤثر دانسته شدهاند؛ از جمله نگرش مؤلف و حذف سند برای کوتاهتر شدن روایت،[۱۲] خطای ناسخان و حذف بخشی از سلسله سند،[۱۳] بینیازی از ذکر سند در برخی روایات اخلاقی و داستانی،[۱۴] معتبر دانستن همه روایات و راویان از سوی برخی محدثان،[۱۵] از بین رفتن بخشی از اسناد در نسخههای خطی،[۱۶] شهرت روایات و کتابها و بینیازی از تکرار سند[۱۷] و فراموشی راوی یا مؤلف در ذکر واسطهها.[۱۸] از بین رفتن بخشی از اسناد در نسخههای خطی،[۱۹]
اعتبار و حجیت روایات مرسل نزد محدثان و عالمان حدیث اختلافی است و دیدگاههای گوناگونی درباره آن مطرح شده است.[۲۰] مهمترین دیدگاهها عبارتاند از:
- عدم حجیت: بسیاری از علمای شیعه،[۲۱] از جمله محقق حلی، علامه حلی، شهید اول، شهید ثانی[۲۲] و سید ابوالقاسم خویی،[۲۳] روایات مرسل را بهدلیل نقص سند معتبر نمیدانند. آنان از جمله به ناشناخته بودن وثاقت راوی حذفشده، احتمال استفاده از راویان ضعیف یا مجهول و امکان اشتباه در تشخیص وثاقت راویان استناد کردهاند.[۲۴]
- اعتبار با تفصیل: برخی فقیهان، مراسیل برخی مشایخ ثقه، مانند محمد بن ابیعمیر، را معتبر دانسته و راوی حذفشده را در حکم راوی ثقه تلقی کردهاند.[۲۵] همچنین برخی، در صورت وجود قرائن اطمینانآور یا نقل روایت با تعابیری که بر تعدد راویان دلالت کند، آن را قابل اعتماد میدانند؛ در مقابل، مراسیلی با تعابیری مانند «عن رجل» و «عن بعض اصحابنا» را ضعیفتر میشمارند.[۲۶]
- حجیت مطلق: برخی عالمان، مانند محمد بن خالد برقی و پدرش،[۲۷] همه روایات مرسل را، بدون توجه به تعداد راویان حذفشده یا جایگاه آنان، معتبر و حجت میدانند.[۲۸]
دیدگاهها درباره حجیت و گونهشناسی حدیث مرسل:
| بخش | عنوان | توضیح |
|---|---|---|
| حجیت برخی مراسیل | شناخت راوی محذوف | راوی حذفشده شناختهشده و ثقه باشد؛ روایت در حکم مسند است.[۲۹] |
| جبران با شهرت | شهرت عملی یا روایی میتواند ضعف مرسل را جبران کند؛[۳۰] در اعتبار آن اختلاف است.[۳۱] | |
| جبران با اجماع | اجماع فقها بر عمل به روایت ضعیف، موجب حجیت آن دانسته شده است.[۳۲] | |
| موافقت با عمومات | موافقت روایت با قرآن، سنت و عمومات، از عوامل اعتبار مرسل دانسته شده است.[۳۳] | |
| مشایخ ثلاثه | برخی مراسیل محمد بن ابیعمیر،[۳۴] صفوان بن یحیی[۳۵] و احمد بن ابینصر بزنطی[۳۶] را معتبر میدانند. | |
| اصحاب اجماع | بسیاری از فقها مراسیل اصحاب اجماع را معتبر دانستهاند.[۳۷] | |
| مراسیل صدوق | برخی مراسیل صدوق را معتبر،[۳۸] برخی غیرمعتبر[۳۹] و گروهی با تفصیل پذیرفتهاند.[۴۰] | |
| مراسیل شیخ طوسی | برخی، مانند فاضل مقداد، با توجه به نقل شیخ طوسی از راویان ثقه، مراسیل او را معتبر دانستهاند. | |
| مراسیل محمد بن ادریس حلی | برخی مراسیل او را حجت دانسته و دسترسی وی به اصول اولیه حدیثی را دلیل اعتبار آن شمردهاند.[۴۱] | |
| مرسلات ثقات | برخی، از جمله شیخ انصاری، مرسل راوی ثقه را معتبر میدانند.[۴۲] | |
| مراسیل کافی | برخی، از جمله میرزای نائینی، روایات مرسل الکافی را معتبر و حجت دانستهاند.[۴۳] | |
| گونهشناسی | ارسال جلی و خفی | حذف آشکار یا پنهان بخشی از سند.[۴۴] |
| حذف تمام سند | تمام سند روایت حذف شده است.[۴۵] | |
| مُعلّق | یک یا چند راوی از ابتدای سند حذف شدهاند.[۴۶] | |
| مُنقطع | راویای از میانه سند حذف شده است.[۴۷] | |
| مُجمَل | راوی با تعبیری مبهم مانند «عن بعض اصحابنا» آمده است.[۴۸] | |
| مَرفوع | سند حذف شده و با «رفعه» یا «یرفعه» بدان اشاره شده است.[۴۹] | |
| مُعضَل | دو یا چند راوی از میانه سند حذف شدهاند.[۵۰] | |
| اجمال نام امام | نام امام ذکر نشده و با تعبیری مانند «الرجل» بدان اشاره شده است.[۵۱] | |
| تردید در راوی | راوی، شخص ناقل روایت را نمیشناسد.[۵۲] |
پانویس
- ↑ مجددی برکتی، التعریفات الفقهیة، ۲۰۰۹م، ص۸۵.
- ↑ مرعی، منتهی المقال فی الدرایه و الرجال، ۱۴۱۷ق، ص۴۵.
- ↑ سمیعی، ترجمه متن و شرح کامل رسائل شیخ انصاری، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۱۶۶.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۶۹.
- ↑ سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۳، ص۱۷۸۹.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۶۹؛ مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، فرهنگ نامه اصول فقه، ۱۳۸۹ش، ص۴۴۵.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۶۷؛ طباطبایی، مسند نویسی در تاریخ حدیث، ۱۳۷۷ش، ص۳۶.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۳۸۵ش، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۵۴.
- ↑ مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، فرهنگ نامه اصول فقه، ۱۳۸۹ش، ص۴۴۵.
- ↑ محمدی، شرح اصول فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۳۰۶.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۵۵.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۲۶۳.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۲۶۵.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۲۶۶.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۲۶۶–۲۶۷.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۲۶۷.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۲۶۸–۲۷۰.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۷۰.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۲۶۷.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۷۰.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۵۶.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۵۶.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۶۸.
- ↑ برای اطلاعات بیشتر رجوع کن به: مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۵۸–۲۶۰؛ غوری، معجم المصطلحات الحدیثیة، ۱۴۲۸ق، ص۶۹۴.
- ↑ برای اطلاعات بیشتر رجوع کن به مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۵۷–۲۵۸.
- ↑ عاملی، نهایه المرام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۴۲۴.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۵۶.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۵۶.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۹۰–۹۲.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۲۱۲.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۲۱۲–۲۱۷.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۲۱۷–۲۲۱.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۲۲۱.
- ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۲۶، ابنبابویه، من لایحضره الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۴۵۰.
- ↑ طوسی، الفهرست، ص۲۴۲
- ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۷۵.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۱۳۲.
- ↑ برای اطلاعات بیشتر رجوع کن به: مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۶۶؛ سرور، المعجم الشامل للمصطلحات العلمیة و الدینیة، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۵۲۲.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۲–۱۷۴.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۲–۱۷۴.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۱۸۹–۱۹۰.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۵.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۹–۲۰۹.
- ↑ برای اطلاعات بیشتر رجوع کن به: مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۷۳–۲۷۴.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۳۵.
- ↑ عجم، موسوعة مصطلحات ابن خلدون و الشریف علی محمد الجرجانی، ۲۰۰۴م، ج۲، ص۱۵۶؛ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۷۴.
- ↑ غوری، موسوعة مصطلحات ابن خلدون و الشریف علی محمد الجرجانی، ۲۰۰۴م، ج۲، ص۱۵۶؛ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۷۶.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۴۰.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۷۰؛ مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۷۱.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۷۳؛ جلالی زاده، مبادی و اصطلاحات اصول فقه، ۱۳۸۷ش، ص۷۰.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۵۷–۵۹.
- ↑ ربانی، بررسی اعتبار احادیث مرسل، ۱۳۸۹ش، ص۵۹.
منابع
- ابنبابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ترجمه علیاکبر غفاری، تهران، نشر صدوق، ۱۴۰۹ق.
- جلالیزاده، جلال، مبادی و اصطلاحات اصول فقه، تهران، نشر احسان، ۱۳۸۷ش.
- خوارزمی، محمد بن احمد، مفاتیح العلوم، بیروت، دارالمناهل، ۱۴۲۸ق.
- ربانی، محمدحسن، بررسی اعتبار احادیث مرسل، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۹ش.
- سجادی، جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، تهران، کومش، چاپ سوم، ۱۳۷۳ش.
- سرور، ابراهیم حسین، المعجم الشامل للمصطلحات العلمیة و الدینیة، بیروت، دارالهادی، ۱۴۲۹ق.
- سمیعی، جمشید، ترجمه متن و شرح کامل رسائل شیخ انصاری، اصفهان، چاپ چهارم، ۱۳۸۷ش.
- طباطبایی، سیدکاظم، مسند نویسی در تاریخ حدیث، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۷ش.
- طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، (طبع جدید)، قم، کتابخانه محقق طباطبائی، ۱۴۲۰ق.
- عاملی، محمد بن علی، نهایه المرام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۱ق.
- عجم، رفیق، موسوعة مصطلحات ابن خلدون و الشریف علی محمد الجرجانی، بیروت، ناشرون، ۲۰۰۴م.
- عجم، رفیق، موسوعة مصطلحات أصول الفقه عند المسلمین، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، ۱۹۹۸م.
- عجم، رفیق، موسوعة مصطلحات الإمام الغزالی، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، ۲۰۰۰م.
- غوری، عبدالماجد، معجم المصطلحات الحدیثیة، دمشق، دار ابن کثیر، ۱۴۲۸ق.
- کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، ۱۴۰۹ق.
- مامقانی، عبدالله، مقباس الهدایه، ۱۳۸۵ش، قم، دلیل ما، ۱۳۸۵ش.
- مجددی برکتی، محمد عمیم الاحسان، التعریفات الفقهیة، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ دوم، ۲۰۰۹م.
- محمدی، علی، شرح اصول فقه، قم، دارالفکر، چاپ دهم، ۱۳۸۷ش.
- مرعی، حسین عبدالله، منتهی المقال فی الدرایة و الرجال، بیروت، مؤسسه العروة الوثقی، ۱۴۱۷ق.
- مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، فرهنگ نامه اصول فقه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال نجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۳۶۵ش.
- مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، زیرنظر: سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی،۱۴۲۶ق.