حکومت بنیدلف
![سکه نقره ضربشده در حکومت بنیدلف، محل نگهداری: موزه ملی ملک.[۱]](/view/%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%B3%DA%A9%D9%87_%D9%86%D9%82%D8%B1%D9%87_%D8%A8%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D8%AF%D9%84%D9%81.png) سکه نقره ضربشده در حکومت بنیدلف، محل نگهداری: موزه ملی ملک.[۱] | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| وجه نامگذاری | برگرفته از کنیه بنیانگذار |
| نسب | بنیعجل |
| بنیانگذار | قاسم بن عیسی عجلی |
| عصر | قرن سوم هجری قمری |
| مذهب | شیعه |
| مکان استقرار | کرج ابودلف |
| حکومت | |
| شروع حکومت | ۲۱۰ق |
| پایان حکومت | ۲۸۵ق |
| گستره حکومت | عراق عجم |
| حاکمان | قاسم بن عیسی (ابودلف) • عبدالعزیز بن ابودلف • دلف بن عبدالعزیز • احمد بن عبدالعزیز • عمر بن عبدالعزیز • حارث بن عبدالعزیز |
| شخصیتها | |
| راویان | صَقر بن ابیدلف |
حکومت بنیدُلَف (۲۱۰ ـ ۲۸۵ق) از امارتهای محلی در عراق عجم بود که در عصر خلافت عباسی و به دست خاندان شیعی بنیدلف تشکیل و اداره شد. مرکز این حکومت، کرج در حدفاصل همدان و اصفهان قرار داشت و بعدها به کرج أبیدلف شهرت یافت. بنیانگذار این حکومت، قاسم بن عیسی عِجْلی با کنیه ابودلف بود؛ فرمانده نظامی برجستهای که در دوران مأمون و معتصم عباسی به شجاعت، بخشندگی و ذوق ادبی شهره گشت.
بنیدلف با حفظ وفاداری به عباسیان، قلمرو خود را به پناهگاهی امن برای شیعیان و سادات علوی بدل ساختند. این رویکرد فرهنگی و سیاسی، دربار آنان را به کانونی برای حضور شاعران نامآور امامیمذهب، همچون دِعبل خُزاعی، ابوتَمّام و علی بن جَبَله تبدیل کرد. ستایشنامههای این شاعران در وصف ابودلف، نقش مهمی در گسترش شهرت این خاندان داشت.
امیران بنیدلف توانایی نظامی خود را در خدمت دستگاه خلافت به کار میگرفتند. نمونههایی چون حضور در سرکوب شورش بابک خرمدین و مشارکت در مبارزه با دیلمیان در کارنامه نظامی آنان گزارش شده است. با این حال، شواهدی پراکنده از نافرمانی برخی از آنان و رویارویی با خلافت عباسی وجود دارد. بنیدلف در زمینه شهرسازی و معماری نیز فعالیت داشته و به تأسیس و تکمیل شهر کرج و ساخت مساجدی همچون جامع ابودلف در سامرا پرداختند. این خاندان خاستگاه شاعران و دولتمردان بسیاری بود، از جمله خاندان «آل ماکولا» که در سده پنجم به مقام وزارت و قضاوت دست یافتند. کتاب «امارت عجلیان؛ حکومتی در ایران به مرکزیت سربند و شَرّاه» تألیف عرفان ساوئی در سال ۱۴۰۳ش انتشار یافت.
معرفی و جایگاه
حکومت بنیدُلَف (۲۱۰ ـ ۲۸۵ق) امارتی موروثی و نیمهمستقل تحت حکومت عباسیان بود که توسط خاندان شیعیِ بنیدلف در عراق عجم (منطقه جِبال) اداره میشد.[۲] مرکز حکومت بنیدلف ناحیه تاریخی کرج و در حدفاصل همدان و اصفهان قرار داشت که بعدها با نام کرج أبیدلف شناخته میشد.[۳] پرویز اذکایی، پژوهشگر تاریخ، این منطقه را منطبق بر اراک و سلطانآباد کنونی دانسته که با شهر کرج در نزدیک تهران فقط شباهت اسمی دارد.[۴] این شهر در آغاز سده چهارم هجری قمری به دلیل اهمیت راهبردی، مورد توجه امیران قدرتطلب قرار گرفت.[۵] بنیدلف از تیره «بنیعجل» شاخهای از قبیله بنیبکر بن وائل به شمار میرفت. آنها ابتدا در حیره ساکن بودند و از زمان بنیامیه به همدان مهاجرت کردند.[۶] ابودلف، مؤسس این حکومت بود. ادریس بن معقل و عیسی، پدربزرگ و پدر او از کارگزاران بنیامیه در اطراف اصفهان بودند که بهسبب خودداری از ارسال خراج به زندان افتادند، ولی از آنجا فرار کردند.[۷] عیسی پس از دورهای راهزنی، از این کار دست کشید. او به همراه همه اعضای خانوادهاش به ناحیهای کوچ کرد که بعدها کرج نام گرفت. پسرش ابودلف نیز با آبادانی آن منطقه، آن را مرکز حکومت خود قرار داد.[۸]
خاندان ابودلف سابقه زیادی در خدمت به عباسیان داشت.[۹] حکومت آنان نیز به سبب وفاداری به خلافت عباسی در بهکارگیری قدرت نظامی، مورد تأیید ایشان قرار گرفت. البته استقلال نسبی حکومت در مواردی مانند ضرب سکه نیز گزارش شده است.[۱۰] مذهب آنان را شیعه و غالی معرفی کردهاند.[۱۱] صَقر فرزند ابودلف را شیعهای عالم و راوی از امام جواد(ع) و امام هادی(ع) دانستهاند.[۱۲] با این حال، دُلَف، فرزند دیگر او به دلیل مخالفت با مذهب پدر، هدفِ دشنام و انتسابِ به حرامزادگی قرار گرفت.[۱۳] همچنین یکی از شیعیان در نامهای از عبدالعزیز، دومین امیر حکومت به امام حسن عسکری(ع) شکایت برد و کمک خواست. هرچند برخی نویسندگان همین روایت را نشان تشیع عبدالعزیز شمردهاند، زیرا اگر او شیعه نبود این نامه و کمکخواستن نادرست بود.[۱۴] یعقوب بن یزید الانباری، کاتب ابودلف نیز راوی شیعهمذهب، ثقه و دارای کتابهای علمی و روایی بود.[۱۵] این خاندان خاستگاه شاعران و دولتمردان بسیاری بود، از جمله خاندان «آل ماکولا» که در سده پنجم به مقام وزارت و قضاوت رسیدند.[۱۶]
مؤسس حکومت
أبودلف، قاسم بن عیسی بن إدریس عِجْلی بنیانگذار حکومت بنیدلف بود و نام حکومت نیز از کنیه او گرفته شده است.[۱۷] او را امیر قدرتمند کرج و فرمانده نظامی برجسته در عصر مأمون و معتصم عباسی معرفی کردهاند که به شجاعت و بخشش و ذوق ادبی شهرت داشت.[۱۸]
وی در زمان هارون عباسی والی مناطق فارس و جبال شد.[۱۹] قاسم بن عیسی جزو یاران امین عباسی در جنگ با مامون بود. وی به فرماندهی علی بن عیسی بن ماهان به نبرد با لشکر طاهر بن حسین، فرمانده منصوب مامون پرداخت. سپس با شکست و کشتهشدن علی بن عیسی به همدان بازگشت و در آن برهه دعوت بیعت با مامون را رد کرد.[۲۰] ابودلف در سال ۲۲۵ق از دنیا رفت.[۲۱]
امیران حکومت
حکومت محلی بنیدلف تا سال ۲۸۴ق ادامه یافت. پس از ابودلف، پسرش عبدالعزیز و سپس نوادگانش به ترتیب زیر جانشین او شدند:
- قاسم بن عیسی (ابودلف): تا ۲۲۵ق.
- عبدالعزیز بن ابودلف: ۲۲۵ ـ ۲۶۰ق.
- دلف بن عبدالعزیز: ۲۶۰ ـ ۲۶۵ق.
- احمد بن عبدالعزیز (ابوالعباس): ۲۶۵ ـ ۲۸۰ق.
- عمر بن عبدالعزیز: ۲۸۰ ـ ۲۸۳ق.
- حارث بن عبدالعزیز (ابولیلى): ۲۸۳ تا ۲۸۴ق.[۲۲] برخی با تکیه بر شواهدی تاریخی تشیع عبدالعزیز بن ابودلف را نپذیرفتهاند.[۲۳]
سیاستهای مذهبی و فرهنگی
حکومت بنیدلف بر پایه گزارشهای تاریخی در حمایت از شیعیان و سادات و جذب شاعران شیعی به دربار نقش داشت:
رویکرد حمایتی از شیعیان و سادات
بنیدلف با حفظ وفاداری به خلافت عباسی، منطقه خود را به پناهگاهی امن برای شیعیان و سادات علوی تبدیل کرده بودند. به گزارش کتاب تاریخ قم در دوران امارت احمد بن عبدالعزیز، چهارمین امیر دلفیان ابوجعفر موسی بن محمد، که از سادات رضوی بود، در سال ۲۵۶ هجری قمری از کوفه به قم مهاجرت نمود. او پس از راندهشدن توسط اقوام عرب، به کاشان نزد احمد بن عبدالعزیز پناه برد. احمد از او پذیرایی شایستهای به عمل آورد و خلعت، مال و مقرری سالیانهای به وی عطا کرد.[۲۴] در نمونهای دیگر، ده تن از سادات خراسانی برای دریافت کمک نزد ابودلف آمدند و او به هر یک دو هزار دینار بخشید.[۲۵] بکر بن عبدالعزیز بن ابودلف از خاندان بنیدلف در سال ۲۸۴ق پس از تلاش نافرجام برای رسیدن به حکومت، مستقیماً به طبرستان رفت و به محمد بن زید علوی پیوست[۲۶] و یک سال پس از آن از دنیا رفت. معتضد عباسی از دریافت خبر مرگ وی خوشحال شد.[۲۷]
پیوند با شاعران شیعی
معمول امیران بنیدلف شاعر و ادیب بودند[۲۸] و از شاعران شیعی با دادن جوایز استقبال و حمایت کردند.[۲۹] به گفته سید محسن امین ابودلف به خاطر سخاوتش، مورد توجه شاعران بود و آنان به دنبال بهرهمندی از الطاف او بودند. داستانهای شگفتانگیزی از او نقل شده که ممکن است برخی از آنها اغراقآمیز باشد.[۳۰] شاعران نامآوری چون دعبل خزاعی، ابوتمام و علی بن جبله در دربار ابودلف حاضر میشدند و در برابر ستایش او پاداشهای کلانی دریافت میکردند که سبب شهرت بیشتر او بود.[۳۱] برای نمونه علی بن جبله، شاعر شیعی معروف به عکّوک، قصیدهای در مدح ابودلف سرود که حاوی ستایشهای مبالغهآمیز در گستردگی قدرت او بود. ابودلف برای سرودن این شعر صدهزار درهم به او بخشید. این اقدام موجب خشم مأمون شد و به گفته مورخان به قتل شاعر انجامید.[۳۲] همچنین ابودلف قاسم بن عیسی و برادرش، معقل بن عیسی علاوه بر شاعری و حمایت از شاعران، صاحب سبک در فن غنا و آوازخوانی بودند و در مجالس دربار عباسیان به اجرای برنامه میپرداختند.[۳۳] دیوان شعری نیز از بکر بن عبدالعزیز بن ابودلف در ۱۳۳۷ در دهلی هند به چاپ رسید.[۳۴]
تعامل نظامی با عباسیان
خاندان بنیدلف در تامین سیاستهای نظامی حکومت عباسی و دفع شورشها با آنان همکاری کردند. ابو دلف عجلی در سال ۲۲۲ق تحت فرماندهی افشین به جنگ با بابک خرمدین رفت و قلعه بذ توسط آنان فتح شد.[۳۵] او در فتح قلعههای دیلمیان نیز مشارکت داشت.[۳۶] معتضد عباسی در ۲۷۹ق فرمان عزل رافع بن هرثمه از ولایت خراسان را صادر کرد و احمد بن عبدالعزیز عجلی را برای اخراج او از ری فرستاد. رافع پس از شکست فرار کرد. او پس از مرگ احمد به ری بازگشت، با دو تن از پسران عبدالعزیز جنگید و بر آنان پیروز شد.[۳۷] امیران بنیدلف گاهی نیز از اطاعت عباسیان سرپیچی کرده و درگیریهای مقطعی با نیروهای آنان داشتهاند.[۳۸] موسی بن بغا در سال ۲۵۳ق حکم ولایت بر کرج را از معتز عباسی دریاف کرد. عبدالعزیز بن ابودلف، دومین امیر خاندان در نبرد با فرمانده و لشکریان اعزامی وی شکست خورد. از کرج خارج شد و به قلعه زر پناه برد.[۳۹]
معماری و شهرسازی
عیسی، پدر ابودلف ساختِ شهر کرج را آغاز کرد و آن را محل اقامت خود و خاندانش قرار داد، اما آن را ناتمام گذاشت. ابودلف این شهر را تکمیل کرد و به پایتختِ حکومت خود و خاندانش تبدیل ساخت.[۴۰] ابنحوقل، جغرافیدان قرن چهارم هجری کرج ابودلف را شهری به طول دو فرسخ با بناهای وسیع، دو بازار، مسجد جامع و حمامها توصیف میکند. اقتصاد کرج بر کشاورزی و دامداری استوار بود، ولی از نظر باغ و میوه کمبهره بود.[۴۱] افزون بر این گفتهشده ابودلف شهری در منطقه فراهان بنا کرد که دارای طبقات زیرزمینی و فوقانی بود. زیرزمین آن در زمان محاصره پناهگاه امنی به شمار میرفت. این شهر در آغاز دُلَفآباد نام گرفت و بعدها به زلفآباد تغییر نام داد.[۴۲]
همچنین ابودلف بانیِ مسجد معروف به جامع ابودلف در متوکلیه سامرا بود، مسجدی که از نمونههای مشهور و مهم معماری عصر عباسی محسوب میشود.[۴۳]
تکنگاری
فرمانروایان گمنام اثر پرویز اذکایی در بخش نخست به تاریخ بنیدلف میپردازد. این کتاب سهبخشی در سال ۱۳۶۷ش از سوی بنیاد موقوفات محمود افشار انتشار یافت.[۴۴]
کتاب «امارت عجلیان؛ حکومتی در ایران به مرکزیت سربند و شَرّاه» تألیف عرفان ساوئی در سال ۱۴۰۳ش توسط انتشارات جهاد دانشگاهی واحد استان مرکزی منتشر شده است.[۴۵]
پانویس
- ↑ «سکه نقره بنی دلف»، سایت کتابخانه و موزه ملی ملک.
- ↑ زارع خورمیزی، شیعه در قرن چهارم هجری، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۷.
- ↑ باسورت، سلسلههای اسلامی جدید، ۱۳۸۱ش، ص۳۰۰.
- ↑ اذکایی، فرمانروایان گمنام، ۱۳۶۷ش، ص۱۹.
- ↑ افتخاری، «نقش سکهها در بازشناسی جایگاه شهر کرج ابودلف»، ص۷۹.
- ↑ زارع خورمیزی، شیعه در قرن چهارم هجری، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۷.
- ↑ إبن خلکان، وفیات الأعیان، دار الفکر، ج۳، ۱۴۶.
- ↑ سمعانی، الأنساب، ۱۳۴۱ش، ج۱۱، ص۷۲.
- ↑ باسورت، سلسلههای اسلامی جدید، ۱۳۸۱ش، ص۳۰۰.
- ↑ باسورت، سلسلههای اسلامی جدید، ۱۳۸۱ش، ص۳۰۱.
- ↑ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۴۲۰ق، ج۲۴، ص۱۰۳ ـ ۱۰۴.
- ↑ حسین پور، «خاندان ابودلف، اولین دولت شیعی امامی»، ص۹۹.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۴۷۵.
- ↑ حسین پور، «خاندان ابودلف، اولین دولت شیعی امامی»، ص۱۰۰.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۲۱، ص۱۵۶ ـ۱۵۷.
- ↑ إبن خلکان، وفیات الأعیان، دار الفکر، ج۳، ۳۰۵.
- ↑ زارع خورمیزی، شیعه در قرن چهارم هجری، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۷.
- ↑ محلاتی، مآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۲۱۲.
- ↑ زارع خورمیزی، شیعه در قرن چهارم هجری، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۷.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص۵۱۶.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص۵۱۶.
- ↑ باسورت، سلسلههای اسلامی جدید، ۱۳۸۱ش، ص۳۰۰.
- ↑ صادقی، کاشان در مسیر تشیع، ۱۳۸۶ش، ص۶۳.
- ↑ قمی، تاریخ قم، ۱۳۸۵ش، ۵۷۵ ـ ۵۷۸.
- ↑ إبن خلکان، وفیات الأعیان، دار الفکر، ج۴، ۷۷.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، بیروت، ج۱۰، ص۶۳.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۷، ص۴۸۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: امین، أعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۴۷۷؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۷، ص۴۸۰ ـ ۴۸۲.
- ↑ امین، أعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۴۷۷.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۴۴۴.
- ↑ زارع خورمیزی، شیعه در قرن چهارم هجری، ۱۳۹۱ش، ص۲۰۰.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، کتاب الأغانی، ۱۴۱۵ق، ج۲۰، ص۲۲۲.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، کتاب الأغانی، ۱۴۱۵ق، ج۸، ص۳۹۶ و ج۲۱، ص۶۵.
- ↑ سزگین، تاریخ التراث العربی، ۱۴۱۱ق، ج۸، ص۲۴۴.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، بیروت، ج۹، ص۴۰ و ۴۳.
- ↑ فقیهی، چگونگی فرمانروایی عضدالدوله دیلمی، ۱۳۷۳ش، ص۱۹.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۷، ۴۵۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۷، ص۴۸۰ ـ ۴۸۲.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۷، ص۱۷۸.
- ↑ سمعانی، الأنساب، ۱۳۴۱ش، ج۱۱، ص۷۲.
- ↑ ابنحوقل، صورةالارض، ۱۹۳۸م، ج۲، ص۳۶۷ ـ ۳۶۸.
- ↑ صاحب جواهر، آثار الشیعة الامامیه، ۱۳۰۷ش، ص۱۴۳.
- ↑ صحتی سردرودی، گزیده سیمای سامرا سینای سه موسی، ۱۳۸۸ش، ص۱۲۳ و ۱۲۵.
- ↑ اذکایی، فرمانروایان گمنام، ص۱ ـ ۴.
- ↑ «کتاب امارت عجلیان؛ شرحی بر تکیهای از تاریخ»، خبرگزاری ایبنا.
منابع
- ابناثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر ـ دار بیروت، چاپ اول، ۱۳۸۵ق.
- ابنحوقل، محمد، صورةالارض، بیروت، دار صادر، ۱۹۳۸م.
- إبن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الأعیان، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، کتاب الأغانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۵ق.
- اذکایی، پرویز، فرمانروایان گمنام، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ۱۳۶۷ش.
- افتخاری، یوسف، «نقش سکهها در بازشناسی جایگاه شهر کرج ابودلف»، در مجله مطالعات ایرانشناسی، شماره۱۳، تابستان ۱۳۹۸ش.
- امین، محسن، أعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
- باسورت، کلیفورد ادموند، سلسلههای اسلامی جدید، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۱ش.
- حسین پور، سید علی، «خاندان ابودلف، اولین دولت شیعی امامی»، در دوفصلنامه: شیعهپژوهی، شماره ۲۸، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
- خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، ایران، بینا، ۱۳۷۲ش.
- زارع خورمیزی، محمدرضا، شیعه در قرن چهارم هجری، قم، آشیانه مهر، ۱۳۹۱ش.
- سزگین، فؤاد، تاریخ التراث العربی، ریاض، جامعة الامام محمد بن سعود الإسلامیه، ۱۴۱۱ق.
- «سکه نقره بنی دلف»، سایت کتابخانه و موزه ملی ملک، تاریخ بازدید: ۲۰ خرداد ۱۴۰۵ش.
- سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الأنساب، هند، مطبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیه، ۱۳۴۱ش.
- صاحب جواهر، عبدالعزیز، آثار الشیعة الامامیه، تهران، مطبعه مجلس، ۱۳۰۷ش.
- صادقی، مصطفی، کاشان در مسیر تشیع، قم، شیعهشناسی، ۱۳۸۶ش.
- صحتی سردرودی، محمد، گزیده سیمای سامرا سینای سه موسی، تهران، مشعر، ۱۳۸۸ش.
- صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری؛تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، بینا، بیتا.
- فقیهی، علیاصغر، چگونگی فرمانروایی عضدالدوله دیلمی، تهران، نشر پرتو، ۱۳۷۳ش.
- قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۳۸۵ش.
- «کتاب امارت عجلیان؛ شرحی بر تکیهای از تاریخ»، خبرگزاری ایبنا، تاریخ انتشار: ۹ تیر ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ش.
- محلاتی، ذبیحالله، مآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، قم، المکتبةالحیدریه، ۱۳۸۴ش.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، قم، مؤسسه دارالهجره، ۱۴۰۹ق.