حکومت بنی‌دلف
![سکه نقره ضرب‌شده در حکومت بنی‌دلف، محل نگهداری: موزه ملی ملک.[۱]](/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%B3%DA%A9%D9%87_%D9%86%D9%82%D8%B1%D9%87_%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%AF%D9%84%D9%81.png) سکه نقره ضرب‌شده در حکومت بنی‌دلف، محل نگهداری: موزه ملی ملک.[۱] | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| وجه نام‌گذاری | برگرفته از کنیه بنیانگذار |
| نسب | بنی‌عجل |
| بنیانگذار | قاسم بن عیسی عجلی |
| عصر | قرن سوم هجری قمری |
| مذهب | شیعه |
| مکان استقرار | کرج ابودلف |
| حکومت | |
| شروع حکومت | ۲۱۰ق |
| پایان حکومت | ۲۸۵ق |
| گستره حکومت | عراق عجم |
| حاکمان | قاسم بن عیسی (ابودلف) • عبدالعزیز بن ابودلف • دلف بن عبدالعزیز • احمد بن عبدالعزیز • عمر بن عبدالعزیز • حارث بن عبدالعزیز |
| شخصیت‌ها | |
| راویان | صَقر بن ابی‌دلف |
حکومت بنی‌دُلَف (۲۱۰ ـ ۲۸۵ق) یا امارت عِجلیان، اولین امارت محلی امامی‌مذهب در عراق عجم بود که در عصر خلافت عباسی و به دست خاندان شیعی بنی‌دلف تشکیل و اداره شد. واگذاری قدرت خلافت عباسی به نخستین حاکم بنی‌دلف با هدف دفع آشوبهای دیلمیان و خرمدینان انجام گرفت. مرکز این حکومت، کرج در حدفاصل همدان و اصفهان قرار داشت و بعدها به کرج أبی‌دلف شهرت یافت. این ناحیه با شهر کرج در نزدیک تهران فقط تشابه اسمی دارد. بنیانگذار حکومت، قاسم بن عیسی عِجْلی با کنیه ابودلف بود که حکم ولایت بر این منطقه را از مأمون دریافت کرد. ضرب سکه توسط بنی‌دلف را از نشانه‌های استقلال نسبی حکمرانی این حاندان برشمرده‌اند.
بنی‌دلف با حفظ وفاداری ظاهری به عباسیان، قلمرو خود را به پناهگاهی امن برای شیعیان و سادات علوی بدل ساختند. حضور شاعران نام‌آور امامی‌مذهب، همچون دِعبل خُزاعی، ابوتَمّام و علی بن جَبَله در دربار ابودلف گزارش شده است. ستایش‌نامه‌های این شاعران در وصف ابودلف، نقش مهمی در گسترش شهرت این خاندان داشت.
نمونه‌هایی چون حضور در سرکوب شورش بابک خرمدین، رهبر جنبش خرمدینان و مشارکت در مبارزه با دیلمیان در خدمت آنان به خلاف عباسی گزارش شده است. با این حال، شواهدی از نافرمانی برخی از آنان و حتی رویارویی با عباسیان وجود دارد.
ساخت و توسعه پایتخت این حکومت، یعنی کرج ابودلف، از دوره عیسی پدر ابودلف آغاز شد و ابودلف آن را تکمیل و به مرکز اقامت و فرمانروایی خاندان بنی‌دلف تبدیل کرد. قلمرو جغرافیایی حکومت در ناحیه جِبال، سرزمینی گسترده میان اصفهان، همدان و قزوین تا ری و مناطق پیرامونی آن را شامل می‌شد. کتاب «امارت عجلیان؛ حکومتی در ایران به مرکزیت سربند و شَرّاه» تألیف عرفان ساوئی در سال ۱۴۰۳ش انتشار یافت.
معرفی و جایگاه
حکومت بنی‌دُلَف (۲۱۰-۲۸۵ق) امارتی موروثی و نیمه‌مستقل تحت حکومت عباسیان بود که توسط خاندان شیعیِ بنی‌دلف در عراق عجم (منطقه جِبال) اداره می‌شد.[۲] برخی پژوهشگران، این حکومت را نخستین دولت امامی‌مذهب می‌دانند که با اتخاذ سیاست تبعیتِ ظاهری از عباسیان، در پی حفظ بقای خود و در عین حال، زمینه‌سازی برای نابودی آن‌ها بود.[۳] در باور پرویز اذکایی، تاریخ‌دان، واگذاری قدرت خلافت عباسی در این منطقه به اولین حاکم بنی‌دلف با هدف دفع آشوبهای دِیْلَمیان و خرمدینان انجام گرفت.[۴] چنانکه نقل است معتصم عباسی به منظور مقابله با خرمدینان (جنبشی اجتماعی و سیاسی در ایرانِ دوره عباسی که با خلافت عباسی مخالفت می‌کردند) مقداری بر قلمرو امارت بنی‌دلف افزود.[۵]
خاندان ابودلف سابقه زیادی در خدمت به عباسیان داشت.[۶] حکومت آنان نیز به سبب وفاداری به خلافت عباسی در به‌کارگیری قدرت نظامی، مورد تأیید ایشان قرار گرفت. البته استقلال نسبی حکومت در مواردی مانند ضرب سکه نیز گزارش شده است.[۷] این حکومت با نام امارت عِجلیان نیز شناخته می‌شود.[۸]
مذهب حاکمان
دولت بنی‌دلف در شمار حکومت‌های امامی‌مذهب قرار دارد.[۹] برخی نویسندگان اهل سنت مذهب حاکمان بنی‌دلف را شیعه و غالی معرفی کرده‌اند.[۱۰] با این حال، محققان شیعی بر این باورند که در نگاهِ کلامیِ اهل حدیث، تعبیر «غلو» در اینجا به معنایِ انحرافات اعتقادی یا افراط‌گرایی نیست، بلکه اشاره به ولایت‌مداری و پیروی کامل از اهل‌بیت(ع) می‌باشد.[۱۱] همچنین یکی از شیعیان در نامه‌‌ای از عبدالعزیز، دومین امیر حکومت به امام حسن عسکری(ع) شکایت برد و کمک خواست. برخی نویسندگان همین روایت را نشان تشیع عبدالعزیز شمرده‌اند، زیرا اگر او شیعه نبود این نامه و کمک‌خواستن نادرست بود.[۱۲]
امیران حکومت
حکومت محلی بنی‌دلف تا سال ۲۸۴ق ادامه یافت. پس از ابودلف، پسرش عبدالعزیز و سپس نوادگانش به ترتیب زیر جانشین او شدند:
- قاسم بن عیسی (ابودلف): تا ۲۲۵ق.
- عبدالعزیز بن ابودلف: ۲۲۵ ـ ۲۶۰ق.
- دلف بن عبدالعزیز: ۲۶۰ ـ ۲۶۵ق.
- احمد بن عبدالعزیز (ابوالعباس): ۲۶۵ ـ ۲۸۰ق.
- عمر بن عبدالعزیز: ۲۸۰ ـ ۲۸۳ق.
- حارث بن عبدالعزیز (ابولیلى): ۲۸۳ تا ۲۸۴ق.[۱۳] برخی با تکیه بر شواهدی تاریخی تشیع عبدالعزیز بن ابودلف را نپذیرفته‌اند.[۱۴]
مؤسس حکومت
أبودلف، قاسم بن عیسی بن إدریس عِجْلی بنیانگذار حکومت بنی‌دلف بود و نام حکومت نیز از کنیه او گرفته شده است.[۱۵] مأمون او را والی جبال قرار داد.[۱۶] وی را امیر قدرتمند کرج و فرمانده نظامی برجسته در عصر مأمون و معتصم عباسی معرفی کرده‌اند که به شجاعت و بخشش و ذوق ادبی شهرت داشت.[۱۷]
تعامل نظامی با عباسیان
خاندان بنی‌دلف در تامین سیاست‌های نظامی حکومت عباسی و دفع شورش‌ها با آنان همکاری کردند. ابو دلف عجلی در سال ۲۲۲ق تحت فرماندهی افشین،از سرداران خلافت عباسی به جنگ با بابک خرمدین، رهبر جنبش خرمدینان رفت و قلعه بذ توسط آنان فتح شد.[۱۸] او در فتح قلعه‌های دیلمیان نیز مشارکت داشت.[۱۹] معتضد عباسی در ۲۷۹ق فرمان عزل رافع بن هرثمه از ولایت خراسان را صادر کرد و احمد بن عبدالعزیز عجلی را برای اخراج او از ری فرستاد. رافع پس از شکست فرار کرد. او پس از مرگ احمد به ری بازگشت، با دو تن از پسران عبدالعزیز جنگید و بر آنان پیروز شد.[۲۰] امیران بنی‌دلف گاهی نیز از اطاعت عباسیان سرپیچی کرده و درگیری‌های مقطعی با نیروهای آنان داشته‌اند.[۲۱] موسی بن بغا در سال ۲۵۳ق حکم ولایت بر کرج را از معتز عباسی دریاف کرد. عبدالعزیز بن ابودلف، دومین امیر خاندان در نبرد با فرمانده و لشکریان اعزامی وی شکست خورد. از کرج خارج شد و به قلعه زر پناه برد.[۲۲]
سیاست‌های مذهبی و فرهنگی
حکومت بنی‌دلف بر پایه گزارش‌های تاریخی در حمایت از شیعیان و سادات و جذب شاعران شیعی به دربار نقش داشت:
رویکرد حمایتی از شیعیان و سادات
بنی‌دلف با حفظ وفاداری به خلافت عباسی، منطقه خود را به پناهگاهی امن برای شیعیان و سادات علوی تبدیل کرده بودند.[۲۳] به گزارش کتاب تاریخ قم در دوران امارت احمد بن عبدالعزیز، چهارمین امیر دلفیان ابوجعفر موسی بن محمد، که از سادات رضوی بود، در سال ۲۵۶ هجری قمری از کوفه به قم مهاجرت نمود. او پس از رانده‌شدن توسط اقوام عرب، به کاشان نزد احمد بن عبدالعزیز پناه برد. احمد از او پذیرایی شایسته‌ای به عمل آورد و خلعت، مال و مقرری سالیانه‌ای به وی عطا کرد.[۲۴] در نمونه‌ای دیگر، ده تن از سادات خراسانی برای دریافت کمک نزد ابودلف آمدند و او به هر یک دو هزار دینار بخشید.[۲۵]
پیوند با شاعران شیعی
دربار ابودلف را مرکز شعر و ادب و حضور شاعران توصیف کرده‌اند.[۲۶] معمول امیران بنی‌دلف شاعر و ادیب بودند[۲۷] و از شاعران شیعی با دادن جوایز استقبال و حمایت کردند.[۲۸] به گفته سید محسن امین ابودلف به خاطر سخاوتش، مورد توجه شاعران بود و آنان به دنبال بهره‌مندی از الطاف او بودند. داستان‌های شگفت‌انگیزی از او نقل شده که به نظر سید محسن امین، ممکن است برخی از آن‌ها اغراق‌آمیز باشد.[۲۹] شاعران نام‌آوری چون دعبل خزاعی، ابوتمام و علی بن جبله در دربار ابودلف حاضر می‌شدند و در برابر ستایش او پاداش‌های کلانی دریافت می‌کردند که سبب شهرت بیشتر او بود.[۳۰] همچنین ابودلف قاسم بن عیسی و برادرش، معقل بن عیسی علاوه بر شاعری و حمایت از شاعران، صاحب سبک در فن غنا و آوازخوانی بودند و در مجالس دربار عباسیان به اجرای برنامه می‌پرداختند.[۳۱] دیوان شعری نیز از بکر بن عبدالعزیز بن ابودلف در ۱۳۳۷ در دهلی هند به چاپ رسید.[۳۲]
پایتخت و قلمرو حکومت
مرکز حکومت بنی‌دلف ناحیه تاریخی کرج و در حدفاصل همدان و اصفهان قرار داشت که بعدها با نام کرج أبی‌دلف شناخته می‌شد.[۳۳] پرویز اذکایی، پژوهشگر تاریخ، این منطقه را منطبق بر اراک یا سلطان‌آباد کنونی دانسته که با شهر کرج در نزدیک تهران فقط شباهت اسمی دارد.[۳۴] این شهر در آغاز سده چهارم هجری قمری به دلیل اهمیت راهبردی، مورد توجه امیران قدرت‌طلب قرار گرفت.[۳۵] یاقوت حموی، جغرافی‌دان قرن هفتم قمری دلیل انتخاب این منطقه برای حکمرانی را استفاده از شرایط آب‌وهوایی مناسب کوهستان در تابستان‌ها در مقایسه با شرایط جوی عراق دانسته است.[۳۶]
عیسی، پدر ابودلف ساختِ شهر کرج را آغاز کرد و آن را محل اقامت خود و خاندانش قرار داد، اما آن را ناتمام گذاشت. ابودلف این شهر را تکمیل کرد و به پایتختِ حکومت خود و خاندانش تبدیل ساخت.[۳۷] ابن‌حوقل، جغرافی‌دان قرن چهارم هجری کرج ابودلف را شهری به طول دو فرسخ با بناهای وسیع، دو بازار، مسجد جامع و حمام‌ها توصیف می‌کند. اقتصاد کرج بر کشاورزی و دامداری استوار بود، ولی از نظر باغ و میوه کم‌بهره بود.[۳۸] افزون بر این گفته‌شده ابودلف شهری در منطقه فراهان بنا کرد که دارای طبقات زیرزمینی و فوقانی بود. زیرزمین آن در زمان محاصره پناهگاه امنی به شمار می‌رفت. این شهر در آغاز دُلَف‌آباد نام گرفت و بعدها به زلف‌آباد تغییر نام داد.[۳۹] یاقوت حموی قلمرو حکومتی ناحیه جِبال را شامل سرزمین‌های میان اصفهان تا زنجان، قزوین، همدان، دینور، کرمانشاه، ری و مناطق اطراف آن معرفی می‌کند.[۴۰]
تک‌نگاری
فرمانروایان گمنام اثر پرویز اذکایی در بخش نخست به تاریخ بنی‌دلف می‌پردازد. این کتاب سه‌بخشی در سال ۱۳۶۷ش از سوی بنیاد موقوفات محمود افشار انتشار یافت.[۴۱]
کتاب «امارت عجلیان؛ حکومتی در ایران به مرکزیت سربند و شَرّاه» تألیف عرفان ساوئی در سال ۱۴۰۳ش توسط انتشارات جهاد دانشگاهی واحد استان مرکزی منتشر شده است.[۴۲]
پانویس
- ↑ «سکه نقره بنی دلف»، سایت کتابخانه و موزه ملی ملک.
- ↑ زارع خورمیزی، شیعه در قرن چهارم هجری، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۷.
- ↑ حسین پور، «خاندان ابودلف، اولین دولت شیعی امامی»، ص۹۵ و ۱۱۵.
- ↑ اذکایی، فرمانروایان گمنام، ۱۳۶۷ش، ص۳۸.
- ↑ ساوئی، امارت عجلیان، ۱۴۰۳ش، ص۳۵۱ ـ ۳۵۰.
- ↑ باسورت، سلسله‌های اسلامی جدید، ۱۳۸۱ش، ص۳۰۰.
- ↑ باسورت، سلسله‌های اسلامی جدید، ۱۳۸۱ش، ص۳۰۱.
- ↑ ساوئی، امارت عجلیان، ۱۴۰۳ش، ص۱۱.
- ↑ حسین پور، «خاندان ابودلف، اولین دولت شیعی امامی»، ص۹۴ و ۹۷؛ اذکایی، فرمانروایان گمنام، ۱۳۶۷ش، ص۳۳ و ۵۱ ـ ۵۲.
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۴۲۰ق، ج۲۴، ص۱۰۳ ـ ۱۰۴.
- ↑ حسین‌پور، «خاندان ابودلف، اولین دولت شیعی امامی»، ص۹۹.
- ↑ حسین پور، «خاندان ابودلف، اولین دولت شیعی امامی»، ص۱۰۰.
- ↑ باسورت، سلسله‌های اسلامی جدید، ۱۳۸۱ش، ص۳۰۰.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۶۳.
- ↑ زارع خورمیزی، شیعه در قرن چهارم هجری، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۷.
- ↑ اذکایی، فرمانروایان گمنام، ۱۳۶۷ش، ص۳۹.
- ↑ محلاتی، مآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۲۱۲.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، بیروت، ج۹، ص۴۰ و ۴۳.
- ↑ فقیهی، چگونگی فرمانروایی عضدالدوله دیلمی، ۱۳۷۳ش، ص۱۹.
- ↑ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۷، ۴۵۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۷، ص۴۸۰ ـ ۴۸۲.
- ↑ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۷، ص۱۷۸.
- ↑ ربیعی، «بنودلف»، ص۳۷۱.
- ↑ قمی، تاریخ قم، ۱۳۸۵ش، ۵۷۵ ـ ۵۷۸.
- ↑ إبن خلکان، وفیات الأعیان، دار الفکر، ج۴، ۷۷.
- ↑ زارع خورمیزی، شیعه در قرن چهارم هجری، ۱۳۹۱ش، ص۲۰۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: امین، أعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۴۷۷؛ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۷، ص۴۸۰ ـ ۴۸۲.
- ↑ امین، أعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۴۷۷.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۴۴۴.
- ↑ زارع خورمیزی، شیعه در قرن چهارم هجری، ۱۳۹۱ش، ص۲۰۰.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، کتاب الأغانی، ۱۴۱۵ق، ج۸، ص۳۹۶ و ج۲۱، ص۶۵.
- ↑ سزگین، تاریخ التراث العربی، ۱۴۱۱ق، ج۸، ص۲۴۴.
- ↑ باسورت، سلسله‌های اسلامی جدید، ۱۳۸۱ش، ص۳۰۰.
- ↑ اذکایی، فرمانروایان گمنام، ۱۳۶۷ش، ص۱۹.
- ↑ افتخاری، «نقش سکه‌ها در بازشناسی جایگاه شهر کرج ابودلف»، ص۷۹.
- ↑ حموی، معجم البلدان، ۱۳۹۹ق، ج۲، ص۹۹.
- ↑ سمعانی، الأنساب، ۱۳۴۱ش، ج۱۱، ص۷۲.
- ↑ ابن‌حوقل، صورة‌الارض، ۱۹۳۸م، ج۲، ص۳۶۷ ـ ۳۶۸.
- ↑ صاحب جواهر، آثار الشیعة الامامیه، ۱۳۰۷ش، ص۱۴۳.
- ↑ حموی، معجم البلدان، ۱۳۹۹ق، ج۲، ص۹۹.
- ↑ اذکایی، فرمانروایان گمنام، ص۱ ـ ۴.
- ↑ «کتاب امارت عجلیان؛ شرحی بر تکیه‌ای از تاریخ»، خبرگزاری ایبنا.
منابع
- ابن‌اثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر ـ دار بیروت، چاپ اول، ۱۳۸۵ق.
- ابن‌حوقل، محمد، صورة‌الارض، بیروت، دار صادر، ۱۹۳۸م.
- إبن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الأعیان، بیروت، دار‌الفکر، بی‌تا.
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، کتاب الأغانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۵ق.
- اذکایی، پرویز، فرمانروایان گمنام، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۶۷ش.
- افتخاری، یوسف، «نقش سکه‌ها در بازشناسی جایگاه شهر کرج ابودلف»، در مجله مطالعات ایران‌شناسی، شماره۱۳، تابستان ۱۳۹۸ش.
- امین، محسن، أعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- باسورت، کلیفورد ادموند، سلسله‌های اسلامی جدید، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۱ش.
- حسین پور، سید علی، «خاندان ابودلف، اولین دولت شیعی امامی»، در دوفصلنامه: شیعه‌پژوهی، شماره ۲۸، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
- حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۹ق.
- خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، ایران، بی‌نا، ۱۳۷۲ش.
- ربیعی، منیژه، «بنودلف»، در دانشنامه جهان اسلام، ج۴، تهران، بنیاد معارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
- زارع خورمیزی، محمدرضا، شیعه در قرن چهارم هجری، قم، آشیانه مهر، ۱۳۹۱ش.
- ساوئی، عرفان، امارت عجلیان؛ حکومتی در ایران به مرکزیت سربند و شراه، اراک، سنجاق، ۱۴۰۳ش.
- سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، ریاض، جامعة الامام محمد بن سعود الإسلامیه، ۱۴۱۱ق.
- «سکه نقره بنی دلف»، سایت کتابخانه و موزه ملی ملک، تاریخ بازدید: ۲۰ خرداد ۱۴۰۵ش.
- سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الأنساب، هند، مطبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیه، ۱۳۴۱ش.
- صاحب جواهر، عبدالعزیز، آثار الشیعة الامامیه، تهران، مطبعه مجلس، ۱۳۰۷ش.
- صادقی، مصطفی، کاشان در مسیر تشیع، قم، شیعه‌شناسی، ۱۳۸۶ش.
- صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری؛تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، بی‌نا، بی‌تا.
- فقیهی، علی‌اصغر، چگونگی فرمانروایی عضدالدوله دیلمی، تهران، نشر پرتو، ۱۳۷۳ش.
- قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۳۸۵ش.
- «کتاب امارت عجلیان؛ شرحی بر تکیه‌ای از تاریخ»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ انتشار: ۹ تیر ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ش.
- محلاتی، ذبیح‌الله، مآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، قم، المکتبة‌الحیدریه، ۱۳۸۴ش.