زنجان

شهر زنجان

نمایی از شهر زنجان و حسینیه اعظم زنجان
اطلاعات کلی
کشور	ایران
استان	زنجان
جمعیت کل	۴۳۰۸۷۱ نفر (در سال ۱۳۹۵ش)
زبان	ترکی
ادیان	اسلام
مذهب	شیعه
اطلاعات تاریخی
نام قدیم	شهین، زنگان، زنکان
پیشینه اسلام	سده اول قمری
پیشینه تشیع	سده هشتم قمری یا بعد از آن
وقایع مهم	هجوم تیمور لنگ، شورش بابی‌ها، هجوم عثمانی‌ها، مبارزات پیش از انقلاب اسلامی ایران
اماکن
زیارتگاه	بقعه امام‌زاده سید ابراهیم
حوزه علمیه	حوزه علمیه امام صادق علیه‌السلام، مدرسه جامع، مدرسه چهل ستون
مساجد	مسجد جامع، مسجد خانم، مسجد چهل ستون

زنجان شهری شیعه‌نشین در ایران که با برخی آیین‌ها و نمادهای مذهبی شناخته می‌شود. عزاداری یوم‌العباس در حسینیه اعظم، دسته عزاداری زینبیه اعظم، و نیز بقعه امامزاده سید ابراهیم (از نوادگان امام کاظم) از مهم‌ترین نمادهای مذهبی این شهر به شمار می‌روند.

زنجان در سال ۲۴ق به دست مسلمانان فتح شد و در سده سوم قمری چند بار به تصرف حکومت شیعی علویان طبرستان درآمد، اما حداقل تا پیش از عصر ایلخانان جمعیت غالب آن سنی شافعی بودند. در اوایل سده هشتم قمری، با شیعه‌شدن سلطان محمد خدابنده و حضور علامه حلی در سلطانیه، زمینه برای گرایش مردم به تشیع فراهم شد. زنجان در زمان صفویه بارها شاهد هجوم عثمانی‌ها بود، اما گاهی از آبادانی نسبی نیز بهره‌مند می‌شد. در همین عصر، عالمانی چون ملا علی زنجانی (که در مقابله با عثمانیان به شهادت رسید) ظهور کردند.

شهر زنجان در عصر زندیه به رونق نسبی رسید. در عصر قاجاریه بر رونق این شهر افزوده شد، اما شورش بابی‌ها در ابتدای سلطنت ناصرالدین شاه ویرانی‌های گسترده‌ای بر جای گذاشت. در دوران مشروطه این شهر به دلیل نفوذ ملا قربانعلی زنجانی با مشروطه‌خواهان همراهی نکرد، ولی پس از مدتی به تصرف مشروطه‌خواهان درآمد. زنجان در عصر پهلوی شاهد حوادثی همچون قتل احمد آیت‌اللهی زنجانی (زعیم دینی شهر) و فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی علمایی همچون سید عزالدین حسینی زنجانی بود. در آستانه انقلاب اسلامی سال ۵۷ش فعالیت‌های اعتراضی گسترده‌ای علیه حکومت در این شهر به وقوع پیوست.

زنجان مساجد، حسینیه‌ها، و مدارس علمیه مختلفی دارد؛ از جمله مسجد جامع (ساخته‌شده در دوره قَراقُویُونْلوها)، مسجد خانم (با طولانی‌ترین وقف‌نامه ایران)، مسجد چهل‌ستون، مسجد ولی‌عصر (پایگاه انقلاب اسلامی)، و مسجد میرزایی قدیم (منسوب به دوره سلجوقیان). مدارس علمیه چهل‌ستون و امام صادق(ع) نیز از دیرباز مرکز پرورش طلاب علوم دینی بوده‌اند. زنجان همچنین خاستگاه عالمان و مشاهیر بسیاری بوده است؛ از جمله ابوالمکارم زنجانی و سید موسی شبیری زنجانی (از مراجع تقلید).

ورود اسلام و رواج تشیع در زنجان و رخدادهای ویرانگر

از ورود اسلام تا پیش از ایلخانان

زنجان در سال ۲۴ق (در زمان خلافت عثمان بن عفان) در جنگی به فرماندهی بَراء بن عازِب به دست مسلمانان فتح شد. این شهر بین سال‌های ۲۵۰ق تا ۲۷۰ق چندبار به تصرف حکومت شیعی علویان طبرستان به رهبری حسن بن زید درآمد.
گزارش‌هایی از پیروی مردم زنجان از مذهب اهل‌سنت تا عصر ایلخانان وجود دارد؛ به عنوان مثال عبدالجلیل قزوینی (فقیه و متکلم شیعه در سده ششم قمری) زنجان را در شمار شهرهای سنی‌نشین برشمرده است. حمدالله مُستوفی (تاریخ‌نگار سده هشتم قمری) نیز مردم این شهر را سنی شافعی معرفی کرده است. بر اساس گزارش مستوفی، این شهر در دوران مغول ویران گردید.

از دوره ایلخانان تا روی کار آمدن صفویان

به باور برخی پژوهشگران، پس از مهاجرت علامه حلی از عراق به ایران و اقامت او در سلطانیه و نیز شیعه‌شدن سلطان محمد خدابنده، مردم زنجان نیز مانند بسیاری از شهرهای دیگر به مذهب تشیع روی آوردند. پس از روی کار آمدن سلطان محمد خدابنده (معروف به اُولْجایْتو، از حاکمان ایلخانی) در اوایل سده هشتم قمری، پایتخت حکومت به شهر سلطانیه که در نزدیکی زنجان است انتقال یافت. سلطان محمد خدابنده اولین سلطان شیعه است که مذهب تشیع اثناعشری را در سطحی گسترده و وسیع منتشر کرد، اما به دلیل اینکه دولت ایلخانی بر مبنای تَسنّن بنا شده بود و سنی‌ها نفوذ فراوانی در آن داشتند، مخالفت‌های زیادی با سیاست‌های مذهبی او صورت گرفت که در نهایت وی را وادار به عقب‌نشینی کرد. با این حال گزارش‌های دیگر وجود دارد که مردم زنجان در زمان سلطان محمد خدابنده به تشیع گرایش پیدا نکردند.
پس از انقراض حکومت ایلخانان و روی کار آمدن تیمور گورکانی در اواخر سده هشتم قمری، زنجان مورد حمله او قرار گرفت و دوباره ویران شد. کلاویخو (سفرنامه‌نویس اسپانیایی اوایل سده نهم قمری) نیز ویرانی این شهر و غیرمسکونی‌بودن بیشتر قسمت‌های آن را گزارش کرده است.
در اواسط سده نهم قمری، مسجد جامع زنجان توسط جَهانْشاه (فرمانروای دودمان قَراقُویُونْلو) ساخته شد.

در عصر صفویان

نگاره‌ای از مِطْراقْچی (مورخ و نقاش سده دهم قمری) که در پایین آن، شهر زنجان را با عنوان «قصبه زنگان» ترسیم کرده و برای آن منطقه مسکونی و مسجد تصویر نموده است. مطراقچی بین سال‌های ۹۴۰ق تا ۹۴۲ق در عصر سلطنت شاه طهماسب صفوی، لشگر عثمانی‌ها را در ورود به شهرهای غربی ایران همراهی کرد.

برخی محققان معتقدند زنجان در دوره صفویه بهره زیادی از آبادانی نبرد و این امر به دلیل حملات مکرر عثمانیان به آذربایجان و قرارگیری زنجان بر سر راه ارتباطی شمال به مرکز بوده است که بارها مورد یورش قرار گرفت، اما کاملاً نابود نشد. با انتقال پایتخت به اصفهان در سال ۱۰۰۶ق، وضعیت امنیتی زنجان وخیم‌تر شد، اما پس از بازپس‌گیری تبریز توسط شاه عباس (۱۰۱۲ق)، شرایط بهبود یافت. بعد از او، حملات عثمانی بار دیگر زنجان را دچار بحران کرد تا اینکه نادرشاه در اواسط سده دوازدهم قمری عثمانی‌ها را عقب راند.
زنجان در عصر صفویه محل ظهور و بروز چند تن از عالمان شیعه بود. از جمله:

• سید امیرمحسن بن میر محمدسلیم موسوی زنجانی: فقیه، محدث و رجالی که از شاگردان محمدتقی مجلسی و صاحب ریاست در زنجان بوده است.
• ملا علی بن محمدحسین زنجانی: وی در اواخر دوران صفویه در زنجان چشم به جهان گشود. پس از هجرت به اصفهان و قزوین برای فراگیری دانش مجدداً به زنجان بازگشت و به ترویج احکام دین مشغول گشت و مورد استقبال مردم قرار گرفت. پس از آن‌که حکومت صفویه دچار ضعف گردید و عثمانی‌ها به آذربایجان و زنجان حمله نمودند، وی با همراهی گروهی از مردم به منظور مقابله با مهاجمان از زنجان خارج گردید و در سال ۱۱۲۶ق در یکی از روستاهای اطراف به شهادت رسید.

در عصر افشاریه و زندیه

درباره زنجان در عصر افشاریه اطلاعات بسیار کمی در دسترس است. پس از مرگ نادرشاه (پادشاه ایران در سده دوازدهم قمری)، الله‌یار خان (از سرداران سابق نادرشاه) به زنجان حمله و آن را ویران نمود. وی مسجد جامعی که توسط جهانشاه (فرمانروای دودمان قَراقُویُونْلو) در سده نهم قمری ساخته شده بود را نیز خراب کرد.
با روی کار آمدن زندیه این شهر مجدداً به رونق نسبی رسید و بناهایی از جمله مسجد ولی عصر، بقعه امام‌زاده سید ابراهیم و مقبره ابی‌فرج زنجانی (از مشایخ تصوف در قرن ۵ق) ساخته یا بازسازی شدند.

در عصر قاجار و پهلوی

زنجان بدون درگیری توسط آقا محمدخان قاجار فتح شد. گزارش‌هایی از سده سیزدهم قمری، زنجان را شهری آباد و دارای مغازه‌ها و حمام و کاروان‌سرا و مسجد توصیف نموده که مردمش دارای مذهب تشیع هستند.
در برخی از منابع به آداب و رسوم مذهبی زنجان در این دوره ازجمله عزاداری امام حسین(ع) اشاره شده است؛ از جمله عبدالعلی ادیب الملک (از رجال حکومتی در دوران قاجار) در سفرنامه خود اشاره به «تکیه ناصریه» و برگزاری مراسم عزاداری و تعزیه در آن نموده است.

شریف رازی (تاریخ‌نگار سده چهاردهم شمسی) از ۴۰ مسجد، ۱۰ زیارتگاه و بقعه، و ۱۰ مدرسه علمیه در شهر زنجان و حومه آن نام برده است.

جنبش‌های سیاسی و مذهبی در زنجان

حضور عالمان شیعه و مردم مذهبی زنجان، زمینه‌ساز برخی جریان‌های سیاسی و اجتماعی در این شهر شد؛ برای نمونه، بر اساس گزارشی در تیر ۱۳۰۲ش، مردم زنجان در اعتراض به برخورد نامناسب مأموران انگلیسی با روحانیان کاظمین، نجف و کربلا، چند روز در مسجد شهر تجمع کرده، مغازه‌ها را تعطیل نمودند. پس از آن، مأموران حکومت به مردم وعده دادند که برای حل این مشکل اقدام خواهند کرد. از دیگر رویدادهای مهم می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

شورش بابیان

یکی از مهم‌ترین رویدادهای زنجان در عصر قاجار، شورش طرفداران بابیه به رهبری ملا محمدعلی زنجانی بود که گاهی از آن با عنوان «جنگ زنجان» یاد می‌شود. او که پیش‌تر شاگرد شَریف‌العُلَمای مازندرانی بود و خود را مجتهد می‌پنداشت و فتواهای خلاف شرع و عجیب می‌داد، سرانجام پس از مکاتبه با سید علی‌محمد باب به آیین بابی گروید و با تبلیغ آموزه‌هایی همچون اشتراک اموال و همسران و تعطیلی تکلیف شرعی، حدود ۱۵ هزار نفر را گرد خود جمع کرد. او کنترل بخش زیادی از شهر را به دست گرفت، بازارها را غارت کرد و خانه مخالفان را سوزاند. دولت قاجار با اعزام نیرو، شورش را سرکوب کرد. ملا محمدعلی در جنگ کشته شد و پس از شکست شورشیان، اموال غارت‌شده بازپس گرفته شد و بسیاری از بابیان اعدام یا زندانی شدند.

وقایع مشروطه

شهر زنجان در دوران مشروطه تحت نفوذ یکی از روحانیان مخالف مشروطه به نام ملا قربانعلی زنجانی بود. کسروی (تاریخ‌نگار سده چهاردهم شمسی)، وی را یکی از دو روحانی پرنفوذ زنجان در آن سده دانسته است. گوهرخای (تاریخ‌نویس عصر قاجار) پس از گفتگو با ملاقربانعلی زنجانی گزارش کرده که او مشروطه را موجب تضعیف دین و نفوذ افراد ناشایست در حکومت می‌دانست و معتقد بود حکومت اسلامی بهترین نوع حکومت است. همچنین باور داشت که علمای نجف در حمایت از مشروطه دچار اشتباه شده‌اند. بر اساس این گزارش، بسیاری از مخالفان مشروطه و نزدیکان دربار قاجار نیز از نفوذ و جایگاه مذهبی او استفاده می‌کردند.

مطابق گزارش کسروی، در سال ۱۲۸۶ش، نخستین شورش مخالفان مشروطه در زنجان رخ داد و سعدالسلطنه، حاکم مشروطه‌خواه شهر، به‌دست طرفداران ملا قربانعلی زخمی شد و پس از ترک شهر جان باخت. مدتی بعد مشروطه‌خواهان دوباره کنترل زنجان را به دست گرفتند و عظیم‌زاده، حاکم بعدی شهر، به تبلیغ مشروطه پرداخت؛ اما در سال ۱۲۸۸ش او نیز پس از درگیری با طرفداران ملا قربانعلی کشته شد.

پس از این حادثه، مردم زنجان و روستاهای اطراف به‌صورت مسلح در شهر تجمع کردند و علیه مشروطه تظاهرات کردند. هم‌زمان نیروهای نظامی مشروطه‌خواه به فرماندهی یپرم‌خان ارمنی از سلطانیه به سوی زنجان حرکت کرده و شهر را تصرف کردند. در نهایت، پس از جلسه‌ای میان ملا قربانعلی زنجانی و یپرم‌خان، این روحانی بانفوذ زنجان به عراق تبعید شد.

مبارزات علیه حکومت پهلوی

شهر زنجان در جریان انقلاب اسلامی ایران از مراکز فعال مبارزات مذهبی و مردمی به شمار می‌رفت. با آغاز مبارزات امام خمینی، روحانیان و فعالانی چون سید هاشم موسوی، سید مجتبی موسوی، سید عزالدین حسینی زنجانی، قربانعلی ذوالقدر و رضا فقاهتی نقش مهمی در هدایت جریان انقلابی شهر داشتند. این افراد با تشکیل انجمن‌هایی مانند «انجمن جوانان عصر مهدیه»، «مکتب تشیع» و «مکتب جعفری» به تربیت نیروهای مذهبی و انقلابی پرداخته و در جلسات خود به تفسیر قرآن و نهج‌البلاغه با رویکرد اسلامی و انقلابی اهتمام داشتند. همچنین از ماه رمضان در سال ۱۳۵۵ش، برخی مساجد زنجان با دعوت از سخنرانانی چون علی مشکینی و هادی غفاری زمینه گسترش اندیشه انقلاب اسلامی را فراهم کردند.

پس از قیام ۱۹ دی ۱۳۵۶ش قم، راهپیمایی‌ها و اعتراضات مردمی در زنجان نیز آغاز شد. نخستین تظاهرات گسترده مردم در ۲۵ دی ۵۶ش و در اعتراض به جلوگیری از سخنرانی هادی غفاری در مسجد ولی‌عصر برگزار گردید. سپس اعتصاب بازار، تعطیلی مغازه‌ها و مدارس و برگزاری مراسم چهلم شهدای قم به بخشی از مبارزات مردم زنجان تبدیل شد. در سال ۱۳۵۷ش فعالیت‌های انقلابی شدت گرفت و جوانان انقلابی با نیروهای امنیتی و انتظامی درگیر شدند. از ویژگی‌های برجسته انقلاب در زنجان، حضور زنان متدین در صحنه مبارزه بود؛ چنان‌که در ۹ شهریور ۵۷ش زنان زنجانی بدون حضور مردان راهپیمایی مستقلی برگزار کردند.

در ۲۴ مهر ۵۷ش، هم‌زمان با چهلم شهدای ۱۷ شهریور، یکی از بزرگ‌ترین تظاهرات مردم زنجان برگزار شد که به شهادت دو نفر و زخمی شدن عده زیادی انجامید. در ادامه نیز مردم زنجان با تشکیل «جمعیت خیریه اسلامی زنجان» و فروشگاه‌های تعاونی «اسلام و امام خمینی» از خانواده‌های آسیب‌دیده حمایت کردند و در تاسوعا و عاشورای ۵۷ش راهپیمایی‌های گسترده مذهبی و انقلابی برگزار نمودند.

عزاداری آیینی در زنجان

عزاداری آیینی برای اهل‌بیت(ع) در زنجان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است تا جایی که گاهی از این شهر با عنوان «پایتخت شور و شعور حسینی» یاد می‌شود. برخی از برنامه‌ها، اماکن و شخصیت‌های معروف مرتبط با این آیین‌ها عبارت‌اند از:

یَوْم الْعَبّاس

مقالهٔ اصلی: یوم العباس

برگزاری مراسم یوم العباس در زنجان.

در عصر روز هشتم محرم که در زنجان به یَوْم العَبّاس مشهور است، دسته عزاداری بزرگی برای حضرت عباس(ع) با حضور صدها هزار نفر پس از طی مسیرِ حسینیه اعظم (حسینیه‌ای در جنوب شهر زنجان) تا بقعه امامزاده سید ابراهیم (امامزاده‌ای در شهر زنجان) مجدداً به آن حسینیه برمی‌گردد. در سال ۱۳۸۷ش این دسته به عنوان دهمین میراث معنوی ایران به ثبت رسید. در این مراسم علاوه بر ساکنین زنجان، افرادی از سایر شهرها و کشورهای دیگر نیز شرکت می‌کنند.
به دلیل قربانی‌های انجام‌شده در این مراسم، از زنجان به عنوان دومین قربانگاه بزرگ جهان اسلام (بعد از قربانگاه منا) یاد می‌شود؛ چنان‌که در سال ۱۳۸۹ش بیش از ۱۲ هزار رأس گوسفند در این مراسم قربانی شد. همچنین نذورات این مراسم در سال ۱۳۸۷ش حدود ۱۰ میلیارد ریال و ۴۲۸ قطعه طلا گزارش شده است.

حسینیه اعظم زنجان

حسینیه اعظم زنجان در آین یوم العباس سال ۱۳۹۶ش.

مقالهٔ اصلی: حسینیه اعظم زنجان

حسینیه اعظم، حسینیه‌ای در جنوب شهر زنجان است که شهرتش بیشتر به خاطر میزبانی از مراسم چند صد هزار نفری عزاداری یَوْم العَبّاس است. قدمت این حسینیه را از زمان نادرشاه افشار یا پیش از آن گفته‌اند. این حسینیه در دوره پهلوی اول برای مدتی تعطیل شد و پس از تبعید رضاخان مجدداً فعالیت‌های خود را از سر گرفت. این حسینیه در طول سال بیش از ۴۴۰ برنامه فرهنگی، مذهبی و مناسبتی اجرا می‌کند. این حسینیه در تاریخ ۱۱ فروردین ۱۴۰۵ش در جریان جنگ آمریکا و رژیم صهیونی علیه ایران مورد حمله قرار گرفت و بخش‌هایی از آن از جمله کتابخانه و درمانگاه از بین رفت.

زینبیه اعظم زنجان

دسته عزاداری زینبیه اعظم زنجان

زینبیه اعظم زنجان در محله زینبیه این شهر قرار دارد و هر سال در روز یازدهم محرم میزبان دسته عزاداری بزرگی برای حضرت زینب(س) است. دسته عزاداری زینبیه اعظم زنجان در فهرست میراث معنوی به ثبت رسیده است. بنای زینبیه اعظم زنجان سه‌بار در سال‌های ۱۰۹۲ق، ۱۲۹۲ق و ۱۳۹۵ق بازسازی گردیده است.

شاعران و مداحان مشهور

ولی‌الله کلامی و غلام‌رضا عینی‌فرد دو تن از شاعر و مداحان مشهور زنجان هستند. کلامی که از ۱۳ سالگی شروع به سرودن شعر کرده، از اساتیدی چون حبیب‌الله منطقی، زین‌العابدین امیدی و شهریار بهره برده است. تا سال ۱۳۹۸ش، چهل کتاب شعر از او به چاپ رسیده است. ولی‌الله کلامی از سال ۱۳۸۱ش در دیدارهای رمضانیِ سید علی حسینی خامنه‌ای، رهبر دوم جمهوری اسلامی، با شاعران حضور می‌یافت.

غلام‌رضا عینی‌فرد

غلام‌رضا عینی‌فرد، شاعر و از مداحان زینبیه زنجان است. از وی تعدادی اثر چاپ شده است، از جمله: ارشاد زینبیه، فریاد زینبیه، طوفان زینبیه، پیمان زینبیه، نگار زینبیه، اعجاز زینبیه، راز زینبیه، روضة الزهراء.

مساجد

در شهر زنجان علاوه بر مساجد متعددی که در محله‌های مختلف این شهر وجود دارد چند مسجد معروف که برخی از آن‌ها متعلق به دوران قاجاریه یا قبل از آن هستند نیز قرار دارند.

مسجد جامع

مسجد جامع زنجان

مسجد جامع زنجان که با نام‌های سید، شاهی، دارا، سلطانی خوانده می‌شود در کنار بازار زنجان (از ضلع جنوبی) و خیابان امام (از ضلع شمالی) قرار گرفته است. صحن مرکزی این مسجد مشتمل بر حجراتی برای مُحصّلان علوم دینی است. وقف‌نامه این مسجد در ماه رمضان ۱۲۳۸ق تدوین گردیده است. این مسجد توسط عبدالله میرزا دارا (فرزند یازدهم فتحعلی شاه) که در سال ۱۲۲۴ق در ۱۳ سالگی به حکومت زنجان منصوب شد ساخته شده است. او پس از ساخت این مسجد و مدرسه، موقوفات زیادی از جمله سه روستا و بیش از شصت مغازه را برای آن مقرر کرد. امر نظارت بر مسجد و موقوفات در زمان حیات عبدالله میرزا به دست خود وی و سپس به دست پسران بزرگش، و بعدها به دست برخی عالمان دینی از جمله سید محمدحسین سردانی و سید عزالدین حسینی زنجانی بود.

مسجد خانم

مسجد خانم زنجان

مسجد خانم، یکی از آثار برجسته معماری دوران قاجار به حساب می‌آید. این مسجد توسط زنی به نام «جمیله ذوالفقاری نظام الدوله» وقف شده است و دارای طولانی‌ترین وقف‌نامه ایران است. این مسجد مشتمل بر چند حجره برای سکونت طلاب علوم دینی است.

مسجد چهل‌ستون

مسجد چهل ستون زنجان

مسجد چهل‌ستون، به همت ملا علی قارپوز آبادی (از علمای شیعه زنجان در عصر قاجاریه) در سال ۱۲۸۴ق ساخته شد و خود وی تا آخر عمر، امام جماعت آن مسجد بود.

مسجد ولی عصر

بنای اولیه این مسجد را مربوط به دوران زندیه دانسته‌اند. در ماجرای شورش بابی‌ها در زنجان در دوران ناصرالدین شاه این مسجد در اختیار ملا محمدعلی زنجانی (رهبر شورشی‌ها) بود. این مسجد در اواخر دوران پهلوی مرکزی برای مبارزات سیاسی علیه حکومت بود و در سال ۱۳۹۱ش به عنوان «مکان رویداد انقلاب اسلامی» در فهرست آثار معنوی کشور ثبت شد.

سایر مساجد

مساجد دیگری نیز در شهر زنجان وجود دارند که قدمت برخی از آن‌ها به عصر قاجاریه یا قبل از آن برمی‌گردد و از جمله آن‌ها عبارتند از:

• مسجد میرزایی قدیم: این مسجد را قدیمی‌ترین مسجد موجود در شهر زنجان و متعلق به دوران سلجوقیان گفته‌اند. این مسجد دارای پنج محراب بوده که آن را برای فرقه‌های مختلف اهل سنت دانسته‌اند.
• مسجد نصرالله: این مسجد در دوران فتحعلی‌شاه قاجار و توسط توسط شخصی به نام نصرالله خان (از ثروتمندان بانفوذ دوران قاجاریه) ساخته شده است. در کنار این مسجد، مدرسه علمیه‌ای به نام امام صادق(ع) نیز وجود دارد.
• مسجد سید فتح‌الله: این مسجد در دوران قاجاریه ساخته شد و در نزدیکی مرکز شهر قرار دارد.
• مسجد مهدی‌خان: این مسجد را یکی از سرداران دوره‌ی ناصرالدین شاه در محله‌ی معروف به «مهدی‌خان سنقی» ساخت که در ابتدا به صورت تکیه بود ولی بعد از بازسازی و تعمیرات کلی و ایجاد محراب به صورت مسجد درآمد.
• مسجد اسحاق میرزا (واقع در خیابان طالقانی).
• مسجد میرزایی پایین و بالا (بنا شده توسط میرزا ابوالقاسم مجتهد).

برخی از مساجد شهر زنجان توسط صنف خاصی در دوران قاجاریه ساخته شده‌اند که از جمله آن‌ها عبارتند از: مسجد آهنگران، مسجد مسگران بالا و پایین، مسجد دباغ‌ها.

مدارس علمیه

در شهر زنجان مدارس علمیه متعددی وجود دارد و برخی از این مدارس در کنار مساجد بنا شده‌اند. از جمله مدارس علمیه زنجان عبارت‌اند از:

مراسم آغاز سال تحصیلی در حوزه علمیه امام صادق علیه‌السلام زنجان

• مدرسه جامع: این مدرسه در مسجد جامع شهر زنجان قرار دارد.
• مدرسه چهل‌ستون: از قدیمی‌ترین مدارس علمیه زنجان است که توسط ملا علی قارپوز آبادی (از علمای شیعه زنجان در عصر قاجاریه) احداث گردید. با تأسیس این مدرسه، طلابی از اردبیل، خلخال و قفقاز نیز به تحصیل در آن مشغول شدند. بخشی از حجره‌های این مدرسه در اواخر سده چهاردهم شمسی بازسازی شده‌اند.
• مدرسه نصرالله خان (مدرسه امام صادق‌): این مدرسه در کنار مسجد نصرالله خان و در دوران فتحعلی شاه ساخته شد. این مدرسه در اوایل دوران جمهوری اسلامی بازسازی و به نام «مدرسه امام صادق(ع)» نام‌گذاری شد. مرکز اصلی حوزه علمیه زنجان در این مدرسه قرار دارد.

• مدرسه میرزائی پایین: این مدرسه در بازار پایین زنجان قرار دارد.
• مدرسه ولی عصر: این مدرسه در مسجدی به همین نام و در جنب بازار بالای زنجان قرار دارد.
• مدرسه میرزائی بالا: از قدیمی‌ترین مدارس علمیه شهر زنجان است که در کنار مسجد بنا شده است.

علاوه بر مدارس فوق، منزل برخی از عالمان دینی زنجان نیز به عنوان محل دروس دینی مورد استفاده قرار می‌گرفته است. از جمله منزل ملا قربانعلی زنجانی و عبدالرحیم واسعی زنجانی (فقیه شیعه سده سیزدهم و چهاردهم شمسی).
حوزه علمیه بانوان نیز در شهر زنجان فعال است.

امامزادگان

امامزاده سید ابراهیم

بقعه امام‌زاده سید ابراهیم در زنجان

مدفن امامزاده سید ابراهیم فرزند موسی فرزند ابراهیم فرزند امام موسی کاظم(ع) در شهر زنجان قرار دارد. امامزاده اسحاق، مدفون در شهر ساوه، و امامزاده حمزه ، مدفون در شهر قم، را از نسل سید ابراهیم دانسته‌اند. شهادت وی را در سده سوم قمری گزارش کرده‌اند. در نسب این امامزاده اختلافاتی وجود دارد و برخی وی را فرزند امام موسی کاظم(ع) و برخی وی را از نوادگان امام علی(ع) دانسته‌اند. بنای این امام‌زاده در سال ۱۳۳۶ش تخریب، سپس طبق بنای قدیمی بازسازی شد. دسته عزاداری یوم العباس زنجان از حسینیه اعظم به سمت این امامزاده حرکت می‌کند.

امامزاده اسماعیل شَمّاع

وی را برادر امامزاده سید ابراهیم (مدفون در شهر زنجان) دانسته‌اند. مقبره وی داخل دبیرستان شریعتی در شهر زنجان قرار دارد.

عالمان دینی و مشاهیر زنجان

عالمان و مشاهیر متعددی به‌ویژه از دوره قاجار به بعد، در زنجان زندگی یا تحصیل کرده یا به خاندانی از این شهر منسوب بوده‌اند که غالبا با پسوند زنجانی شناخته می‌شوند، از جمله این افراد عبارتند از:

• احمد آیت‌اللهی زنجانی؛ زعیم دینی زنجان و اطراف آن در دوره رضاخان که به دلیل انتقاد از حکومت بارها دستگیر و بازجویی شد و سرانجام در سال ۱۳۵۲ق (۱۳۱۲ش) به دست مأموران حکومتی کشته شد.
• سید عزالدین حسینی زنجانی؛ امام جمعه و از مراجع تقلید زنجان که به دلیل فعالیت علیه حکومت پهلوی به مشهد تبعید شد. او برای مقابله با بهائیت انجمن‌هایی تشکیل داد که به رویگردانی جمعی از پیروان این فرقه انجامید.
• عزیزالله خسروی زنجانی؛ روحانی شیعه که به دستور آیت‌الله بروجردی برای تبلیغ دین به شهرستان تکاب هجرت کرد.
• عبدالکریم خوئینی زنجانی؛ فقیه شیعه در سده چهاردهم قمری که از طرف آخوند خراسانی، محمدتقی شیرازی و شریعت اصفهانی اجازه اجتهاد داشت و مدتی در زنجان به تدریس فقه و اصول و مرجعیت دینی مردم مشغول بود.
• ابوالمکارم زنجانی (فقیه شیعه و قاضی زنجان در سده سیزدهم و چهاردهم شمسی)
  
• ابوعبدالله زنجانی؛ فقیه، مفسر، قرآن‌شناس و نویسنده سده چهاردهم قمری که کتاب‌ها و رساله‌ها و مقالات متعددِ فلسفی، دینی و اجتماعی به نگارش درآورد.
• عبدالکریم زنجانی؛ فقیه، فیلسوف و سخنران شیعی و فعال در زمینه تقریب مذاهب اسلامی.
• فضل‌الله زنجانی؛ معروف به شیخ الاسلام، فقیه شیعه سده چهاردهم قمری.
• محمد باقر زنجانی؛ معروف به جمال‌الدین، فقیه شیعه سده چهاردهم قمری.
• ملا قربانعلی زنجانی؛ معروف به حجت‌الاسلام، فقیه شیعه سده سیزدهم و چهاردهم قمری، و از مخالفان مشروطه. وی حوزه علمیه زنجان را احیا کرد و صاحب منصب قضاوت بود.
• سید احمد شبیری زنجانی؛ فقیه شیعه و از اساتید حوزه علمیه قم در نیمه اول سده چهاردهم شمسی.
• سید موسی شبیری زنجانی، از مراجع تقلید شیعه و از استادان درس خارج فقه و خارج اصول در قم در سده چهاردهم و پانزدهم شمسی.
• محمد شجاعی زنجانی؛ روحانی شیعه، استاد اخلاق و نویسنده کتاب‌های اخلاقی و عقیدتی.
• عباسعلی عمید زنجانی؛ فقیه شیعه، دو دوره نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی، رئیس اسبق دانشگاه تهران و مؤلف مجموعه ده جلدی فقه سیاسی.
• ابراهیم زنجانی؛ قاضی دادگاهِ شیخ فضل‌الله نوری که او را به اعدام محکوم کرد.
• سید احمد فهری زنجانی؛ روحانی شیعه، از شاگردان سید ابوالقاسم خویی، نماینده امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای در سوریه و مترجم تعدادی از آثار امام خمینی.
• ملاعلی قارپوزآبادی؛ از شاگردان صاحب جواهر که در سال ۱۲۹۰ق وفات یافت. جنازه وی پس از ۶۶ سال به صورت سالم رؤیت گردید.
• سید محمد مجتهد سردانی؛ عالم شیعه سده سیزدهم قمری و از مبارزان علیه شورش بابیت در زنجان.
• میرزا عبدالرحیم مجتهد زنجانی؛ عهده‌دار منصب قضاوت در زنجان که از محبوبیت زیادی برخوردار بود. وی در سال ۱۳۶۵ق درگذشت و جمعیت بسیار زیادی در مراسم تشییع او شرکت کردند.
• ابوطالب (محمد) موسوی؛ معروف به فخرالدین تهرانی، فقیه شیعه سده سیزدهم و چهاردهم قمری.
• سید ابوالفضل موسوی زنجانی؛ مجتهد، نویسنده و سیاستمدار ملی‌گرا و از اعضای نهضت مقاومت ملی و جبهه ملی.
• میرزا ابوالقاسم موسوی زنجانی؛ از علمای سده سیزدهم قمری و زعیم مذهبی زنجان.
• سید رضا موسوی زنجانی؛ از فقهای امامیه، سیاست‌مدار ملی‌گرا، از منتقدان حکومت پهلوی و از طرفداران محمد مصدق.
• احمد نجفی زنجانی؛ معروف به معصومی خوشنویس، روحانی شیعه، کتیبه‌نویس ضریح‌های اهل‌بیت(ع)، کاتب قرآن و مشهور به احیاگر خط ثلث در ایران.
• عبدالرحیم واسعی زنجانی؛ فقیه شیعه سده سیزدهم و چهاردهم شمسی.
• ابی‌فرج زنجانی؛ از مشایخ تصوف و استاد نظامی گنجوی، متوفای ۴۵۷ق.
• رضا روزبه؛ از بنیان‌گذاران مدرسه علوی تهران.
• مجید شهریاری؛ دانشمند هسته‌ای ایرانی که در ۸ آذر ۱۳۸۹ش ترور شد.
• داوود فیرحی؛ استاد حوزه و دانشگاه در زمینه اندیشه سیاسی ایران و اسلام و نظریه‌پرداز فقه سیاسی.