احیاء موات
اِحْيَاء مَوات به آباد کردنِ زمینِ ویران معنا شده است.[۱] زمینهایی مانند شورهزار، سنگلاخ و یا بدون آب که قابلیت بهرهبرداری نداشته باشد، زمین موات نامیده میشود.[۲] در فقه شیعه برای احیاء، مصداق خاصی معین نگردیده و تشخیص احیاء به عرف سپرده شده است.[۳] روایات متعددی در منابع شیعه[۴] آمده است که احیاگرِ زمین موات، مالک یا اولویتدار آن است.
در فقه شیعه هر فردی که زمینی را احیاء کند، مالک آن میشود.[۵] برخی فقیهان بر این مطلب ادعای اجماع کردهاند.[۶] زمینهای موات دو گونه است:
- موات اصلی: زمینِ بیمالک و بلااستفاده/غیرآباد؛ همچنین زمینی که گذشتهاش روشن نیست حکم موات اصلی دارد.
- موات عرضی: زمینِ دارای مالکیت که مدتی آباد بوده، اما بعداً با گذشت زمان به موات تبدیل شده است. [۷]
به گفته فقیهان، زمین موات جزو انفال بوده و در زمان حضور امام معصوم، نمیتوان بدون اذن او در آن تصرف کرد.[۸] البته در زمان غیبت، اذن عام از جانب امام داده شده و بدون اذن خاص از سوی امام نیز میتوان در این زمینها تصرف کرد.[۹] در میان فقیهان شیعه در این مسئله اختلاف است که در احیاء، آیا خود فرد باید این کار را انجام دهد و یا اینکه میتواند افرادی را استخدام کند و آنها به نیابت از او این کار را انجام دهند.[۱۰] از نظر فقیهان، کسی که توانایی احیاء موات را ندارد؛ نمیتواند آن را تحجیر (سنگچینی اطراف زمین، گودبرداری، سیمکشی و...)[۱۱] و از حق اولویت آن استفاده کند.[۱۲]
طبق اصل ۴۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، زمینهای موات/رهاشده جزو انفال و ثروت عمومی است و حکومت اسلامی براساس مصلحت آن را اداره میکند؛[۱۳] پژوهشگران و فقیهان قرن چهاردخ قمری هم همین اختیار دولتی را میپذیرند[۱۴] اما در مقابل برخی محققان معتقدند قانون در این مسئله، به جهت تطبیق با زمان و در نظرگرفتن مصالح جامعه، فاصلههایی با فقه گرفته است.[۱۵] در قانون، واگذاری درون شهر با مسکن و شهرسازی و بیرون شهر با نهادهایی مثل جهاد کشاورزی است و تصرف بدون مجوز میتواند طبق قانون تعزیرات مجازات شلاق داشته باشد.[۱۶]
پانویس
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۸۵.
- ↑ موسوی بجنوردی و حسینی نیک، مباحث حقوقی تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۳۱۵.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۲۷۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۱۵۲؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۲۷۹.
- ↑ منتظری، رساله استفتاءات، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۲۳۱.
- ↑ رضوانی، «زمین موات»، ص۵۷.
- ↑ محمدی، شرح تبصرة المتعلمین، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۶۲.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۵۰۲.
- ↑ قطیفی، السراج الوهاج، ۱۴۱۳ق، ص۶۰.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۱۴.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۳۶۷.
- ↑ موسوی بجنوردی و حسینی نیک، مباحث حقوقی تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۳۲۴.
- ↑ «اصل ۴۵ قانون اساسی»،سایت پژوهشکده شورای نگهبان.
- ↑ منتظری، رساله استفتاءات، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۲۳۱.
- ↑ بررسی فقهی و حقوقی احیاء زمینهای موات، ص۷۴
- ↑ خیراللهی، «بررسی فقهی و حقوقی احیاء زمینهای موات»، ص۸۴.
منابع
- «اصل ۴۵ قانون اساسی»، سایت پژوهشکده شورای نگهبان، تاریخ بازدید: ۱۱شهریور ۱۴۰۰ش.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری: الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول الله(ص) و سننه و أیامه، تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر، بیروت، دار طوق النجاة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- خیراللهی، محمدعلی، «بررسی فقهی و حقوقی احیاء زمینهای موات»، در مجله فقه و مبانی حقوق، شماره۱، ۱۳۸۴ش.
- رضوانی، غلامرضا، «زمین موات»، مجله فقه اهلبیت، شماره۱۷-۱۸، ۱۳۷۸ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، محقق و مصحح: سید محمدتقی کشفی، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تحقیق حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- «قانون مدنی»، گروه وکلا، تاریخ بازدید: ۱۱شهریور ۱۴۰۰ش.
- قطیفی، ابراهیم بن سلیمان، السراج الوهاج، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- محمدی خراسانی، علی، شرح تبصرة المتعلمین، قم، دارالفکر، ۱۴۱۱ق.
- منتظری، حسینعلی، رساله استفتاءات، قم، تهران، تفکر، ۱۳۷۳ش.
- موسوی بجنوردی، سیدمحمد، و سید عباس حسینی نیک، مباحث حقوقی تحریر الوسیلة، تهران، مجد، ۱۳۹۰ش.
- مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذاهب اهل بیت، زیرنظر سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسة دائرةالمعارف اسلامی، ۱۴۲۶ق.