مقاله قابل قبول
بدون ناوبری
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
شناسه ارزیابی نشده
نیازمند خلاصه‌سازی

توریه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

توریه به معنای پنهان کردن معنای اصلی و ظاهر کردن معنای غیر از آن است. در اصطلاح فقهی به بیان واقعیت به نحوی گفته می‌شود که مخاطب یا مخاطبان دچار اشتباه شوند و به حقیقت آنچه اتفاق افتاده است پی نبرند. در منابع فقهی، توریه به عنوان یکی از راه‌های نجات از دروغ گویی و سوگند دروغ، در ابواب گوناگون مطرح شده است. این نکته مبتنی بر این نظر است که توریه با کذب تفاوت دارد و موضوعاً از آن خارج است.

هر چند واژه توریه در قرآن کریم نیامده، ولی در تفاسیر و منابع حدیثی ، آیات متعددی از مصادیق توریه شمرده شده است. همچنین در بعضی احادیث اشاره شده است که گاهی حتی پیامبران و امامان(ع) نیز به اقتضای مصلحت توریه می‌کرده‌اند. توریه دارای شرایطی است که از جمله آنها می توان به توانایی بر توریه کردن و ضایع نشدن حق دیگران در صورت توریه اشاره کرد. درباره جواز و عدم جواز توریه و اخلاقی بودن یا نبودن آن میان عالمان اخلاق اختلافاتی وجود دارد.

معناشناسی

توریه، به معنای پنهان کردن معنای اصلی و ظاهر کردن غیر از آن و یا پوشانیدن و افشا نکردن سخن است.[۱] به طور کلی می توان توریه را پنهان کردن شیئی پشت شیئ دیگر تعریف کرد.[۲] در علوم مختلف معانی متفاوتی برای این واژه استعمال شده است. در علوم قرآنی و به تعبیر منابع ادبی، توریه از محسِّنات معنوی سخن به شمار می‌رود. در اینجا توریه به معنای استفاده از لفظی است که دو معنای نزدیک و دور دارد و گوینده به قرینه‌ای پنهان، معنای دور را اراده کند. هرچند ممکن است مخاطب به معنای نزدیک توجه نماید. توریه با واژه‌هایی چون ایهام و تخیل و مغالطه و توجیه هم معرفی و اقسامی برای آن بیان شده است.[۳] نجفی اصفهانی[۴]

در متون حدیثی و فقهی به ویژه فقه اهل سنّت، کاربرد واژه مِعراض یا مَعاریض به جای توریه[۵] هم رایج است و گاه تعابیری دیگر مانند «تأویل»[۶] و «تعریض»[۷] به کار رفته است. باید توجه داشت که معنای تعریض و توریه دارای وجوه متفاوتی نیز هستند.[۸] در اصطلاح [فقه|فقهی]] توریه آن است که متکلم از سخن خود معنایی را جز آنچه مخاطب می‌فهمد(معنای خلاف ظاهر) اراده کند.[۹][منبع بهتری نیاز است]

مصادیق توریه در قرآن و روایات

مصداق توریه در صورتی صحیح است که مراد گوینده عرفا روشن باشد و در صورتی که شنونده به دلیلی از قبیل کوتاهی در فهم متوجه کلام گوینده نشود، توریه مصداق نمی یابد.[۱۰] برخی نیز توریه را فهماندن معنایی غیر از معنای بیان شده توسط گوینده تعریف کرده‌اند.[۱۱] بعضی از فقها قائلند که توریه علاوه بر اقوال، در افعال هم صورت می‌گیرد.[۱۲]

باید توجه داشت ک در قرآن واژه توریه استفاده نشده، اما در تفسیر برخی آیات به آن اشاره شده است.

  • بیماری حضرت ابراهیم(ع)

در داستان بت شکنی حضرت ابراهیم(ع)، هنگامی که قوم او را دعوت به شرکت در جشن کردند وی در جواب آنان بیماری را عذر نرفتن خود به جشن بیان می‌کند.[۱۳] برخی از مفسران شیعه[۱۴] و اهل سنت[۱۵] این کلام حضرت ابراهیم را بر توریه حمل کرده و چنین تفسیر نموده‎‌اند که مراد وی، بیمار شدن در آینده و یا بیماری قبل از مرگ و همچنین خود مرگ بوده است.[۱۶]

علامه مجلسی تصریح دارد که بسیاری از روایات جهت تجویز توریه به این آیات استناد کرده‌اند.[۱۷] در مقابل این نظر، علامه طباطبایی چنین استلال می‌آورد که دلیل بر بیمار نبودن حضرت ابراهیم(ع) وجو ندارد[۱۸] و اصولاً سخن گفتن به روش توریه، چون موجب سلب اعتماد از گفتار پیامبران می‌شود، برای آنان روا نیست.[۱۹]

  • شکستن بت‌ها توسط ابراهیم(ع)

پس از شکستن بت‌ها توسط حضرت ابراهیم(ع) هنگامی که او را دستگیر و از او بازخواست کردند وی این عمل را به بت بزرگ نسبت می دهد. مفسران چنین بیان می‌کنند که مراد حضرت ابراهیم(ع) این بوده که اگر این بت‌ها سخن می‌گویند پس شکستن آن‌ها نیز کار بت بزرگ است و برای اثبات بطلان اعتقاد بت پرستان عمل را به شرطی محال تعلیق می‌کند.[۲۰] در تایید این نظر روایاتی نیز بیان شده است.[۲۱]

همچنین برخی از مفسران واژه خطیئه در سوره شعرا[۲۲] که درباره گفتارهای حضرت ابراهیم ذکر شده را توریه تفسیر کرده‌[۲۳] و نظر مخالف آن مبنی بر دروغ گفتن و انجام گناه توسط او، که با عصمت انبیا ناسازگار است را رد نموده‌اند.[۲۴]

  • داستان سرقت برادران یوسف(ع)

داستان برادران حضرت یوسف(ع) در بازگشت از مصر که اشاره به اعلان سرقت توسط آن‌ها و پیدا شدن جام پادشاه همراه کاروان آن‌ها شده[۲۵] برخی از مفسرین آن را توریه دانسته و مراد از آن را سرقت یوسف از پدرش و یا در مقام استفهام گرفته‌اند. این تفسیر در روایات نیز تایید شده است.[۲۶]

آیات دیگری نیز هستند که مفسران آن‌ها را مصداق توریه و یا دارای اشاره به این موضوع دانسته‌اند. از این آیات می‌توان به آیه 73 سور کهف[۲۷] و آیه 125 سوره نحل[۲۸] و همچنین آیات دیگری از سوره یوسف اشاره نمود.[۲۹]

همچنین به موجب احادیث و داستان‌های تاریخی، گاه مصالح مهمی وجود داشته که به اقتضای آنها پیامبران و امامان(ع) و بزرگان دینی دربارۀ اموری با توریه سخن می‌گفتند.[۳۰]

  • رسول اکرم(ص): موارد متعددی در سیره پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که ایشان توریه نموده و یا آن را تجویز کرده است، از آن جمله اینکه آن حضرت هنگامی که آهنگ سفر یا جهاد داشت، با توریه قصد خود را پنهان می‌کرد تا دشمنان از آن آگاه نشوند،[۳۱] همچنین آن حضرت سوگند سُوَید بن حنظله را مبنی بر آنکه وائل بن حجر برادر اوست، با حمل سخن او بر توریه تأیید فرمود.[۳۲]
  • ائمه اطهار(ع): در سیره امامان شیعه(ع) و پیروان آنها نیز توریه کردن به عنوان یکی از راه‌های تقیه در موارد اضطرار، مقبول بوده است.[۳۳] احمدبن علی طبرسی[۳۴]

برای نمونه می توان به روایتی اشاره کرد که بر طبق آن امام صادق(ع) توریه یکی از یاران خود را در برابر فردی از مخالفان که در حضور ایشان بود، تأیید فرمود.[۳۵] در سخنان امامان، تقیه و توریه مایه رحمت الاهی بر شیعیان و موجب حفظ و سلامت مؤمنان از شر کافران و بدکاران خوانده شده است.[۳۶] با توجه به کثرت وقوع توریه در سخنان امامان، آنان خود بر ضرورت درایت و تأمل در احادیث، به منظور بازشناسی موارد تقیه و توریه از دیگر موارد، تأکید کرده‌اند.[۳۷]

  • صحابه و تابعین: از صحابه و تابعین نیز موارد متعددی از توریه گزارش شده است.[۳۸]
  • مؤمن آل فرعون: علاوه بر پیامبران، به کار بردن توریه از سوی برخی صالحان نیز گزارش شده، از جمله درباره حزقیل، مؤمن آل فرعون، که با توریه کردن در برابر پرسش فرعون، خود را نجات داد.[۳۹]

حکم توریه در منابع فقهی

در منابع فقهی، توریه به عنوان یکی از راه‌های نجات از دروغگویی و سوگند دروغ، در ابواب گوناگون مطرح شده است. تاکید بر این مساله برای روشن شدن تفاوت دروغ و توریه و نیز خارج کردن توریه از موضوع دروغ لازم است.

  • فقهای شیعه

شیخ انصاری[۴۰] نظر مشهور فقهای شیعه را وجوب توریه دانسته است.[۴۱] یکی از دلایل این نظر، آن است که در فرض امکان توریه، شرط جایز بودن دروغ که اضطرار است دیگر وجود ندارد و در این صورت دروغ جایز نیست.[۴۲] در مقابل این استدلال، به نظر برخی فقها، احادیثی که دروغ را در مواردی اجازه داده، قید ناتوان بودن از توریه را ذکر نکرده است[۴۳] همچنین اجبار بر توریه خود باعث سختی در عمل می شود. بسیاری از فقها نیز توریه را بهتر و نزدیک به احتیاط و راهی برای خروج از دروغ دانسته‌اند.[۴۴]

  • فقهای اهل سنت

فقهای اهل سنت در باره وجوب توریه در موارد اضطرار بر کذب، اختلاف نظر دارند.[۴۵] فقهای اهل سنّت نیز با استناد به حدیث نبوی «اِنّ فی المَعاریضِ...» توریه را راهی برای پرهیز از دورغ به شمار آورده‌اند.[۴۶] هرچند تعدادی از فقهای اهل سنّت اصولاً کذب را در هیچ موردی جایز ندانسته و موارد کذب مُجاز از جمله دروغ در جنگ را بر توریه حمل کرده‌اند.[۴۷]

  • نظر مشهور در فقه

نظر مشهور در فقه اسلامی این است که توریه اصولاً مصداق دروغ نیست، زیرا دروغ سخنی است که مقصود گوینده، با آنچه واقعیت است مطابقت ندارد در حالی که توریه اینگونه نیست.[۴۸]

مخالفان جواز توریه

با این‌همه، برخی فقها با این استدلال که معیار صدق و کذب سخن، انطباق معنای ظاهر آن با واقعیت است نه انطباق معنای مراد با واقعیت، توریه را نوعی کذب شمرده‌اند.[۴۹] شماری دیگر در فرضی که استفاده‌ی لفظ در معنایی که مراد گوینده است، از باب مجاز و نیازمند قرائن یا قیودی باشد که در سخن وجود ندارد، آن را مصداق دروغگویی می‌دانند.[۵۰] نجفی[۵۱] در پاره‌ای موارد توریه را عرفاً مصداق کذب می‌شمارد. برخی نیز قائلند که مفسده کذب، یعنی در جهل افکندن شنونده، در توریه هم وجود دارد.[۵۲] برخی منابع اهل سنّت کذب را بر دو قسم دانسته و دروغگویی را در برابر توریه کذب محض، حقیقی یا خالص خوانده‌اند.[۵۳] اطلاق کذب بر توریه در این منابع برگرفته از متن حدیثی است که واژه کذب در آن بر مفهوم توریه حمل شده است؛ از این رو برخی مؤلفان، اطلاق مزبور را مجازی و ناشی از شباهت میان توریه(معاریض) و کذب شمرده و به رغم وجود این شباهت، حکم فقهی آن دو را یکسان ندانسته‌اند.[۵۴]

انواع و احکام توریه

  • توریه ابتدایی

هرچند حکم فقهی توریه ابتدایی، توریه‌ای که بدون ضرورت صورت گیرد، کمتر در منابع فقهی مطرح شده، اما برخی فقها، به ویژه آنان که توریه را موضوعی خارج از کذب می‌دانند، به جواز آن با شرایطی، تصریح و به احادیث هم استناد کرده‌اند.[۵۵] برخی فقهای اهل سنّت چنین توریه‌ای را با استناد به احادیث یا با استدلال به مصداق تدلیس، جایز ندانسته‌اند.[۵۶]

  • توریه در هنگام ضرورت

برخی از فقیهان توریه را نوعی از کذب به شمار آورده‌اند، آنان نیز توریه را مانند دروغ در هنگام ضرورت جایز دانسته‌اند.[۵۷] در منابع فقهی، تصریح به جواز توریه یا وجوب آن عمدتاً در ابوابی آمده که به مباحثی چون دروغ ناشی از اضطرار از جمله سوگند دروغ و اکراه بر انجام دادن معاملات پرداخته‌اند. درصورتی که شخص مضطر برای دفع آزار و ستم دیگران از جان یا مال خود یا وابستگانش ناگزیر به سوگند دروغ باشد، فقها به استناد آیات و احادیث و ادلة عام دیگر، توریه را برای او جایز دانسته‌اند؛[۵۸] این امور در باب بازگرداندن ودایع و ناتوانی مالی در پرداخت وام که اقرار به ن‌ها ضرر شدید برای شخص در بردارد نیز اجرا می‌گردد.[۵۹]

  • حکم توریه در فرض اضطرار به کذب

موضوع مهم فقهی در فرض اضطرار به کذب آن است که آیا اگر شخصی بتواند با توریه کردن از کذب رهایی یابد، این کار بر او واجب است یا نه؟ بسیاری از فقها توریهخ را نزدیک به احتیاط و راهی برای فرار از دروغ بیان کرده‌اند.[۶۰]

  • حکم توریه در اکراه بر عقود

به نظر شیخ انصاری[۶۱] فقهای شیعه در فرض اکراه بر عقود و ایقاعات، مانند اکراه بر اجرای صیغه طلاق ــ بر خلاف موارد اضطرار بر کذب ــ قائل به وجوب توریه نشده‌اند.[۶۲] نظر مشهور اهل سنّت نیز عدم وجوب توریه در صورت اکراه است.[۶۳] شیخ انصاری[۶۴] وجود تفاوت مذکور را چنین توجیه می‌کند که در اکراه در معامله خود معامله واقعی مورد اکراه است که در ادله مربوط به آن، ناتوانی از توریه شرط نشده، ولی در اضطرار بر کذب با فرض امکان توریه اضطرار تحقق نمی‌یابد.[۶۵]

شروط جواز یا وجوب توریه

  • ضایع نشدن حق دیگران

شرط مهم جواز یا وجوب توریه، که فقها به ویژه درباره توریه در سوگند خوردن ذکر کرده‌اند، آن است که توریه موجب ضایع کردن حق دیگران و ستم بر آنان نشود، حتی فقهایی که جواز توریه را منوط به تحقق ضرورت یا مصلحت نکرده‌اند، به لزوم این شرط قائل‌اند.[۶۶]

  • تحقق اضطرار

شرط دیگری که برخی برای وجوب و جواز توریه قائل‌اند، تحقق اضطرار است، یعنی عاملی که نیاز به سخن گفتن یا سوگند خوردن یا بر زبان آوردن صیغه عقد را ایجاب کند،[۶۷] برخی نیز صرفاً وجود نیاز و مصلحت را لازم دانسته‌اند[۶۸] و برخی دیگر، وجود اغراض کم اهمیت، مانند تأدیب و مزاح، را کافی شمرده‌اند.[۶۹] البته توریه معمولاً در منابع فقهی در حالاتی مطرح می‌شود که ضرورتی موجب دروغ گفتن شده و در موارد وجوب توریه، تحقق این شرط، مفروض است.

  • مفسده نداشتن

برخی فقها شرط جواز توریه را همراه نبودن با مفسه و حرام بیان کرده‌اند. در غیر این صورت توریه حرام خواهد بود.[۷۰] از جمله مصادیق این امر، حرمت توریه در مواردی است که بیان کردن و اظهار واقعیت واجب است، مانند لزوم بیان کردن واقع در بیع مرابحه.[۷۱]

  • توانایی بر توریه

همچنین فقها شرط وجوب توریه را در موارد اضطرار یا اکراه بر کذب، توانایی مضطر یا مکرَه نسبت به توریه کردن دانسته‌اند و در غیر این صورت توریه را واجب نمی‌دانند.[۷۲] شیخ انصاری[۷۳] بر این باور است که حمل سخنانی از امامان(ع) ــ که در مقام تقیه صادر شده ــ بر توریه، از حمل آن بر کذبِ دارای مصلحت، سزاوارتر است.[۷۴]

پانویس

  1. العین، فراهیدی؛ ابن منظور؛ فیروزآبادی، ذیل «وری»
  2. صحاح اللغه، جوهری، ج6، 2523
  3. رجوع کنید به تفتازانی، ص۴۲۵؛ زرکشی، ج ۳، ص۴۹۳؛ سیوطی، همانجا؛ دَسوقی، ج۲، ص۵۲۹ـ۵۳۰؛ هاشمی، ص۳۷۷ـ ۳۷۸
  4. نجفی، ص۸۸ـ۹۰
  5. رجوع کنید به بیهقی، ج۱۰، ص۱۹۹؛ ابن حجر عسقلانی، ج۱۰، ص۵۹۴
  6. رجوع کنید به ابن قُدامه، ج۱۱، ص۲۴۲، ۲۴۵؛ علامه حلّی، ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹، ج۳، ص۲۸۲
  7. رجوع کنید به ابن قَیم جَوزِیه، ج۳، ص۲۳۵؛ نراقی، ج۲، ص۳۲۳ـ۳۲۵
  8. عسکری، ص۱۲۷ـ۱۲۸؛ قلعه جی؛ الموسوعه الفقهی، ذیل «تعریض»؛ کنایه
  9. رجوع کنید به فَیومی ؛ طُرَیحی، ذیل «وری»؛ جرجانی، ص۹۷؛ سیوطی، ج۲، ص۸۳
  10. توحیدی، ج۱، ص۳۹۸ـ۳۹۹، ج۳، ص۳۰۱؛ روحانی، ج۲، ص۱۲۶
  11. رجوع کنید به انصاری، ص۵۰؛ غدیری، ذیل واژه
  12. ابن قیم جوزیه، ج۳، ص۲۳۹؛ ابن حجر عسقلانی، ج۳، ص۴۷۰؛ توحیدی، ج۳، ص۳۰۱ـ۳۰۲
  13. سوره صافات، آیه۸۸-۸۹
  14. رجوع کنید به فضل بن حسن طَبْرِسی ؛ طباطبائی، ذیل آیات ؛ توحیدی، ج ۱، ص۳۹۹ـ۴۰۰، ۴۰۲
  15. از جمله جَصّاص، ج ۴، ص۳۹۳؛ زمخشری؛ قرطبی؛ ثعالبی؛ آلوسی، ذیل آیات
  16. برای معانی دیگر رجوع کنید به ابن جوزی، ذیل آیه؛ توحیدی، ج۱، ص۴۰۲
  17. مجلسی، ج ۱۲، ص۵۰
  18. طباطبایی، ذیل آیات
  19. قس فضل بن حسن طبرسی، ذیل انبیاء: ۶۳
  20. رجوع کنید به زمخشری؛ فضل بن حسن طبرسی؛ ابن جوزی؛ قرطبی، ذیل آیه
  21. رجوع کنید به طباطبائی، ذیل آیه؛ توحیدی، همان؛ برای دیگر تفاسیر آیه مبنی بر توریه رجوع کنید به زمخشری، همان؛ مجلسی، ج۱۲، ص۵۴، ج۶۹، ص۲۳۹ـ۲۴۰
  22. سوره شعرا، آیه82
  23. رجوع کنید به نَوَوی، شرح النووی، ج ۱۵، ص۱۲۳؛ رجوع کنید به فضل بن حسن طبرسی، همانجا؛ بیضاوی ؛ شوکانی، فتح القدیر، ذیل شعراء: ۸۲
  24. شمس الائمه سرخسی، ج ۳۰، ص۲۱۱؛ فضل بن حسن طبرسی، همانجا
  25. سوره یوسف، آیه 70
  26. رجوع کنید به بیضاوی ؛ آلوسی، ذیل آیه ؛ مجلسی، ج ۱۲، ص۲۴۱، ج ۷۲، ص۴۲۵؛ توحیدی، ج ۱، ص۳۹۹ـ ۴۰۰، ۴۰۲ـ۴۰۳؛ برای معانی دیگر رجوع کنید به نَحّاس ؛ قرطبی، ذیل آیه
  27. رجوع کنید به طبری ؛ فضل بن حسن طبرسی؛ بیضاوی، ذیل آیه73 و 88
  28. رجوع کنید به قرطبی، ذیل آیه
  29. رجوع کنید به طبری، ذیل آیه؛ برای آیات دیگر رجوع کنید به زرکشی، ج ۳، ص۴۹۳ـ۴۹۴؛ سیوطی، ج ۲، ص۸۳ ـ۸۴
  30. رجوع کنید به مجلسی، ج ۲، ص۲۰۹، ج ۲۶، ص۲۲۶، ج ۵۲، ص۱۲۰
  31. رجوع کنید به ابن اثیر، ج ۴، ص۱۶۰؛ ابن حجر عسقلانی، ج۸، ص۱۱۷؛ نراقی، ج۲، ص۳۲۳
  32. رجوع کنید به ابوداوود، ج ۳، ص۲۲۴؛ برای نمونه‌های دیگر توریه در سیره آن حضرت رجوع کنید به بخاری جُعْفی، ج۷، ص۱۲۱ـ ۱۲۲؛ مجلسی، ج۲۰، ص۲۳۹)
  33. برای نمونه رجوع کنید به مجلسی، ج ۳۱، ص۵۰۳ ـ ۵۰۵، ج ۹۷، ص۱۳۱؛ نوری، ج ۱۲، ص۲۶۶
  34. طبرسی، ج ۲، ص۳۷۰ـ۳۷۱
  35. نیز رجوع کنید به التفسیر المنسوب الی الامام ابی محمد الحسن بن علی العسکری، ص۳۵۵ـ ۳۵۶
  36. رجوع کنید به همان، ص۱؛ احمدبن علی طبرسی، ج۲، ص۴۴۰؛ مجلسی، ج۱۷، ص۳۲۸، ج۶۵، ص۳۳، ج۶۸، ص۱۵ـ۱۶، ج۷۲، ص۴۰۴ـ۴۰۵
  37. رجوع کنید به مجلسی، ج ۲، ص۱۸۴
  38. رجوع کنید به شمس الائمه سرخسی، ج۳۰، ص۲۱۳؛ ابن قیم جوزیه، ج۳، ص۱۹۱ـ۱۹۵؛ خطیب شِرْبینی، ج۴، ص۳۲۱
  39. رجوع کنید به التفسیر المنسوب الی الامام ابی محمد الحسن بن علی العسکری، ص۳۵۶ـ۳۵۷؛ نوری، ج ۱۲، ص۲۶۳ـ۲۶۴
  40. شیخ انصاری، ص۵۱
  41. نیز رجوع کنید به مجلسی، ج۲۹، ص۴۰۸، ج۶۹، ص۲۵۲؛ نیز برای موارد تصریح به وجوب رجوع کنید به محقق حلی، ج۳، ص۱۸۰؛ علامه حلّی، ۱۴۱۰، ج۲، ص۴۶؛ محقق حلی، ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹، ج۲، ص۱۸۸، ج۳، ص۲۷۰، ۲۸۳
  42. رجوع کنید به آشتیانی، ص۲۲۳ـ۲۲۴؛ میرزاحسینقلی، ج۲، ص۱۸ـ۱۹
  43. رجوع کنید به نجفی، ج۱۲، ص۴۶۱؛ انصاری، 51؛ نیز رجوع کنید به خوانساری، ج۵، ص۶۶
  44. رجوع کنید به انصاری، ص۵۰؛ و نیز به توحیدی، ج۱، ص۴۰۶ـ۴۰۸
  45. رجوع کنید به ابن قیم جوزیه، ج۳، ص۲۳۵؛ ابن مفلح مقدسی، ج ۳، حاشیة مَرداوی، ص۶۳۱ـ۶۳۲
  46. برای نمونه رجوع کنید به شوکانی، نیل الاوطار، ج۹، ص۱۱۰ـ۱۱۱
  47. رجوع کنید به نووی، شرح النووی، ج۱۲، ص۵۴، ج۱۶، ص۱۵۸؛ ابن حجر عسقلانی، ج۶، ص۱۵۹ـ۱۶۰
  48. رجوع کنید به انصاری، ص۵۰؛ اصفهانی، ج۲، ص۳۱ـ۳۲؛ توحیدی، ج۱، ص۳۹۵ـ۳۹۸
  49. رجوع کنید به میرزای قمی، ج۱، ص۴۱۹؛ رشتی، ص۲۶۲؛ نیز رجوع کنید به ابن تَیمیه، ج۲۸، ص۲۲۳؛ میرزاحسینقلی، ج۲، ص۱۴؛ هاشمی شاهرودی، ج۱، ص۴۷۶
  50. برای نمونه رجوع کنید به مکارم شیرازی، ص۴۰۷ـ۴۰۸
  51. رجوع کنید به نجفی، ج۱۱، ص۳۸۹
  52. رجوع کنید به ابن قیم جوزیه، ج۳، ص۲۳۶؛ نیز رجوع کنید به انصاری، ص50
  53. رجوع کنید به ابن حجر عسقلانی، ج۶، ص۱۶۰، ۳۹۱؛ شوکانی، نیل الاوطار، ج۸، ص۸۵؛ ابن عابدین، ج۶، ص۴۲۸
  54. رجوع کنید به ابن جوزی، ج۵، ص۳۶۰ـ۳۶۱؛ ابن کثیر، ج۴، ص۳۱۷؛ نیز برای اطلاق مشابه در منابع امامی رجوع کنید به میرزاحسینقلی، ج۲، ص۱۵ـ۱۶؛ امام خمینی، ج۲، ص۴۳
  55. رجوع کنید به ابن مُفْلِح حنبلی، ج۹، ص۲۸۲؛ شهیدثانی، ج۹، ص۲۰۷؛ خطیب شربینی، ج۴، ص۳۲۱؛ میرزاحسینقلی، ج۲، ص۱۴ـ۱۶؛ امام خمینی، ج۲، ص۴۷ـ۴۹
  56. رجوع کنید به ابن قیم جوزیه، همانجا؛ ابن حجر عسقلانی، ج۱۰، ص۵۹۵؛ ابن مفلح حنبلی، ج۹، ص۲۸۲
  57. برای نمونه رجوع کنید به غزالی، ج۳، ص۱۴۹؛ شهیدثانی، همانجا؛ مکارم شیرازی، ص۴۰۸
  58. رجوع کنید به شمس الائمه سرخسی، ج۳۰، ص۲۱۱ـ۲۱۲؛ خطیب شربینی، همانجا؛ میرزاحسینقلی، ج۲، ص۱۶ـ۱۸
  59. رجوع کنید به طوسی، ص۵۵۹؛ ابن بَرّاج، ص۷۸؛ ابن حمزه، ص۱۲۲؛ بیهقی نیشابوری کیدری، ص۱۳۱؛ ابن زهره، ص۱۲۸؛ خطیب شربینی، ج ۳، ص۸۸؛ همچنین رجوع کنید به ابن ادریس حلّی، ج ۲، ص۳۵؛ محقق حلّی، ج ۳، ص۳۲؛ طباطبائی یزدی، ج ۳، ص۲۰۴؛ نیز برای این فروع و موارد دیگر رجوع کنید به مفید، ص۵۵۷؛ سلاّ ر دیلمی، ص۱۸۸؛ طوسی، ص۶۰۳؛ شهیدثانی، ج ۱۱، ص۲۹۲؛ خطیب شربینی، ج۳، ص۳۶۹
  60. رجوع کنید به انصاری، ص۵۰؛ و نیز به توحیدی، ج۱، ص۴۰۶ـ۴۰۸
  61. شیخ انصاری، ص۵۲
  62. نیز رجوع کنید به میرزاحسینقلی، ج۲، ص۱۹ـ۲۰؛ علامه حلّی، ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹، ج۳، ص۱۲۲؛ شهیدثانی، ج۹، ص۲۲، ۲۰۶؛ نجفی، ج۱۱، ص۲۶۵، ۳۸۸
  63. رجوع کنید به نووی، منهاج الطالبین، ج۱، ص۱۰۷؛ خطیب شربینی، ج۳، ص۲۹۰
  64. شیخ انصاری، ص۵۲، ۱۲۱
  65. رجوع کنید به میرزاحسینقلی، ج۲، ص۲۰ـ۲۱؛ توحیدی، ج۱، ص۴۰۹ـ۴۱۰
  66. رجوع کنید به نووی، شرح النووی، ج۱۴، ص۱۲۴؛ ابن حجر عسقلانی، ج۱۰، ص۵۹۵؛ شهیدثانی، ج۹، ص۲۰۷؛ برای ادله رجوع کنید به میرزاحسینقلی، ج۲، ص۲۱ـ25؛ ابن قدامه، ج۱۱، ص۲۴۳ـ۲۴۴؛ بَحْرانی، ج۲۱، ص۴۱۰، ج۲۵، ص۳۸۸ـ۳۸۹؛ نجفی، ج۱۱، ص۳۸۷؛ فخرالمحققین، ج ۴، ص۴۶؛ ابن مفلح حنبلی، ج ۷، ص۳۷۵
  67. رجوع کنید به غزالی، ج۳، ص۱۴۹؛ شهیدثانی، ج۹، ص۲۰۷
  68. رجوع کنید به نووی، شرح النووی، ج۱۴، ص۱۲۴؛ ابن قیم جوزیه، ج ۳، ص۲۳۶؛ شهیدثانی، ج۹، ص۲۰۷؛ نراقی، ج۲، ص۳۲۳
  69. رجوع کنید به غزالی، ج۳، ص۱۴۹؛ نراقی، همان جا
  70. رجوع کنید به انصاری، ص۵۰؛ میرزاحسینقلی، ج۲، ص۲۳
  71. رجوع کنید به شمس الائمه سرخسی، ج۱۳، ص۷۸؛ ابن قیم جوزیه، ج۳، ص۲۳۵.
  72. رجوع کنید به طوسی، ص۵۵۹؛ خطیب شربینی، ج۳، ص۸۸
  73. شیخ انصاری، ص۵۲
  74. توحیدی، ج۱، ص۴۱۱ـ۴۱۳

منابع

  • ابن اثیر، النهایه فی غریب الحدیث والاثر، بیروت، چاپ محمود محمد طناحی و طاهر احمد زاوی، ۱۳۸۳/۱۹۶۳، قم، چاپ افست، ۱۳۶۴ش.
  • ابن ادریس حلّی، محمد بن احمد، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۷ق.
  • ابن براج، عبدالعزیز بن نحریر بن عبدالعزیز طرابلسی، المهذب، چاپ علی اصغر مروارید، بیروت، دارالتراث، ۱۴۱۰/۱۹۹۰ق.
  • ابن تیمیه، کتب و رسائل و فتاوی ابن تیمیة فی الفقه، چاپ عبدالرحمان محمدقاسم عاصمی نجدی، قاهره، بی‌تا.
  • ابن جوزی، زادالمسیر فی علم التفسیر، بیروت، ۱۴۰۴/۱۹۸۴ق.
  • ابن حمزه، محمد بن علی، الوسیله الی نیل الفضیله، تحقیق محمد حسون، قم، مکتبه ایت الله مرعشی نجفی، 1408ق.
  • ابن زهره، حمزه بن علی، غنیة النزوع الی علمی الاصول و الفروع، تحقیق ابراهیم بهادری، قم، موسسه امام صادق(ع)، 1375ش.
  • ابن عابدین، محمد امین بن عمر، حاشیه ردّالمحتار علی الدر المختار، شرح تنویر الابصار، چاپ افست، بیروت، ۱۳۹۹/۱۹۷۹ق.
  • ابن قدامه، أبو محمد موفق الدين عبد الله بن أحمد بن محمد بن قدامه الجماعيلی المقدسی، المغنی لابن قدامه، چاپ افست، بیروت، ۱۴۰۳/۱۹۸۳ق.
  • ابن کثیر، ابوالفدا اسماعیل، تفسیرالقرآن العظیم، بیروت، چاپ محمود عبدالقادر ارناؤوط، ۱۴۲۰/۱۹۹۹ق.
  • ابن مفلح حنبلی، إبراهيم بن محمد بن عبد الله بن محمد ، المبدع فی شرح المقنع، بیروت، دارا الکتب العلمیه، 1418ق.
  • ابن مفلح مقدسی، موفق الدين أبو محمد عبد الله بن أحمد بن محمد، الفروع فی فقه الامام احمد بن حنبل، و معه تصحیح الفروع لعلی بن سلیمان مرداوی، مقدمه و تحقیق محمود ارناووط و یاسین محمود الخطیب، جده، 1421ق.
  • ابن منظور، محمد بن مكرم بن على أبو الفضل جمال‌الدين، لسان العرب، بیروت، دارالصادر، 1414ق.
  • ابی داوود، سلیمان بن اشعث، سنن ابی داود، قاهره، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، بی‌تا. بیروت، چاپ افست، بی‌تا.
  • آشتیانی، محمدحسن بن جعفر، کتاب القضاء، قم، ۱۳۶۳ش.
  • اصفهانی، محمدحسین، بحوث فی الاصول،قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۶ق.
  • التفسیر المنسوب الی الامام ابی محمدالحسن بن علی العسکری، چاپ محمدباقر ابطحی، قم : مدرسة الامام المهدی(ع)، ۱۴۰۹ق.
  • الموسوعه الفقهیه، کویت، وزاره الاوقاف و الشئون الاسلامیه، ۱۴۰۸/۱۹۸۷ق.
  • آلوسی، محمودبن عبداللّه، روح المعانی، مصر، اداره الطباعة المنیریه، بی‌تا.
  • انصاری، مرتضی بن محمدامین، کتاب المکاسب و شرح الارشاد، قم، چاپ افست، ۱۴۱۶ق.
  • بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، قم، ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ش.
  • بخاری جعفی، محمدبن اسماعیل، صحیح البخاری، استانبول، ۱۴۰۱/۱۹۸۱ق.
  • بیضاوی، عبداللّه بن عمر، انوارالتنزیل و اسرار التأویل، چاپ عبدالقادر عشاحسونه، بیروت، ۱۴۱۶/۱۹۹۶ق.
  • بیهقی نیشابوری، محمدبن حسین کیدری، اصباح الشیعه بمصباح الشریعه، تحقیق ابراهیم بهادری، قم، موسسه امام صادق(ع) 1374ش.
  • بیهقی، احمدبن حسین، السنن الکبری، چاپ محمد عبدالقادر عطا، بیروت، داراالکتبالعلمیه، 1424/2003ق.
  • تفتازانی، مسعودبن عمر، کتاب المطول با حواشی میرسید شریف جرجانی، قم، داوری، بی‌تا.
  • توحیدی، محمدعلی، مصباح الفقاهة فی المعاملات، قم، موسسه احیاء آثار الامام الخویی، 1317ش.
  • ثعالبی، عبدالرحمان بن محمد، الجواهرالحسان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
  • جرجانی، علی بن محمد، کتاب التعریفات، بیروت، چاپ ابراهیم ابیاری، ۱۴۰۵/۱۹۸۵ق.
  • جصاص، احمدبن علی، کتاب احکام القرآن، بیروت، چاپ محمدصادق قمحاوی، ۱۴۰۵ق.
  • جوزی، ابن قیم، اعلام الموقعین عن رب العالمین، چاپ طه عبدالرؤف سعد، بیروت، بی‌تا.
  • حلّی، جعفربن حسن(محقق)، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال، قم، ۱۴۰۸ق.
  • حلّی، حسن بن یوسف(علامه)، ارشاد الاذهان الی احکام الایمان، قم، چاپ فارس حسّون، ۱۴۱۰ق.
  • حلّی، حسن بن یوسف(علامه)، قواعدالاحکام، قم، دفتر انتشاارت اسلامی، 1385ش.
  • خطیب شربینی، محمدبن احمد، مغنی المحتاج الی معرفة معانی الفاظ المنهاج، مع تعالیق جوبلی بن ابراهیم شافعی، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
  • خمینی، روح اللّه، المکاسب المحرمه، قم، چاپ مجتبی تهرانی، ۱۳۸۱ش.
  • خوانساری، احمد، جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، تصحیح علی‌اکبر خوانساری، تهران، مکتبه الصدق، 1364ش.
  • دسوقی، محمدبن احمد، حاشیة علی شرح العلامة سعدالدین التفتازانی علی المتن التلخیص، استانبول، بی‌تا؛ اصفهانی، چاپ افست، بی‌تا.
  • رشتی، حبیب اللّه بن محمدعلی، بدائع الافکار، قم، موسسه آل البیت، بی تا.
  • روحانی، محمدصادق، منهاج الفقاهه التعلیق علی مکاسب الشیخ الاعظم، قم، انوار الهدی، ۱۳۷۶ش.
  • زرکشی، محمدبن بهادر، البرهان فی علوم القرآن، بیروت، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلی، جمال حمدی ذهبی، و ابراهیم عبداللّه کردی، ۱۴۱۰/۱۹۹۰ق.
  • سلاّر دیلمی، حمزه بن عبدالعزیز، المراسم العلویه فی الاحکام النبویه، قم، چاپ محسن حسینی امینی، ۱۴۱۴.
  • سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمان بن ابی بکر، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره،الهیئه المصریه العامه للکتاب، ۱۹۷۳م/1394ق.
  • شمس الائمه، محمدبن احمد بن ابی سهل سرخسی، کتاب المبسوط، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۶/۱۹۸۶ق.
  • شهیدثانی، زین‌الدین بن علی بن احمد عاملی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم، موسسه المعارفالاسلامیه، ۱۴۱۳/۱۴۱۹ق.
  • شوکانی الیمنی، محمد بن علی بن محمد بن عبدالله، فتح القدیر، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
  • شوکانی الیمنی، محمد بن علی بن محمد بن عبدالله، نیل الاوطار، مصر، دارا الحدیث، 1993م/1413ق.
*طباطبائی، محمدکاظم بن عبدالعظیم طباطبائی یزدی، العروة الوثقی، قم، چاپ محمدحسین طباطبائی، مکتبه الداوری، بی‌تا.
  • طبرسی، احمدبن علی، الاحتجاج، بیروت، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، ۱۴۰۱/۱۹۸۱ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، لبنان، داراالعلوم، 1426ق.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان لتفسیر القرآن، بیروت،دارالمعرفه، بی تا.
  • طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، تهران، چاپ احمد حسینی، ۱۳۶۲ش.
  • طوسی، محمدبن حسن، النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی، قم، قدس محمدی، بی‌تا.
  • عسقلانی، أحمد بن علی بن حجر أبوالفضل، فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت، داراالمعرفه، چاپ محمود فؤاد عبدالباقی و محب الدین خطیب، ۱۳۷۹ق.
  • عسکری، حسن بن عبداللّه، معجم الفروق اللغویه، الحاوی لکتاب ابی هلال العسکری و جزءاً من کتاب السید نورالدین الجزائری، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۲ق.
  • غدیری، عبداللّه عیسی ابراهیم، القاموس الجامع للمصطلحات الفقهیه، بیروت، دارالمحجه البیضاء، ۱۴۱۸ق/۱۹۹۸م.
  • غزالی، محمدبن محمد، احیاء علوم الدین، تصحیح حافظ عراقی و عبدالرحیم بن حسین، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.
  • فخرالمحققین، محمدبن حسن، ایضاح الفوائد فی شرح اشکالات القواعد، قم، چاپ حسین موسوی کرمانی و علی‌پناه اشتهاردی و عبدالرحیم بروجردی، ۱۳۸۷ـ۱۳۸۹ش، چاپ افست، ۱۳۶۳ش.
  • فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، ۱۴۰۵ق.
  • فیروزآبادی، مجدالدين أبوطاهر محمد بن يعقوب، القاموس المحیط، بیروت، مؤسسه الرساله للطباعه والنشر والتوزيع، ۱۴۰۷/۱۹۸۷ق.
  • فیومی، احمدبن محمد، المصباح المنیر فی غریب شرح الکبیر للرافعی، قم، موسسه داراالهجره، 1414ق.
  • قرطبی، محمدبن احمد، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
  • قلعه جی، محمد رواس، الموسوعه الفقهیه المیسره، کویت، وزاره الأوقاف والشئون الإسلاميه، ۱۴۲۱/۲۰۰۰ق.
  • مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، لبنان، دارا الحیاء التراث، 1110ه.
  • مفید، محمدبن محمد، المقنعه، قم، موسسه نشر اسلامی، 1410ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، انوار الفقاهه، قم، مدره الامام علی بن ابیطالب(ع)، 1425ق.
  • میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن، قوانین الاصول، چاپ سنگی تهران، ۱۳۰۸/۱۳۰۹ق، چاپ افست، ۱۳۷۸ش.
  • نجفی اصفهانی، ابوالمجد محمدرضا بن محمدحسين بن محمدباقر بن محمدتقى ايوان كيفى، وقايه الأذهان والألباب و لباب أصول السنه والكتاب‌، قم، موسسه ال البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۳ق.
  • نجفی، محمدحسن بن باقر، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، داراحیا التراث العربی، ۱۴۱۲/۱۹۹۲ق.
  • نحاس، احمدبن محمد، معانی القرآن الکریم، مکه، چاپ محمدعلی صابونی، ۱۴۰۸ـ۱۴۰۹ق.
  • نراقی، محمدمهدی بن ابی ذر، جامع السعادات، نجف، چاپ محمد کلانتر و محمدرضا مظفر، ۱۳۷۵ق/ ۱۹۵۵م.
  • نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، موسسه آل‌البیت لاحیاءالتراث، ۱۴۰۷ـ۱۴۰۸ق.
  • نووی، أبو زكريا محيی الدين يحيى بن شرف، شرح النووی علی صحیح المسلم، بیروت، دار احیاءالتراث العربی، ۱۳۹۲ق.
  • نووی، یحیی بن شرف، منهاج الطالبین، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا.
  • هاشمی شاهرودی، علی، محاضرات فی الفقه الجعفری، تقریرات درس آیة اللّه خوئی، قم، دائره المعارف الفقه الاسلامی، ۱۴۰۸ق.
  • هاشمی، احمد، جواهر البلاغه فی المعانی و البیان و البدیع، مصر ۱۳۵۸، قم، چاپ افست، ۱۳۶۹ش.
  • همدانی، میرزا حسینقلی، القضاءالاسلامی للشیخ مرتضی الانصاری، بیروت، چاپ حسن سلمان، ۱۴۰۹/۱۴۱۰ق.

پیوند به بیرون