قزوین
(تغییرمسیر از مدرسه علمیه التفاتیه)
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
 | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| ویژگی | شهر تاریخی و از مراکز مهم سیاسی، مذهبی و علمی ایران در دوره اسلامی |
| کشور | ایران |
| استان | قزوین |
| ادیان | اسلام |
| مذهب | سنی تا پیش از صفویه؛ تشیع از دوره صفوی گسترش یافت |
| اطلاعات تاریخی | |
| نام قدیم | قزوین؛ «کش وین» در گزارش مستوفی |
| قدمت | پیش از اسلام |
| پیشینه اسلام | پذیرش اسلام در دوره اسلامی و استقرار سپاهیان و قبایل عرب برای مقابله با دیلمیان |
| پیشینه تشیع | حضور اقلیت شیعه از دورههای نخست اسلامی؛ شواهد تشیع از قرن ششم هجری؛ گسترش تشیع در دوره صفوی |
| وقایع مهم | مخالفت مردم با سبّ امام علی(ع) در دوره اموی؛ انتقال پایتخت صفویان به قزوین در دوره شاه طهماسب اول |
| مکانهای تاریخی | قلعه الموت، مسجد جامع قزوین، مسجدالنبی، مسجد سوختهچنار، محمدیه، مسجد سبز، مسجد خواجه شهدا، مسجد پنجهعلی |
| اماکن | |
| زیارتگاه | امامزاده حسین (شازده حسین)، امامزاده علیاصغر زرآباد، بقعه پیغمبریه (چهار انبیا)، امامزاده اسماعیل(ع) |
| قبرستانها | قبرستان قتلگاه گازرخان؛ آرامگاهها و مقبرههای سلطان ویس، احمدیه، شهید ثالث، حمدالله مستوفی و رئیسالمجاهدین |
| حوزه علمیه | مدرسه صاحب بن عباد، مدرسه خواجه ابواسماعیل حمدانی، مدرسه ابومحمد بن احمد نجار، مدرسه التفاتیه، مدرسه ملاوردیخانی، مدرسه مسعودیه یا شیخالاسلام، مدرسه صالحیه |
| مساجد | مسجد جامع قزوین، مسجدالنبی، مسجد سوختهچنار، محمدیه، مسجد سبز، مسجد خواجه شهدا، مسجد پنجهعلی |
| مشاهیر | |
| مذهبی | حوزهها و مدارس علمیه، بقاع و زیارتگاهها |
| سیاسی | مرز نظامی خلافت اموی و عباسی در برابر دیلمیان؛ پایتخت صفویان در دوره شاه طهماسب اول |
قزوین شهری در مرکز ایران است که از شمال به گیلان و مازندران، از غرب به زنجان و همدان، از جنوب به اراک و از شرق به تهران محدود بوده و در ۱۵۳ کیلومتری پایتخت قرار دارد. درباره وجه تسمیه آن، مستوفی نام «قزوین» را برگرفته از تعبیر «کشوین» در جریان نبرد ساسانیان و دیلمیان دانسته است.
بنابر گزارش منابع، موقعیت قزوین در مسیر مقابله با دیلمیان موجب شد این شهر در دوره اسلامی به پایگاه نظامی و محل استقرار سپاهیان و قبایل عرب تبدیل شود و مورد توجه خلافت اموی و عباسی قرار گیرد. جعفریان نیز ساخت استحکامات، بخشودگی مالیاتی و نقل روایات در فضیلت قزوین را نشانه اهمیت این شهر برای خلافت دانسته است.
از نظر مذهبی، بیشتر مردم قزوین در منابع سنی معرفی شدهاند و از حضور اقلیتی شیعه نیز سخن گفته شده است. همچنین گزارشهایی درباره مخالفت شماری از مردم شهر با سبّ امام علی(ع) در دوره اموی و شواهدی از حضور شیعیان در قزوین و مناطق پیرامون آن در منابع قرن ششم وجود دارد.
قزوین در دوره صفویه، پس از انتقال پایتخت از تبریز به این شهر در زمان شاه طهماسب، در منابع بهعنوان شهری با اهمیت سیاسی، تجاری و فرهنگی فزاینده توصیف شده است. مهاجرت شماری از هنرمندان به قزوین نیز به شکلگیری مکتب خوشنویسی قزوین در ادامه مکتب تبریز نسبت داده شده و از مالک دیلمی، میرعماد حسنی و عبدالرشید دیلمی بهعنوان هنرمندان مرتبط با این شهر یاد شده است. در این دوره، گزارشهایی از افزایش جمعیت و ساخت بناها و مساجد وجود دارد؛ بااینحال، پس از انتقال پایتخت به اصفهان، از کاهش رونق قزوین سخن گفته شده است.
قلعه الموت در منطقه رودبار قزوین نیز، بنابر گزارش منابع، از مراکز مهم اسماعیلیان به رهبری حسن صباح بوده است. درباره تداوم آبادانی آن تا دوره صفویه و کاهش اهمیتش پس از انتقال پایتخت به اصفهان نیز گزارشهایی مطرح شده است.
مساجد
| نام بنا | دوره / تاریخ ساخت | بانی یا سازنده | توضیحات |
|---|---|---|---|
| نخستین مسجد در قزوین | دوره اموی | محمد بن حجاج بن یوسف ثقفی | بنابر گزارشها، محمد بن حجاج بن یوسف پس از اعزام به قزوین برای مبارزه با دیلمیان، مسجدی در این شهر بنا کرد.[۱] مستوفی آن را «مسجد توت بابکنان»[۲] و یاقوت حموی «مسجد الثور» نامیدهاند[۳] و نخستین نماز جمعه قزوین در آن برگزار شده است.[۴] گفته شده شیعیان قزوین نیز به سبب احتمال وقوع سبّ علی(ع) در دوره بنیامیه، از رفتوآمد به آن خودداری میکردند.[۵] |
| مسجد جامع قزوین | ۱۹۲ق؛ دوره هارونالرشید | — | از قدیمیترین مساجد قزوین[۶] و از آثار ممتاز معماری اسلامی دانسته شده است.[۷] قدیمیترین بخش آن «طاق هارونی» است که در سال ۱۹۲ق ساخته شده و مقصوره، گنبد سلجوقی و کتیبههای گچبری به خط کوفی از ویژگیهای آن است؛ در یکی از این کتیبهها، سوره بقره بهطور کامل اجرا شده است.[۸] |
| دیگر مساجد | — | — | مسجد النبی، مسجد سوخته چنار، محمدیه، مسجد سبز، خواجه شهدا، پنجه علی.[۹] |
آرامگاهها و بقاع
| نام بنا | دوره / تاریخ ساخت | بانی یا سازنده | توضیحات |
|---|---|---|---|
| آرامگاه شازده حسین | سدههای نخستین اسلامی | — | آرامگاه امامزاده شاهزاده حسین مشهور به «شازده حسین»[۱۰] واقع در محله دباغان است.[۱۱] درباره نسب وی اختلاف است؛ مستوفی او را فرزند امام رضا(ع)،[۱۲] کیا گیلانی از احفاد جعفر طیار[۱۳] و برخی منابع قاجاری او را فرزند امام موسی کاظم(ع) دانستهاند.[۱۴] |
| امامزاده علی اصغر | — | — | آرامگاه امامزاده علیاصغر در روستای زرآباد، در حدود ۸۱ کیلومتری قزوین، به یکی از فرزندان امام موسی کاظم(ع) منسوب است؛ درباره صحت این انتساب اختلاف وجود دارد.[۱۵] در کنار این بقعه، درخت چناری مشهور به «چنار خونبار» قرار دارد که بنابر باور محلی، در روز عاشورا از آن خون جاری میشود.[۱۶] |
| بقعه پیغمبریه (چهار انبیا) و امامزاده اسماعیل(ع) | — | — | بقعه پیغمبریه یا چهار انبیا در جانب شرقی خیابان پیغمبریه و جنب مدرسه پیغمبریه، در غرب بنای چهلستون قزوین واقع شده است.[۱۷] بنابر شهرت، چهار تن از پیامبران یهود به نامهای سلام، سلوم، سهولی و القیا در این بقعه مدفوناند.[۱۸] امامزاده اسماعیل(ع)، از نوادگان امام صادق(ع) نیز در این بقعه مدفون است.[۱۹] |
| مقبره سلطان ویس | دوره سلجوقی | — | آرامگاه منسوب به اویس قرنی در ارتفاعات شمالی قزوین و روستای الولک که از بناهای تاریخی این منطقه است. |
| مقبره احمدیه | — | — | از آرامگاههای تاریخی قزوین که به سبب شخصیت مدفون در آن و قدمت بنا مورد توجه قرار گرفته است. |
| مقبره شهید ثالث | دوره قاجار | — | آرامگاه حاج ملا تقی برغانی، عالم شیعی مشهور به شهید ثالث، که پس از شهادت در مقبره خاندان بهشتی دفن شد و مقبره به نام او شهرت یافت. |
| آرامگاه حمدالله مستوفی | قرن هشتم هجری | — | آرامگاه حمدالله مستوفی، مورخ و جغرافیدان عصر ایلخانی، با بنایی آجری و گنبد مخروطی. |
| مقبره رئیسالمجاهدین | دوره قاجار | — | آرامگاه میرزا حسن شیخالاسلام، از رهبران مشروطهخواه، در مسیر قزوین–آبیک. |
| بقعه پیر تاکستان | دوره سلجوقی | — | بقعهای تاریخی در تاکستان با گنبد و آجرکاری به شیوه دوره سلجوقی.[۲۰] |
مدارس علمیه
| نام بنا | دوره / تاریخ ساخت | بانی یا سازنده | توضیحات |
|---|---|---|---|
| مدرسه علمیه صاحب بن عباد | قرن چهارم هجری | صاحب بن عباد | بهعنوان یکی از کهنترین مدارس دینی ایران یاد شده است.[۲۱] |
| مدرسه خواجه ابواسماعیل حمدانی | ۵۰۰–۵۵۶ق | خواجه ابواسماعیل حمدانی | از مدارس فعال در فاصله سالهای ۵۰۰ تا ۵۵۶ق.[۲۲] |
| مدرسه ابومحمد بن احمد نجار | — | ابومحمد بن احمد نجار | از مدارس فعال و منسوب به ابومحمد بن احمد نجار، از فقها و اصولیون قزوین.[۲۳] |
| مدرسه علمیه التفاتیه قزوین | قرن هفتم هجری | خواجه التفات | مدرسهای که در قرن هفتم هجری به دست خواجه التفات، از امرای حکومت ایلخانی، ساخته شد و به نام او شهرت یافت.[۲۴] |
| مدرسه ملاوردیخانی | دوره شاه عباس دوم صفوی | مولاوردیخان | مسجد در دوره شاه عباس دوم صفوی، همزمان با پلی بر رودخانه بازار ساخته شد.[۲۵] مدرسه نیز بهدست مولاوردیخان در ۱۱۷۷ق تأسیس و پس از تخریب، در ۱۲۵۰ق توسط مولاوردیخان دوم بازسازی شد.[۲۶] |
| مدرسه مسعودیه یا شیخالاسلام | ۱۳۲۱ق | میرزا مسعود شیخالاسلام قزوینی | این مدرسه در سال ۱۳۲۱ق بازسازی شد[۲۷] و پس از آن به نام مسعودیه یا شیخالاسلام شهرت یافت.[۲۸] |
| مدرسه صالحیه | ۱۲۴۸ق | محمدصالح برغانی | از مراکز مهم علمی قزوین که آن را بزرگترین مرکز فلسفی ایران در قرن سیزدهم هجری دانستهاند.[۲۹] این مدرسه به دست محمدصالح برغانی در سال ۱۲۴۸ق تأسیس شد.[۳۰] |
مشاهیر
| نام | دوره / زمینه | توضیحات |
|---|---|---|
| خاندانها و راویان | ||
| خاندان حمدانی | سدههای نخست اسلامی | از خاندانهای شیعه در قزوین، بنیانگذار آن حمدان بن محمد قزوینی بود و از حمدانیهای عراق و شام متمایز است.[۳۱] |
| احمد بن حمدان قزوینی | غیبت صغری | از راویان شیعه قزوین در دوره غیبت صغری و از چهرههای خاندان حمدانی.[۳۲] |
| داود بن سلیمان قزوینی | دوره امام رضا(ع) | راوی احادیث امام رضا(ع) و صاحب کتابی از روایات ایشان که با صحیفة الرضا(ع) مرتبط دانسته شده است.[۳۳] |
| عالمان و اندیشمندان | ||
| خلیل بن غازی قزوینی | قرن یازدهم هجری[۳۴] | عالم شیعه و متمایل به اخباریان؛[۳۵] از شاگردان میرداماد و شیخ بهایی[۳۶] و صاحب دو شرح بر کافی با نامهای الشافی و صافی. |
| عبدالجلیل قزوینی | قرن ششم هجری | فقیه و متکلم شیعه و نویسنده النقض.[۳۷] |
| سید ابوالحسن رفیعی قزوینی | قرن چهاردهم هجری[۳۸] | از عالمان شیعه و متخصص در فلسفه و عرفان[۳۹] و از شاگردان شیخ عبدالکریم حائری و میرزا هاشم اشکوری[۴۰] |
| سید موسی زرآبادی | ۱۲۹۴–۱۳۵۳ق | عالم شیعه و از ارکان مکتب تفکیک؛[۴۱] استاد مجتبی قزوینی[۴۲] و از شاگردان شیخ فضلالله نوری.[۴۳] |
| سید ابراهیم موسوی قزوینی | قرن سیزدهم هجری | فقیه و اصولی شیعه و از شاگردان سید علی طباطبایی و شریف العلماء؛ مخالف شیخیه در جریان حوادث کربلا.[۴۴] |
| مجتبی قزوینی | ۱۳۱۸ق به بعد | از پایهگذاران مکتب تفکیک[۴۵] و شاگرد سید موسی زرآبادی، سید محمدکاظم یزدی، محمدتقی شیرازی و میرزای نائینی.[۴۶] |
| هاشم قزوینی | ۱۲۷۰ش به بعد | فقیه و استاد حوزه علمیه مشهد، از استادان سید علی خامنهای و حسین وحید خراسانی و از شاگردان میرزا مهدی اصفهانی. |
| سید محمد ضیاءآبادی | ۱۳۰۷ش به بعد | استاد اخلاق و سخنران دینی و از شاگردان آیتالله بروجردی و امام خمینی. |
| هنرمندان و شخصیتهای معاصر | ||
| میر عماد حسنی قزوینی | ۹۶۱–۱۰۲۴ق | از خوشنویسان دوره صفوی و از مشاهیر خطاطی ایران، مشهور به «میرعماد» و «عمادالملک».[۴۷] |
| محمدعلی رجایی | ۱۳۱۲ش | سیاستمدار و دومین رئیسجمهور جمهوری اسلامی ایران[۴۸] |
| فرجالله سلحشور | معاصر | بازیگر، نویسنده و کارگردان قزوینی و از فعالان سینمای دینی؛[۴۹] کارگردان مجموعههایی مانند یوسف پیامبر و مردان آنجلس.[۵۰] |
نگارخانه
پانویس
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۱.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۱۲.
- ↑ قزوینی، النقض، ۱۳۵۸ش، ص۴۵۲.
- ↑ مساجد تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ مساجد تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ مساجد تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ «معروفترین و کهنترین امامزاده قزوین؛ امامزاده حسین(ع)»، سایت امامزادگان و بقاع متبرکه.
- ↑ بهرامی، «شاهزاده حسین، زیارتگاه»، سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ مستوفی، نزهة القلوب، ۱۳۸۱ش، ص۱۰۰.
- ↑ کیا گیلانی، سراج الانساب، ۱۴۰۹ق، ص۱۷۹.
- ↑ مدرسی طباطبایی، برگی از تاریخ قزوین، ۱۳۶۱ش، ص۱۲.
- ↑ مجیدی، عنایتالله، «امامزاده علی اصغر(ع) زرآباد و فرمان تولیت آن»، ص۹۳.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، دارالاضواء، ج۵، ص۳۰۷.
- ↑ جاذبههای تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ جاذبههای تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ مساجد تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ آرامگاههای تاریخی قزوین، سایت شهرداری قزوین.
- ↑ ذکایی ساوجی، «محدثان ساوی در حوزههای علمیه قزوین»، ص۱۳۸.
- ↑ ذکایی ساوجی، «محدثان ساوی در حوزههای علمیه قزوین»، ص۱۳۸.
- ↑ قزوینی، آثار البلاد، ۱۳۷۳ش، ص۵۰۸.
- ↑ علمیه قزوین حوزه علمیه قزوین، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ حوزه علمیه قزوین، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ حوزه علمیه قزوین، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ حوزه علمیه قزوین، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ حوزه علمیه قزوین، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ شهیدی صالحی، «شرح حال مفسر بزرگ آیت الله العظمی شیخ محمد صالح برغانی(قدس سره)»، ص۲۵.
- ↑ شهیدی صالحی، «شرح حال مفسر بزرگ آیت الله العظمی شیخ محمد صالح برغانی(قدس سره)»، ص۲۴.
- ↑ دایرة المعارف تشیع، ج۱، ص۱۶۳.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، حوزه علمیه قزوین، ص۲۸.
- ↑ قزوینی، ضیافة الاخوان، ۱۳۹۷ق، ص۲۱۳.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۸.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۶.
- ↑ قزوینی، صافی در شرح کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۹.
- ↑ قزوینی، النقض، ۱۳۵۸ش، ص۲۳.
- ↑ حسن زاده آملی، مقام معلم، ۱۳۸۷ش، ص۶۹.
- ↑ حسن زاده آملی، مقام معلم، ۱۳۸۷ش، ص۶۹.
- ↑ حسن زاده آملی، مقام معلم، ۱۳۸۷ش، ص۷۰.
- ↑ مظفری، «معرفی مکتب تفکیک و نقد نگاه این مکتب به ترجمه فلسفه از یونانی به عربی»، ص۸۸.
- ↑ «زندگی مردان بزرگ آیتی از زیبایی است»، ص۲۷.
- ↑ «زندگی مردان بزرگ آیتی از زیبایی است»، ص۲۶.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، نشر دهاقانی، ج۱، ص۳۸.
- ↑ «شیخ مجتبی قزوینی»، ص۳۳.
- ↑ «شیخ مجتبی قزوینی»، ص۳۳.
- ↑ استاد خط، میرعماد، سایت تبیان.
- ↑ رجایی، «زندگی من: زندگی خودنوشت شهید محمدعلی رجایی»، ص۷۱.
- ↑ کاظمی، سجادی، «ناگفتهها در گفت و گو با فرج الله سلحشور»، ص۳۲.
- ↑ کاظمی، سجادی، «ناگفتهها در گفت و گو با فرج الله سلحشور»، ص۳۲.
منابع
- آقا بزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، گردآورنده:حسینی، احمد بن محمد، بیروت، ناشر:دار الاضواء، بیتا.
- جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در قزوین از آغاز تا عصر صفوی، قزوین، نشر معاونت تحقیقات و پژوهش حوزه علمیه قزوین، بیتا.
- حسن زاده آملی، حسن، مقام معلم (تجلیل از مقام شامخ علامه رفیعی قزوینی)، قم، ناشر:الف. لام. میم، ۱۳۸۷ش.
- حسین مظفری، «معرفی مکتب تفکیک و نقد نگاه این مکتب به ترجمه فلسفه از یونانی به عربی»، در مجله معارف عقلی، شماره ۲، پاییز ۱۳۸۴ش.
- خوانساری، محمد باقر بن زین العابدین، روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم، ناشر:دهاقانی (اسماعیلیان)، بیتا.
- ذکایی ساوجی، مرتضی، «محدثان ساوی در حوزههای علمیه قزوین»، درمجله کیهان اندیشه، شماره ۴۸، خرداد و تیر ۱۳۷۲ش.
- دائرة المعارف تشیع، ۱۳۶۹ش، نشر سازمان دایرة المعارف تشیع.
- رافعی قزوینی، عبد الکریم بن محمد، التدوین فی أخبار قزوین، محقق :عطاردی قوچانی، عزیزالله، بیروت، ناشر:دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، بیتا.
- رجایی، محمدعلی؛ «زندگی من: زندگی خودنوشت شهید محمدعلی رجایی»، در مجله رشد معلم، شماره ۲۵۸، شهریور ۱۳۹۰ش.
- «زندگی مردان بزرگ آیتی از زیبایی است» سید موسی زر آبادی قزوینی، در مجله کیهان فرهنگی، شماره ۹۵، اسفند۱۳۷۱ش.
- ستوده، منوچهر، «قلعه الموت - بلدة الاقبال»، در مجله فرهنگ ایران زمین، شماره ۳، ۱۳۳۴ش.
- سعدآبادی، پریسا و دیگران، «سیر تحول هنر خوشنویسی و انواع خطوط آن در مکاتب هنری عصر صفوی»، در مجله تاریخنامه خوارزمی، سال چهارم، پاییز ۱۳۹۵ش.
- شکراللهی، احسان الله، برگهایی از کتاب عمر «عماد الکتاب» (خوشنویسی برجسته عصر مشروطه)، در مجله پیام بهارستان، سال دوم - شماره۲ بهار ۱۳۸۹ش.
- «شیخ مجتبی قزوینی»، در مجله کیهان فرهنگی، شماره ۹۵، اسفند ۱۳۷۱ش.
- شهیدی صالحی، عبدالحسین، «شرح حال مفسر بزرگ آیت الله العظمی شیخ محمد صالح برغانی(قدس سره)»، در مجله بینات، شماره ۸، زمستان ۱۳۷۴ش.
- عادلفر، باقرعلی، فراهانیفرد، رقیه، کالبدشناسی شهری قزوین در دوران صفوی، در مجله تحقیقات تاریخ اجتماعی، شماره ۲، سال اول، پاییز و زمستان ۱۳۹۰ش.
- قزوینی، خلیل بن غازی، صافی در شرح کافی، محقق:احمدی جلفایی، حمید، محقق:درایتی، محمدحسین، قم، ناشر:موسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۸۸ش.
- قزوینی رازی، عبدالجلیل، بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض (النقض)، تصحیح میرجلال الدین محدث ارموی، تهران، انتشارات انجمن آثار ملی، ۱۳۵۸ش.
- قزوینی، زکریا بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، تصحیح و تکمیل: محدث، هاشم، مترجم:جهانگیر میرزا، تهران، ناشر:امیر کبیر،۱۳۷۳ش.
- قزوینی، محمد بن حسن، ضیافة الإخوان و هدیة الخلان، مصحح:حسینی اشکوری، احمد، قم، ناشر:مجمع الذخایر الاسلامیه، ۱۳۹۷ق.
- کاظمی هریکندی، مهری، سجادی، سمانه، «ناگفتهها در گفت و گو با فرج الله سلحشور»،در مجله نقد سینما، شماره ۶۴ و ۶۵، بهار ۱۳۸۸ش.
- مجیدی، عنایت الله، «امامزاده علی اصغر(ع) زرآباد و فرمان تولیت آن»، در مجله میراث جاویدان، شماره ۱۱ و ۱۲، پاییز و زمستان ۱۳۷۴ش.
- مدرسی طباطبائی، حسین، برگی از تاریخ قزوین، قم، ناشر:کتابخانه عمومی مرعشی نجفی، ۱۳۶۱ش.
- مسافت جغرافیایی، سایت تیشینه، تاریخ بازدید: ۶ شهریور ۱۳۹۷.
- مستوفی، حمد الله، تاریخ گزیده، اهتمام :نوایی، عبد الحسین، تهران، ناشر:امیر کبیر، ۱۳۶۴ش.
- مشخصات طبیعی و تقسیمات کشوری در استان قزوین، سایت شهرداری قزوین، تاریخ بازدید: ۲۹ آذر ۱۳۹۷.
- میرعماد، استاد خط، سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۱، تاریخ بازدید: ۲۸ آذر ۱۳۹۷.