حدیث مشهور
حدیث مشهور از اصطلاحات دانش حدیث،[۱] به حدیثی گفته میشود که بر اساس تعداد راویان، شمار راویان آن در تمام یا برخی از مراتبِ سند، بیش از سه نفر باشد،[۲] اما به حد تواتر نرسد.[۳] به باور عالمانی چون سید حسن صدر (درگذشت: ۱۳۵۴ق) و صبحی صالح (درگذشت: ۱۴۰۷ق)، این تعریف، معنای مصطلحِ حدیثِ مشهور بوده[۴] و نزد بیشتر عالمان پذیرفته شده است.[۵] بر پایهٔ این تعریف، خبرِ مشهور را مفهومی اعمّ از خبرِ مستفیض دانستهاند؛[۶] زیرا در خبر مستفیض شرط شده که تعداد راویان در تمامی مراتبِ سند بیش از سه نفر باشد.[۷] در میان عالمان اهلسنت نیز،[۸] گروهی حدیث مشهور را روایتی دانستهاند که با وجود داشتن بیش از دو راوی در هر مرتبه، به حد تواتر نرسد.[۹] اما گروهی دیگر از اهل سنت[۱۰] و برخی عالمان شیعه، حدیث مشهور را مرادف با خبر مستفیض معنا کردهاند.[۱۱]
حدیث مشهور تعاریف دیگری نیز دارد.[۱۲] بر اساس یکی از این تعاریف - که بر اساس شهرتِ میان عالمان ارائه شده - حدیث مشهور بر روایتی اطلاق گردیده که راویان زیادی آن را نقل کرده و در میان حدیثشناسان شهرت یابد.[۱۳] برخی هم آن را روایتی دانستهاند که میان محدّثان و غیرمحدّثان شهرت یافته است؛[۱۴] مانند روایت «اِنّمَا الاَعمالُ بِالنیّات».[۱۵] همچنین در اصطلاح فقیهان، حدیث مشهور به روایتی گفته شده که فتوا و عمل به مضمون آن مشهور است[۱۶] و چنین شهرتی را شهرت عملی نامیدهاند.[۱۷]
از دیدگاه عالمان رجالی و حدیثی همچون عبدالله مامقانی (درگذشت: ۱۳۵۱ق) و علی خاقانی (درگذشت: ۱۳۳۴ق)، از نظر جایگاه روایی، شهرتِ یک حدیث از نشانههای اعتبار و مدح آن است،[۱۸] تا حدی که آن را موجب رسیدن به ظنِ قوی و اطمینانآور شمردهاند.[۱۹] بر همین اساس، عمل به حدیث مشهور واجب شمرده شده و آن را شایستهٔ تخصیص یا تقییدِ عمومات و اطلاقاتِ آیات قرآن میدانند.[۲۰]
در مورد حدیث مشهور گاهی عناوین «معروف» و «محفوظ» نیز به کار میرود.[۲۱] حدیث معروف روایت مشهوری دانسته شده که در برابر حدیث منکَر[یادداشت ۱] قرار دارد[۲۲] و حدیث محفوظ را روایت مشهوری دانستهاند که در مقابل حدیث شاذ[یادداشت ۲] جای میگیرد.[۲۳] همچنین گفته میشود در مقام تعارض میان حدیث مشهور و شاذ، حدیث مشهور برتری دارد؛ حتی اگر راوی حدیث شاذ، ثقه و راویِ حدیث مشهور، غیرثقه باشد.[۲۴]
پانویس
- ↑ حرش، معجم مصطلحات الحدیث، ۱۴۲۱ق، ص۱۳۵.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایة، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۷۳؛ عاملی، وصول الأخیار إلی أصول الأخبار، ۱۳۶۰ش، ص۹۹؛ صدر، نهایة الدرایة، نشر مشعر، ص۱۵۸.
- ↑ هاشمی، أضواء علی علم الدرایة و الرجال، ۱۴۳۹ق، ص۴۶.
- ↑ صالح، علوم حدیث و اصطلاحات آن، ۱۳۷۶ش، ص۱۷۴.
- ↑ صدر، نهایة الدرایة، نشر مشعر، ص۱۵۸.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایة، ۱۴۱۱ق، ج۷، ص۴۳۲؛ صدر، نهایة الدرایة، نشر مشعر، ص۱۵۸؛ مؤدب، علم الدرایة المقارن، ۱۴۲۶ق، ص۱۶۷.
- ↑ شیخ بهائی، الوجیزه، ۱۳۹۰ق، ص۴؛ استرآبادی، لب اللباب، ۱۳۸۸ش، ص۷۳؛ محسنی، بحوث فی علم الرجال، ۱۴۳۲ق، ص۳۹۹.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به غوری، المدخل إلی دراسة علوم الحدیث، ۱۴۳۰ق، ص۹۰۳؛ خطیب، أصول الحدیث علومه و مصطلحه، ۱۴۰۹ق، ص۳۰۲؛ مؤدب، علم الدرایة تطبیقی، ۱۴۳۳ق، ص۱۹۹؛ مؤدب، علم الدرایة المقارن، ۱۴۲۶ق، ص۳۵.
- ↑ مؤدب، علم الدرایة المقارن، ۱۴۲۶ق، ص۳۵؛ خطیب، أصول الحدیث علومه و مصطلحه، ۱۴۰۹ق، ص۳۰۲.
- ↑ غوری، المدخل إلی دراسة علوم الحدیث، ۱۴۳۰ق، ص۹۰۳؛ مؤدب، علم الدرایة تطبیقی، ۱۴۳۳ق، ص۱۹۹.
- ↑ شهید ثانی، الـرعایة فی علم الدرایة، ۱۴۰۸ق، ص۷۰؛ هاشمی، أضواء علی علم الدرایة و الرجال، ۱۴۳۹ق، ص۴۶؛ عاملی، وصول الأخیار إلی أصول الأخبار، ۱۳۶۰ش، ص۹۹؛ مهریزی، میراث حدیث شیعه،۱۳۸۰ش، ج۱۵، ص۳۹۶.
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۲۷۱؛ مؤدب، دروس فی علم الدرایة، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۹.
- ↑ شهید ثانی، الـرعایة فی علم الدرایة، ۱۴۰۸ق، ص۱۰۵؛ کجوری شیرازی، الفوائد الرجالیة، ۱۳۸۲ش، ص۱۹۳؛ طُریحی، جامع المقال کتابفروشی جعفری تبریزی، ص۴؛ مامقانی، مقباس الهدایة، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۲۰۸.
- ↑ شهید ثانی، الـرعایة فی علم الدرایة، ۱۴۰۸ق، ص۱۰۵؛ کجوری شیرازی، الفوائد الرجالیة، ۱۳۸۲ش، ص۱۹۳؛ طُریحی، جامع المقال کتابفروشی جعفری تبریزی، ص۴؛ قاسمپور، فرهنگ اصطلاحات درایة الحدیث و رجال، ۱۳۸۹ش، ص۲۱۱.
- ↑ منسوب به امام صادق(ع)، مصباح الشریعة، ۱۴۰۰ق، ص۵۳؛ ابنحیون، دعائم الإسلام، ۱۳۸۵ق؛ ج۱، ص۴؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۸۳، حدیث ۶۷؛ عریضی، مسائل علی بن جعفر، ۱۴۰۹ق، ص۳۴۶.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایة، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۲۰۸؛ صدر، نهایة الدرایة، نشر مشعر، ص۱۵۸؛ قاسمپور، فرهنگ اصطلاحات درایة الحدیث و رجال، ۱۳۸۹ش، ص۲۱۱.
- ↑ جمعی از محققین، فرهنگ نامه اصول فقه، ۱۳۸۸ش، ص۵۲۹.
- ↑ خاقانی، رجال الخاقانی، ۱۴۰۴ق، ص۵۹؛ مامقانی، مقباس الهدایة، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۸۸؛ جدیدینژاد، معجم مصطلحات الرجال و الدرایة، ۱۴۲۲ق، ص۱۲۸.
- ↑ خطیب، أصول الحدیث علومه و مصطلحه، ۱۴۰۹ق، ص۳۰۲؛ جدیدینژاد، معجم مصطلحات الرجال و الدرایة، ۱۴۲۲ق، ص۱۲۸.
- ↑ جدیدینژاد، معجم مصطلحات الرجال و الدرایة، ۱۴۲۲ق، ص۱۲۸؛ خطیب، أصول الحدیث علومه و مصطلحه، ۱۴۰۹ق، ص۳۰۲؛
- ↑ غفاری و صانعیپور، دراسات فی علم الدرایة، ۱۳۸۸ش، ص۸۷؛ مؤدب، علم الدرایة تطبیقی، ۱۴۳۳ق، ص۲۰۴.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایة، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۵۴؛ غفاری و صانعیپور، دراسات فی علم الدرایة، ۱۳۸۸ش، ص۸۷.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایة، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۵۴؛ ربانی، دانش درایة الحدیث، ۱۳۸۹ش، ص۱۴۴؛ قاسمپور، فرهنگ اصطلاحات درایة الحدیث و رجال، ۱۳۸۹ش، ص۲۱۱؛ طباطبایی، منابع اجتهاد بانضمام چهار مقاله اصولی دیگر، ۱۳۹۰ش، ص۷۷.
- ↑ میر داماد، الرواشح السماویة، ۱۴۰۵ق، ص۱۶۳؛ طباطبایی، منابع اجتهاد بانضمام چهار مقاله اصولی دیگر، ۱۳۹۰ش، ص۷۷.
یادداشت
منابع
- ابنحیون، نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، محقق و مصحح: فیضی، آصف، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق.
- استرآبادی، محمدجعفر، لب اللباب فی علم الرجال، تصحیح: محمدباقر ملکیان، تهران، اسوه، ۱۳۸۸ش.
- جدیدینژاد، محمدرضا، معجم مصطلحات الرجال و الدرایة، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- جمعی از محققین، فرهنگنامه اصول فقه، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- حرش، سلیمان مسلم، معجم مصطلحات الحدیث، مقدمه نویس: عبدالقادر ارناووط، ریاض، مکتبة العبیکان، چاپ دوم، ۱۴۲۱ق.
- خاقانی، علی بن حسین، رجال الخاقانی، محقق: محمدصادق بحر العلوم، مقدمه نویس: حسین خاقانی، قم، دفتر نشر اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- خطیب، محمد عجاج، أصول الحدیث علومه و مصطلحه، بیروت، دار الفکر چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- ربانی، محمدحسن، دانش درایة الحدیث همراه با نمونههای حدیثی و فقهی، مشهد مقدس، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ چهارم، ۱۳۸۹ش.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، الـرعایة فی علم الدرایة، زیر نظر محمود مرعشی، محقق: عبد الحسین محمدعلی، بقال، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- شیخ بهائی، محمد بن عزالدین، الوجیزه فی علم الدرایة، قم، انتشارات بصیرتی، ۱۳۹۰ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، محقق: حسن، موسوی خرسان، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- صالح، صبحی، علوم حدیث و اصطلاحات آن، ترجمه: عادل نادرعلی، تهران، سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
- صدر، سید حسن، نهایة الدرایة فی شرح الرسالة الموسومة بالوجیزة للبهائی، تحقیق: ماجد الغرباوی، بی جا، نشر مشعر، بی تا.
- طباطبایی، علی، منابع اجتهاد بانضمام چهار مقاله اصولی دیگر، قم، مطبوعات دینی، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
- طُریحی، فخرالدین بن محمد، جامع المقال فیما یتعلق بأحوال الحدیث و الرجال، محقق: محمدکاظم، طریحی، تهران، کتابفروشی جعفری تبریزی، چاپ اول، بی تا.
- عاملی، حسین بن عبدالصمد، وصول الأخیار إلی أصول الأخبار، قم، مجمع الذخائر الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۶۰ش.
- عریضی، علی بن جعفر، مسائل علی بن جعفر و مستدرکاتها، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- غفاری، علیاکبر، و صانعیپور، محمدحسن، دراسات فی علم الدرایة، ترجمه: ولی الله حسومی، قم دانشکده اصول الدین چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- غوری، عبدالماجد، المدخل إلی دراسة علوم الحدیث، بیروت، دار ابن کثیر، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.
- قاسمپور، محسن، فرهنگ اصطلاحات درایة الحدیث و رجال، تهران، هستی نما، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
- کجوری شیرازی، محمدمهدی، الفوائد الرجالیة، محقق: محمدکاظم رحمان ستایش، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث. سازمان چاپ و نشر، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
- مؤدب، رضا، دروس فی علم الدرایة، قم، مرکز المصطفی(ص) العالمی للترجمة و النشر، چاپ سوم، ۱۳۹۳ش.
- مؤدب، رضا، علم الدرایة المقارن، مترجم: أنور رصافی، قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، ۱۴۲۶ق.
- مؤدب، رضا، علم الدرایة تطبیقی، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، چاپ دوم، ۱۴۳۳ق.
- مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهلبیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- مامقانی، عبدالله، مقباس الهدایة فی علم الدرایة، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- محسنی، محمدآصف، بحوث فی علم الرجال، قم، مرکز المصطفی، ۱۴۳۲ق.
- منسوب به امام صادق(ع)، جعفر بن محمد(ع)، مصباح الشریعة، بیروت، اعلمی، چاپ اول، ۱۴۰۰ق.
- مهریزی، مهدی، میراث حدیث شیعه، گردآورنده: علی صدرایی خویی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر، چاپ اول،۱۳۸۰ش.
- میر داماد، محمدباقر بن محمد، الرواشح السماویة فی شرح الأحادیث الإمامیة، کتابخانه مکتبه آیت الله مرعشی نجفی قم المقدسة، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
- هاشمی، هاشم، أضواء علی علم الدرایة و الرجال، قم، دار التفسیر، چاپ اول، ۱۴۳۹ق.