تبریز
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
 مسجد جامع تبریز | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| کشور | ایران |
| استان | آذربایجان شرقی |
| زبان | ترکی، فارسی |
| نژاد | ترک |
| ادیان | اسلام |
| مذهب | شیعه |
| اطلاعات تاریخی | |
| نام قدیم | تارویی، تارماکیس و تاوریز |
| قدمت | پیش از میلاد |
| پیشینه اسلام | قرن اول قمری |
| پیشینه تشیع | قرن دهم قمری |
| وقایع مهم | اعلام شیعه بهعنوان مذهب رسمی ایران در ۹۰۷ق |
| مکانهای تاریخی | سرای هشت بهشت |
| اماکن | |
| حوزه علمیه | مدرسه علمیه طالبیه |
| مساجد | مسجد کبود • مسجد حسن پادشاه • جمعه مسجد • مسجد صاحب الامر |
تبریز مرکز استان آذربایجان شرقی، از مهمترین کانونهای تاریخی تشیع در ایران و از شهرهای اثرگذار در شکلگیری و گسترش فرهنگ شیعی بهشمار میرود. به گفته پژوهشگران، اسلام در سده نخست هجری و همزمان با فتح آذربایجان به این منطقه راه یافت، هرچند منابع تاریخی زمان دقیق ورود اسلام به تبریز را گزارش نکردهاند. بر پایه گزارش مورخان، بیشتر مردم تبریز تا پیش از دوره صفوی پیرو مذهب شافعی بودند؛ بااینحال، با استقرار حکومت صفوی و رسمیشدن مذهب امامیه در سال ۹۰۷ق، تبریز به مرکز نخستین دولت شیعی فراگیر ایران تبدیل شد و از همین رو در برخی پژوهشها از آن بهعنوان نخستین پایتخت سیاسی تشیع در ایران و جهان یاد شده است.
برپایه برخی از پژوهشها، تبریز از سدههای میانی اسلامی به یکی از مراکز مهم علمی و مذهبی ایران تبدیل شد. گسترش فرهنگ شیعی در این شهر را با حضور شخصیتهایی چون سید حمزه، از نوادگان امام موسی کاظم(ع)، مرتبط دانستهاند. حوزه علمیه تبریز در دوره صفوی و سدههای پس از آن به یکی از مراکز برجسته آموزش علوم اسلامی و معارف شیعی تبدیل شد و عالمان و اندیشمندان برجستهای همچون سید علی قاضی طباطبایی میرزا جواد ملکی تبریزی، محمدعلی مدرس تبریزی، سید محمدحسین طباطبائی، عبدالحسین امینی، محمدتقی جعفری، میرزا جواد تبریزی، جعفر سبحانی و سید عبدالله فاطمینیا در آن پرورش یافتند یا به فعالیت علمی پرداختند. همچنین شخصیتهایی همچون محمد مجذوب تبریزی، پروین اعتصامی، سید محمدحسین شهریار و صائب تبریزی از ادیبان و شاعران برخاسته از این شهر بهشمار میروند.
برخی پژوهشگران بر این باورند که تبریز، افزونبر جایگاه علمی و مذهبی، در تحولات سیاسی و فرهنگی ایران نیز نقشی برجسته داشته است. این شهر در دوره قاجار «پایتخت فرهنگی ایران» خوانده میشد و از مهمترین مراکز شکلگیری و پیشبرد نهضت مشروطه بهشمار میرفت. شماری از عالمان برجسته، از جمله میرزا صادق آقا تبریزی و علی ثقةالاسلام تبریزی، در هدایت و حمایت از این نهضت نقش داشتند. همچنین مقاومت یازدهماهه نیروهای مردمی تبریز به رهبری ستارخان در برابر قوای محمدعلیشاه، بازتابی گسترده در ایران و خارج از کشور یافت و تبریز را به یکی از مهمترین پایگاههای مشروطهخواهی تبدیل کرد. قیام ۲۹ بهمن ۱۳۵۶ش تبریز نیز از رویدادهای تأثیرگذار در روند پیروزی انقلاب اسلامی ایران دانسته شده است. از مهمترین آثار تاریخی و مذهبی این شهر میتوان به مسجد کبود، مسجد جامع، مسجد صاحبالامر و ارگ علیشاه اشاره کرد. همچنین آیینهای مذهبی ریشهداری مانند شاخسیواخسی، شبیهخوانی و شمعافروزی، از جلوههای شاخص فرهنگ دینی و هویت مذهبی مردم تبریز بهشمار میروند.
معرفی
تبریز بزرگترین شهر شمالغرب ایران و مرکز استان آذربایجان شرقی است که از آن بهعنوان نخستین پایتخت تشیع در ایران و جهان یاد شده است.[۱] درباره ریشه نام تبریز دیدگاههای مختلفی مطرح شده و پژوهشگران نامهای تاریخی گوناگونی همچون «تارویی»، «تارماکیس» و «تاوریز» را برای آن گزارش کردهاند.[۲] همچنین معانی مختلفی از جمله «محل انتقام»،[۳] «نورفشان»[۴] و «تَب پنهان کن و کاهشدهنده گرما» برای نام این شهر ذکر شده است.[۵]
درباره پیشینه و زمان بنای تبریز اتفاق نظر وجود ندارد. برخی منابع از وجود این شهر در قرن چهارم میلادی و دوره ساسانی گزارش داداند.[۶] بااینحال، مینورسکی این دیدگاه را مستند به منابع معتبر ندانسته و آن را از روایتهای عامیانه شمرده است.[۷] همچنین انتساب بنای تبریز به زبیده خاتون، همسر هارون الرشید در سال ۱۷۵ق، با توجه به شواهد دال بر وجود شهر در دوره ساسانی، پذیرفته نشده است.[۸]
اهمیت و جایگاه
بنابر گزارشهای موجود، تبریز با استقرار حکومت صفوی و رسمیشدن مذهب امامیه در سال ۹۰۷ق/۱۵۰۱م، به مرکز نخستین دولت شیعی فراگیر ایران تبدیل شد و تا انتقال پایتخت به قزوین، پایتخت صفویان بود؛ ازاینرو در برخی پژوهشها از آن بهعنوان نخستین پایتخت سیاسی تشیع در ایران و جهان یاد شده است.[۹] این شهر در دورههای مختلف تاریخی، خاستگاه یا محل فعالیت شمار زیادی از عالمان، فقیهان، فیلسوفان، شاعران و اندیشمندان شیعه، از جمله محمد مجذوب تبریزی[۱۰] میرزا جواد ملکی تبریزی فقیه، سید محمدحسین طباطبائی، عبدالحسین امینی، محمدتقی جعفری،[۱۱] میرزا جواد تبریزی، جعفر سبحانی، سید علی داماد، سیدمرتضی مستنبط تبریزی، پروین اعتصامی، سید محمدحسین شهریار، سید علی قاضی طباطبایی، سید عبدالله فاطمینیا، محمدعلی مدرس تبریزی و صائب تبریزی بوده است.[۱۲]
به استناد منابع تاریخی، تبریز به سبب قرار گرفتن در مسیر جاده ابریشم و همجواری با قلمروهای غربی، از دیرباز یکی از مهمترین مراکز تجاری، فرهنگی و علمی ایران بهشمار میرفت[۱۳] و در دوره قاجار نیز نقش دروازه فرهنگی ایران به اروپا و کانون برخی جریانهای نوسازی را ایفا کرد.[۱۴] این شهر در ادوار مختلف، از جمله دورههای ایلخانی، آققویونلو و صفوی، جایگاه پایتختی یا مرکزیت سیاسی داشت و در دوره قاجار نیز با استقرار ولیعهد، یکی از مهمترین مراکز سیاسی و فرهنگی کشور محسوب میشد. پیشگامی تبریز در شکلگیری بسیاری از نهادها، مؤسسات و نوآوریهای جدید در ایران نیز موجب شده است که از آن با عنوان «شهر اولینها» یاد شود.[۱۵]
ورود اسلام و گسترش تشیع
تاریخ دقیقی برای ورود اسلام به تبریز گزارش نشده است؛ بااینحال، منابع تاریخی فتح آذربایجان بهدست مسلمانان را در سال ۲۲ق ثبت کردهاند.[۱۶] به گفته مورخان، بیشتر مردم تبریز تا پیش از دوره صفوی پیرو مذهب شافعی بودند. برخی پژوهشگران مسلمانشدن غازانخان و استقرار حکومت او در تبریز را از عوامل مؤثر در گسترش اسلام[۱۷] و تقویت وحدت سیاسی و اداری ایران دانستهاند.[۱۸] همچنین گزارش شده است که هنگام اعلام رسمی تشیع از سوی شاه اسماعیل اول در سال ۹۰۷ق، بخشی از جمعیت تبریز شیعه و بخش قابل توجهی از ساکنان آن همچنان سنیمذهب بودند.[۱۹]
تبریز در دوره صفوی بارها هدف حملات و اشغال عثمانیان قرار گرفت. هرچند بیشتر این اشغالها کوتاهمدت بود، اما در دوره سلطان مراد سوم، شهر نزدیک به هجده سال تحت حاکمیت عثمانیان قرار داشت و بهعنوان مرکز یکی از ایالات آنان اداره میشد.[۲۰] بر پایه برخی پژوهشها، عثمانیها مردم تبریز را بهسبب گرایش شیعی رافضی، ملحد و مفسد میدانستند[۲۱] و در مقابل، از نظر مردم تبریز سبک مناسک دینی قوای عثمانی از قبیل ایراد خطبه با نام دو تن از خلفا و امپراتور عثمانی قابل قبول نبود.[۲۲] منابع تاریخی از دو قتلعام گسترده در دوران اشغال عثمانیان یاد کردهاند که موجب کشتهشدن شمار زیادی از ساکنان، کاهش جمعیت و افول جایگاه شهری تبریز شد.[۲۳]
نقش تبریز در جنبش مشروطه
از نظر پژوهشگران، تبریز از مهمترین پایگاههای نهضت مشروطه در ایران بهشمار میرفت و در شکلگیری و تداوم این جنبش نقشی محوری داشت.[۲۴] در آغاز نهضت، شماری از روحانیان شهر، از جمله میرزا صادق آقا تبریزی، میرزا حسن مجتهد، سید احمد خسروشاهی و علی ثقةالاسلام تبریزی، در تأسیس عدالتخانه[۲۵] و پیشبرد مطالبات مشروطهخواهان نقش فعالی ایفا کردند. بااینحال، در ادامه و تحت تأثیر گسترش اندیشههای سکولار و نفوذ جریانهای قفقازی، میان نیروهای مذهبی و برخی جریانهای مشروطهخواه اختلاف پدید آمد و بخشی از علما از دیدگاه شیخ فضلالله نوری حمایت کردند و خواهان مشروطه مشروعه شدند.[۲۶]
در کنار فعالیتهای فکری و سیاسی، تبریز مهمترین مرکز مقاومت نظامی مشروطهخواهان نیز بود. ستارخان و باقرخان با رهبری نیروهای مردمی در برابر قوای محمدعلیشاه مقاومت کردند و با پایداری طولانیمدت خود، مانع سقوط شهر شدند. نقش آنان در دفاع از مشروطه سبب شد که بهترتیب با لقبهای «سردار ملی» و «سالار ملی» شناخته شوند و تبریز به یکی از نمادهای اصلی مقاومت و مبارزه در تاریخ مشروطه ایران تبدیل شود.[۲۷]
تبریز در دوره پهلوی
گفته شده که تبریز در عهد پهلوی اول و دوم به مثابه دشمن بالقوه سلطنت تلقی گردیده عملا در انزوا قرار گرفت. یکی از اقدامات پهلوی در راستای تضعیف فرهنگی تبریز و آذربایجان ممنوعیت تدریس زبان ترکی در مدارس تبریز و آذربایجان گزارش شده است.[۲۸] درحالیکه تبریز در دوره قاجار با تهران رقابت میکرد و با عنوان «پاریس ایران» شناخته میشد.[۲۹] برخی ناظران تعبیر انهدام همه جانبه زبانی و هویتی منطقه آذربایجان با مرکزیت تبریز در عهد اقتدار پهلوی را به کار بردهاند.[۳۰]
نقش تبریز در انقلاب اسلامی ایران
قیام ۲۹ بهمن تبریز در منابع بهعنوان نقطه عطفی در تشدید تقابل مردم ایران با حکومت پهلوی و یکی از عوامل مؤثر در تضعیف این حکومت و زمینهساز پیروزی انقلاب اسلامی معرفی شده است.[۳۱] این قیام در چهلم کشتهشدگان قیام ۱۹ دی قم و با رهبری روحانیانی مانند سید محمدعلی قاضی طباطبایی برگزار شد.[۳۲] در جریان تظاهرات که تا عصر ادامه داشت، برای نخستینبار شعار «مرگ بر شاه» در سطح کشور سر داده شد[۳۳] و در نتیجه آن ۱۴ نفر شهید، ۱۱۸ نفر زخمی و ۵۸۱ نفر بازداشت شدند.[۳۴] پس از این رویداد،[۳۵] گروهها و شخصیتهای مختلف از قیام حمایت کردند[۳۶] و به مناسبت چهلم آن، در شهرهای مختلف ایران تظاهرات ضدحکومتی برگزار شد که در برخی نقاط نیز درگیریهایی رخ داد.[۳۷]
در ادامه تحولات تاریخی این منطقه، نقش تبریز در دوران جنگ ایران و عراق و حضور لشکر ۳۱ عاشورا نیز برجسته دانسته شده[۳۸] و از فرماندهانی همچون مهدی باکری، حمید باکری، مرتضی یاغچیان، علی تجلایی و حسن شفیع زاده بهعنوان چهرههای شاخص و شهدای این خطه یاد شده است.[۳۹]
آئینهای مذهبی
منابع از رواج آیینهای عزاداری گوناگون در تبریز، بهویژه شاهحسینگویان، شبیهخوانی و شمعافروزی گزارش کردهاند. آیین شاخسی واخسی، از چند روز پیش از ماه محرم آغاز شده و تا ظهر عاشورا ادامه مییابد.[۴۰] گزارش شده است که این مراسم، که پیشینه آن به دوره صفویه بازمیگردد، امروزه بهصورت حرکات نمادین با چوب برگزار میشود و یادآور آمادگی یاران امام حسین(ع) برای جانفشانی در شب عاشورا دانسته شده است.[۴۱]
درباره شبیهخوانی نیز گزارش شده که از رایجترین آیینهای عزاداری در تبریز است و در آن وقایع کربلا و شهادت یاران امام حسین(ع) بهصورت نمایشی بازسازی میشود.[۴۲] همچنین شمعافروزی که معمولاً در عصر تاسوعا برگزار میشود و عزاداران با روشن کردن شمع در مساجد و حسینیهها، یاد و خاطره واقعه عاشورا را گرامی میدارند.[۴۳]
حوزه علمیه تبریز
حوزه علمیه تبریز یکی از مراکز علمی اسلامی و شیعی است که آن را در پنج دوره تاریخی طبقه بندی کردهاند:[۴۴]
| دوره | بازه زمانی | ویژگیها | شخصیتها و مراکز مهم |
|---|---|---|---|
| دوره اول | قرون چهارم و پنجم هجری | گسترش فرهنگ شیعی و رونق حوزه شیعی | سلار دیلمی؛ سید حمزه از نوادگان امام کاظم(ع)[۴۵] |
| دوره دوم | قرون ششم و هفتم هجری | دوره رکود علمی حوزه | — |
| دوره سوم | از اواخر قرن هفتم هجری (دوره ایلخانی) | احیای حوزه با گرایشهای شیعی حاکمان مغول | در دوره ایلخانی، با تأسیس حوزه علمیه نصیری در مراغه بهدست خواجه نصیرالدین طوسی و حمایت هلاکوخان، زمینه گسترش مراکز علمی شیعه فراهم شد[۴۶] و پس از آن حوزههای مهمی در سایر متاطق شهری تبریز نظیر ربع رشیدی و شنب غازان شکل گرفتند[۴۷] |
| دوره چهارم | آغاز دوره صفویه | تبریز محل پرورش حکما، فقها و محدثان شیعه[۴۸] |
مدارس: مدرسه طالبیه، مدرسه صادقیه، مدرسه صفویه، مدرسه حاج صفرعلی، مدرسه حاج علیاصغر، مدرسه میرزا علیاکبر عالمان قرن دهم: میرزا اویس تبریزی، حسین کربلایی (مؤلف الروضات فی مزارات تبریز)، زینالعابدین تبریزی، عبدالباقی تبریزی، عبدالوهاب تبریزی، میرقاسم تبریزی، خواجه جلالالدین محمد تبریزی |
| دوره پنجم | قرون چهاردهم و پانزدهم هجری | از پررونقترین ادوار حوزه علمیه تبریز | میرزا رضی تبریزی (۱۲۹۴ق)، سید ابوالحسن انگجی (۱۳۵۷ق)، سید مهدی انگجی، میرزا عبدالحسین غروی (۱۳۲۸ق)، سید احمد خسروشاهی (۱۲۶۶ق)، سید محمدعلی قاضی طباطبایی (۱۳۳۳ق)، سید ابراهیم دروازهای (۱۳۱۳–۱۳۸۱ق)، سید مرتضی خسروشاهی (۱۲۹۹ق)، صادق قرهداغی (۱۲۷۴–۱۳۵۱ق)، سید حجت ایروانی (۱۳۵۴ق)، سید عبدالمجید ایروانی (۱۳۱۳–۱۳۷۱ق) |
مراکز علمی و فرهنگی
| اثر | توضیحات |
|---|---|
| مدرسه علمیه طالبیه | با قدمت بالغ بر ۳۴۰ سال خاستگاه علمای بزرگ دانسته شده است.[۴۹] |
| مسجد علیشاه (مصلی امام خمینی) | ساختهشده به دستور تاجالدین علیشاه، وزیر اولجایتو و ابوسعید بهادرخان، در فاصله سالهای ۷۱۶ تا ۷۲۴ق.[۵۰] |
| مسجد حسن پادشاه | به فرمان اوزون حسن آققویونلو در قرن نهم قمری ساخته شد. بنای کنونی حاصل بازسازی و تغییرات دورههای آققویونلو، صفوی و قاجار است.[۵۱] |
| مسجد صاحبالامر | ساخت آن را به شاه طهماسب صفوی نسبت دادهاند[۵۲] که پس از تخریب در زلزله ۱۱۹۳ق در دوره قاجار بازسازی شد.[۵۳] |
| مسجد تاجالدین علیشاه (ارگ علیشاه) | از شاهکارهای معماری اسلامی که در سال ۷۱۰ق/۱۳۱۱م ساخته شد و بقایای دیوارهای عظیم آن با نام «قلعه ارگ» شناخته میشود.[۵۴] |
| مسجد استاد و شاگرد | مسجدی مربوط به سالهای ۷۴۰ تا ۷۴۳ق که نام آن از خطاطان کتیبههای بنا گرفته شده است.[۵۵] |
| مسجد جامع تبریز | از بناهای دوره سلجوقی[۵۶] که به محراب، ایوانها، طاقها، گنبد و منارههای خود شهرت دارد.[۵۷] |
| مسجد کبود (مظفریه) | مسجدی متعلق به دوره قرهقویونلوها که در سال ۸۶۹ق به دستور جهانبیگم، همسر شاه قرهقویونلو ساخته شد.[۵۸] |
| سرای هشت بهشت | از آثار تاریخی تبریز که در سال ۸۹۲ق تکمیل شد و بنای اولیه آن دارای هشت ضلع و در هر ضلع هجده طاق بوده است.[۵۹] |
نگارخانه
-
اجاماع مردم در حیاط مسجد صاحب الامر در جریان نهضت مشروطه -
نمایی از مدرسه طالبیه تبریز -
تصویر مراسم شاهحسینگویان. تبریز، محرم ۱۴۴۴ق. -
پانویس
- ↑ Mirzafarjouyan, Tabriz; city of history and souvenirs, mehr news website
- ↑ عون الهی، تاریخ پانصد ساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، ۱۳۸۷ش، ص۴۱و ۴۴.
- ↑ عون الهی، تاریخ پانصد ساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، ۱۳۸۷ش، ص۴۱و ۴۴.
- ↑ عون الهی، تاریخ پانصد ساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، ۱۳۸۷ش، ص۴۸.
- ↑ مینورسکی، تاریخ تبریز، ۱۳۳۷ش، ص۷.
- ↑ عون الهی، تاریخ پانصد ساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، ۱۳۸۷ش ص۴۲. دولت آبادی، سخنوران آذربایجان از قطران تا شهریار، ۱۳۷۷ش، ص۱۸۷.
- ↑ مینورسکی، تاریخ تبریز، ۱۳۳۷ش، ص۸.
- ↑ عون الهی، تاریخ پانصد ساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، ۱۳۸۷ش، ص۴۲.
- ↑ صفتگل، فراز و فرود صفویان، ۱۳۸۸ش، ص۳۸.
- ↑ مجذوب تبریزی، دیوان، ۱۳۹۰ش، ص۱۴۲.
- ↑ خبرگزاری مهر، «آذربایجان سر ایران و مشاهیر آن ستونهای محکم اسلام و تشیع هستند»، وبگاه خبرگزاری مهر.
- ↑ «مفاخر تبریز»، وبگاه بیا تبریز
- ↑ سایت تبریز کهن، «تبریز در دوره قاجار» وبگاه تبریز کهن
- ↑ سایت تبریز کهن، «تبریز در دوره قاجار» وبگاه تبریز کهن
- ↑ تبریزپیدیا، «تبریز، شهر اولینهای ایران»، وبگاه تبریزپیدیا
- ↑ مینورسکی، تاریخ تبریز، ۱۳۳۷ش، ص۹.
- ↑ راسخون، «زندگی و اقدامات غازان خان»، وبگاه راسخون.
- ↑ ترکمنی آذر، «موقعیت شیعیان ایران در دوره ایلخانان»، ۱۳۸۰ش، ص۱۳۵.
- ↑ مینورسکی، تاریخ تبریز، ۱۳۳۷ش، ص۴۹. فروتن، «تحلیلی از فضاهای شهری از تبریز ایلخانی تا اصفهان صفوی»، ۱۳۸۸ش، ص۱۰۰.
- ↑ رضائی، «پیامدهای اجتماعی اشغال هجدهسالۀ تبریز (۹۹۳۱۰۱۲ق/ ۱۵۸۵۱۶۰۴م)»، ۱۴۰۰ش، ص۲۱۸.
- ↑ رضائی، «پیامدهای اجتماعی اشغال هجدهسالۀ تبریز (۹۹۳۱۰۱۲ق/ ۱۵۸۵۱۶۰۴م)»، ۱۴۰۰ش، ص۲۳۵.
- ↑ رضائی، «پیامدهای اجتماعی اشغال هجدهسالۀ تبریز (۹۹۳۱۰۱۲ق/ ۱۵۸۵۱۶۰۴م)»، ۱۴۰۰ش، ص۲۳۵.
- ↑ رضائی، «پیامدهای اجتماعی اشغال هجدهسالۀ تبریز (۹۹۳۱۰۱۲ق/ ۱۵۸۵۱۶۰۴م)»، ۱۴۰۰ش، ص۲۲۲.
- ↑ خسروشاهی، خاطرات مستند سید هادی خسروشاهی درباره مشروطه مشروعه و علمای تبریز، ۱۳۹۵، ص۱۸.
- ↑ خسروشاهی، خاطرات مستند سید هادی خسروشاهی درباره مشروطه مشروعه و علمای تبریز، ۱۳۹۵، ص۱۸.
- ↑ خسروشاهی، خاطرات مستند سید هادی خسروشاهی درباره مشروطه مشروعه و علمای تبریز، ۱۳۹۵، ص۲۳.
- ↑ روزنامه دنیای اقتصادی، «مرگ ستارخان قره داغی، سردار مشروطه»، وبگاه روزنامه
- ↑ سایت تبریز کهن، «تبریز در دوره قاجار» وبگاه تبریز کهن.
- ↑ سایت تبریز کهن، «تبریز در دوره قاجار» وبگاه تبریز کهن
- ↑ حقدار، تبریز در دوره معاصر، ۱۳۹۹ش، ص۴۷.
- ↑ سایت تبریز کهن، «تبریز در دوره قاجار» وبگاه تبریز کهن
- ↑ مرکز بررسی اسناد تاریخی، «نگاهی دیگر به قیام ۲۹ بهمن سال ۱۳۵۶ مردم تبریز»، وبگاه مرکز.
- ↑ خبرگزاری فارس، «روایتی متفاوت از قیام ۲۹ بهمن تبریز به اعتراف آمریکاییها/ وقتی تانکها و زرهپوشها به خیابان آمدند؟»، وبگاه خبرگزاری فارس.
- ↑ خلخالی، آنجا که خون بر شمشیر پیروز شد، ۱۳۵۷ش، ص۸؛ مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۱۱_۱۳ و ج۵، ص۲۵_۳۶.
- ↑ روشنا، «یادی از قیام ۲۹ بهمن تبریز»، وبگاه روشنا
- ↑ خبرگزاری فارس، «روایتی متفاوت از قیام ۲۹ بهمن تبریز به اعتراف آمریکاییها/ وقتی تانکها و زرهپوشها به خیابان آمدند؟»، وبگاه خبرگزاری فارس.
- ↑ روشنا، «یادی از قیام ۲۹ بهمن تبریز»، وبگاه روشنا
- ↑ نقش ویژه تبریز درجنگ تحمیلی/ درخشش لشکر عاشورا در دفاع از خاک وطن، خبرگزاری مهر.
- ↑ نقش ویژه تبریز درجنگ تحمیلی/ درخشش لشکر عاشورا در دفاع از خاک وطن، خبرگزاری مهر.
- ↑ خبرگزاری بین المللی قران، «نگاهی به آئین عزاداری در آذربایجانشرقی»، وبگاه خبرگزاری
- ↑ خبرگزاری مهر، «آیینهای سنتی عاشورا در آذربایجان/ از شبیه خوانی تا تخته زنی»، وبگاه خبرگزاری مهر
- ↑ خبرگزاری بین المللی قران، «نگاهی به آئین عزاداری در آذربایجانشرقی»، وبگاه خبرگزاری
- ↑ خبرگزاری بین المللی قران، «شمع افروزی معمولاً در آذربایجانشرقی در بعد ازظهر تاسوعا انجام میگیرد. این مراسم در شهرستانهای تبریز، جلفا، مراغه، سراب، مرند با شکوه خاصی برگزارمیشود. در برخی مناطق گاه گروهی از عزاداران گرد آمده و به ۳۵ تا ۴۰ حسینیه یا مسجد میروند و در مقابل هر یک تعدادی شمع میافروزند و این را به نشانه آتشافروزی امام حسین(ع) در هنگام وداع با یارانش میدانند، اجرا شود.»، وبگاه خبرگزاری
- ↑ حوزه علمیه تبریز، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ حوزه علمیه تبریز، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ هاشمیان، تبریز و فرهنگ تشیع، ۱۳۹۳ش، ص۱۰۹.
- ↑ هاشمیان، تبریز و فرهنگ تشیع، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۰-۱۱۱.
- ↑ هاشمیان، تبریز و فرهنگ تشیع، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۱؛ حوزه علمیه تبریز، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ خبرگزاری رسمی حوزه، «مدرسه طالبیه خاستگاه علمای مشهور آذربایجان»، وبگاه حوزه
- ↑ نیکنام لاله و ذوقی، تبریز در گذر تاریخ، تبریز، ۱۳۷۴ش، ص۲۳۲.
- ↑ سرابی، بلیلان و آجرلو، «بازآفرینی ساختار معماری مسجد حسن پادشاه در تبریز»، ۱۳۹۹ش، ص۹۱.
- ↑ هاشمیان، تبریز و فرهنگ تشیع، ۱۳۹۳ش، ص۶۲۳.
- ↑ نادر میرزا قاجار، تاریخ و جغرافی دارالسلطنه تبریز، ۱۳۲۳ق، ص۱۱۲.
- ↑ عون الهی، تاریخ پانصد ساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۶.
- ↑ عون الهی، تاریخ پانصد ساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۷.
- ↑ Mirzafarjouyan, Tabriz; city of history and souvenirs, Mehrnews website.
- ↑ عون الهی، تاریخ پانصد ساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۷.
- ↑ عون الهی، تاریخ پانصد ساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۷.
- ↑ عون الهی، تاریخ پانصد ساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۸.
منابع
- «دعای عرفه تبریز کجا بریم؟/ برنامه کامل هیئات و اماکن مذهبی»، وبگاه پایگاه خبری تحلیلی آناج، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۲ مرداد ۱۴۰۳ش.
- «در شب های قدر: تو تبریز هیئت کجا بریم؟»، وبگاه پایگاه خبری تحلیلی آناج، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۱۲ مرداد ۱۴۰۳ش.
- «موزه قرآن و کتابت»، وبگاه پایگاه سازمان میراث فرهنگی و صنایع گردشگری استان آذربایجان شرقی، تاریخ درج مطلب: ۹ آذر ۱۳۸۵ش، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۴۰۳ش.
- «مروری بر فعالیتهای آموزشی و پژوهشی موسسه میراث شیعه تبریز»، وبگاه خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مرداد ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۱۲ مرداد ۱۴۰۳ش.
- تبریز»، وبگاه بیا تبریز، تاریخ بازدید: ۲۶ تیر ۱۴۰۲ش.
- حوزه علمیه تبریز، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید ۱۷ شهریور ۱۴۰۲ش.
- نقش ویژه تبریز درجنگ تحمیلی/ درخشش لشکر عاشورا در دفاع از خاک وطن، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب ۱۶ اسفند ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید ۱۷ شهریور ۱۴۰۲ش.
- ترکمنی آذر، «موقعیت شیعیان ایران در دوره ایلخانان»، درج در پژوهشنامه علوم انسانی، شماره ۳۱، ۱۳۸۰ش.
- حقدار، علی اصغر، تبریز در دوره معاصر، استانبول، نشر باشگاه ادبیات با همکاری انجمن فرهنگی تاریخی تبریز، ۱۳۹۹ش.
- خبرگزاری بین المللی قران، «نگاهی به آئین عزاداری در آذربایجانشرقی»، وبگاه خبرگزاری، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۲ش.
- خبرگزاری رسمی حوزه، «مدرسه طالبیه خاستگاه علمای مشهور آذربایجان»، وبگاه حوزه، تاریخ درج مطلب:۶ اردیبهشت ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
- خبرگزاری فارس، متفاوت از قیام ۲۹ بهمن تبریز به اعتراف آمریکاییها/ وقتی تانکها و زرهپوشها به خیابان آمدند؟»، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۲ش.
- خبرگزاری فارس، «کنگره تبریز پیشرو در توسعه فرهنگ تشیع برگزار شد»، تاریخ درج مطالب: ۲۳ شهریور ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۲ تیر ۱۴۰۲ش.
- خبرگزاری مهر، سر ایران و مشاهیر آن ستونهای محکم اسلام و تشیع هستند»، وبگاه خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۲۶ تیر ۱۴۰۲ش.
- خبرگزاری مهر، سنتی عاشورا در آذربایجان/ از شبیه خوانی تا تخته زنی»، وبگاه خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۲ش.
- خسروشاهی، سیدهادی، خاطرات مستند سید هادی خسروشاهی درباره مشروطه مشروعه و علمای تبریز، قم، کلبه شروق، ۱۳۹۵ش.
- دولت آبادی، عزیز، سخنوران آذربایجان از قطران تا شهریار، ج۱، تبریز، انتشارات ستوده، ۱۳۷۷ش.
- راسخون، «زندگی و اقدامات غازان خان»، وبگاه راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۱ بهمن ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۲ش.
- رضائی، محمد، «پیامدهای اجتماعی اشغال هجدهسالۀ تبریز (۹۹۳۱۰۱۲ق/ ۱۵۸۵۱۶۰۴م)»، مندرج در فصلنامه جامعه شناسی تاریخی، دوره سیزدهم شماره دوم، ۱۴۰۰ش.
- روزنامه دنیای اقتصادی، «مرگ ستارخان قره داغی، سردار مشروطه»، وبگاه روزنامه، تاریخ درج مطلب:۲۹ آبان ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
- روشنا، «یادی از قیام ۲۹ بهمن تبریز»، وبگاه روشنا، تاریخ درج مطلب: بیتا، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۲ش.
- سایت تبریز کهن، «تبریز در دوره قاجار»، وبگاه تبریز کهن، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱۲ تیر ۱۴۰۲ش.
- صفتگل، منصور، فراز و فرود صفویان، تهران، کانون اندیشه جوان، ۱۳۸۸ش.
- عون الهی، سید آقا، تاریخ پانصد ساله تبریز از آغاز دوره مغولان تا پایان دوره صفویان، محقق پرویز زارع شاهمرسی، ۱۳۸۷ش.
- فتاحی، محمد، صائب تبریزی| بیوگرافی، مجموعه آثار و اشعار»، وبگاه کجا رو، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آبان ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۲۵ تیر ۱۴۰۲ش.
- کاشانی، ابوالقاسم، تاریخ اولجایتو، به اهتمام مهین همبلی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۸ش، به نقل از ترکمنی آذر، «موقعیت شیعیان ایران در دوره ایلخانان»، درج در پژوهشنامه علوم انسانی، شماره ۳۱، ۱۳۸۰ش.
- مجذوب تبریزی، محمد، دیوان اشعار، تصحیح: سجاد رسولی نوده، تهران، اقبال، ۱۳۹۰ش.
- مرکز بررسی اسناد تاریخی، «نگاهی دیگر به قیام ۲۹ بهمن سال ۱۳۵۶ مردم تبریز»، وبگاه مرکز، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۲ش.
- مینورسکی، ولادیمیر فئودوروویچ، تاریخ تبریز، ترجمه عبدالعلی کارنگ، کتابفروشی تهران، ۱۳۳۷ش.
- نادر میرزا قاجار، تاریخ و جغرافی دارالسلطنه تبریز، تهران، چاپخانه اقبال، ۱۳۲۳ق.
- نیکبخت، رحیم، و صدری، منیژه، «سفینه تبریز و رسمیت مذهب شیعه در ایران»، مندرج در کتاب ماه جغرافیا و تاریخ، مرداد ۱۳۸۶ش.
- نیکنام لاله، ایوب و فریبرز ذوقی، تبریز در گذرگاه تاریخ، تبریز، انتشارات یاران، ۱۳۷۴ش.
- هاشمیان، هادی، تبریز و فرهنگ تشیع، تهران، انتشارات اسوه، ۱۳۹۳ش.
- Mirzafarjouyan, Zahra, "Tabriz; city of history and souvenirs", Mehrnews website, Published: March 31, 2021, Visited: July 2 , 2023.
- tabriz.ir, history, Tabriz Municipality website, Visited: July 7, 2023.