آل بویه: تفاوت میان نسخهها
Shamsoddin (بحث | مشارکتها) جز افزایش مطلب |
Shamsoddin (بحث | مشارکتها) جز ←تکنگاری |
||
| خط ۶۶: | خط ۶۶: | ||
سکههای آل بویه به سبک سکههای [[بنیعباس|خلفای عباسی]] ضرب میشد و بر آنها عبارتهای لا اله الا الله و محمد رسول الله و نیز نام حاکمان آل بویه حک میشد. | سکههای آل بویه به سبک سکههای [[بنیعباس|خلفای عباسی]] ضرب میشد و بر آنها عبارتهای لا اله الا الله و محمد رسول الله و نیز نام حاکمان آل بویه حک میشد. | ||
== تکنگاری== | == تکنگاری== | ||
کتاب تاریخ آل بویه نوشته [[علیاصغر فقیهی]] | ابن مسکویه تاریخ نگار قرن با حکومت آل بویه همعصر بوده است ازاینرو کتاب تجارب الامم او از منابع در زمینه تاریخ این سلسله به شمار میآید و نویسندگان در آثار خود در باره آل بویه از این کتاب استنفاده نمودهاند. درباره این سلسله آثار مستقلی نیز نوشته شده است که برخی از آنها عبارتند از: | ||
*کتاب تاریخ آل بویه نوشته [[علیاصغر فقیهی]]: این کتاب درباره تاریخ آل زیار و آل بویه و اوضاع زمانه آنها را دربردارد. این اثر در سال ۱۳۷۸ش بهعنوان متن درسی رشته تاریخ در مقطع کارشناسی دانشگاههای ایران تدوین شده است.<ref>فقیهی، تاریخ آل بویه، ۱۳۷۸ش، ص۴.</ref> | |||
*احیای فرهنگی در عهد آل بویه اثر جوئل. ل. کرمز: این کتاب رونق فکری و فرهنگی مراکز حکومتی آل بویه بهویژه در بغداد را مورد بررسی قرار داده است. این اثر به فارسی نیز ترجمه شده است. | |||
*حیات علمی در عهد آل بویه اثر غلامرضا فدایی استاد دانشگاه تهران (متولد ۱۳۲۴ش): این کتاب بخشی از مجموعه حیات علمی در عهد دولتهای شیعی است که به ذکر دانشمندان در دوره آل بویه پرداخته است. | |||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ ۲ اکتبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۵۷
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
 | این مقاله هماکنون در دست ویرایش است.
این برچسب در تاریخ ۱۹ شهریور ۱۴۰۱ توسط کاربر:Shamsoddin برای جلوگیری از تعارض ویرایشی اینجا گذاشته شده است. اگر بیش از پنج روز از آخرین ویرایش مقاله میگذرد میتوانید برچسب را بردارید. در غیر این صورت، شکیبایی کرده و تغییری در مقاله ایجاد نکنید. |
| آل بویه | |
|---|---|
 قلمرو آل بویه | |
| اطلاعات حکومت | |
| نامهای دیگر | بوئیان |
| بنیانگذار | علی بن بویه با حمایت برادرانش احمد و حسن |
| سال تأسیس | ۳۲۱ق |
| گستره جغرافیایی | بخشهایی از ایران، عراق، جزیره و شام |
| مذهب | شیعه |
| ویژگی | نخستین حکومت مقتدر شیعی |
| اقدامات مهم | برگزاری مراسم عزاداری در روز عاشورا، برگزاری جشن عید غدیر، بازسازی قبور امامان و رواج حی علی خیرالعمل و اشهد ان علیا ولی الله در اذان |
| انقراض | ۴۴۷ق |
| علت انقراض | به دست سلجوقیان |
| پیش از | غزنویان |
| پس از | زیاریان |
| افراد | |
| حاکمان مشهور | معزالدوله، عضدالدوله |
آل بویه یا بوئیان سلسلهای شیعه است که در سالهای ۳۲۲ تا ۴۴۸ق بر بخشهایی از ایران و عراق حکومت میکرد. بنیانگذار این سلسله علی بن بویه به کمک برادرانش احمد و حسن بودند. این سلسله به نام پدر آنان (بویه) نامگذاری شده است. در دوره حکومت این سلسله، مراسم عزاداری امام حسین(ع) در روز عاشورا و جشن ولایت حضرت علی(ع) در غدیر خم برپا میشد و قبور امامان شیعه در عراق مرمّت و بازسازی شد و زیارت آنان، گسترش یافت. همچنین در این دوره حَی عَلی خَیرِ الْعَمَلْ و اَشْهَدُ اَنَّ عَلیا وَلی الله در اذان گفته میشد و استفاده از مهر نماز و تسبیح تربت رایج گردید.
جایگاه و اهمیت
آل بویه، سلسلهای شیعی است که بیش از ۱۲۰ سال بر بخشهایی از ایران و عراق حکومت راندند. در دوره حکومت آنان برخی از شعائر و نمادهای شیعی همچون عزاداری امام حسین(ع) و برپایی جشن غدیر برای نخستینبار به صورت رسمی و عمومی برگزار شد.
بنیانگذار و نامگذاری
حکومت آل بویه توسط علی پسر ابوشجاع بویه با حمایت برادرانش احمد و حسن بنیان نهاده شد و به همین خاطر به آل بویه یا بوئیان نامیده شده است. همچنین به دلیل انتساب آنان به دیلمیان به آن دیالمه نیز گفته میشود.
مذهب
| حکومتهای ایران پس از اسلام | ||
|---|---|---|
| نام حکومت | بنیانگذار | دورهٔ حکومت |
| خلفای راشدین | ابوبکر | ۱۶ - ۴۰ |
| بنیامیه | معاویه | ۴۱ - ۱۳۰ |
| بنیعباس | سفاح | ۱۳۱ - ۲۰۵ |
| طاهریان | طاهر ذوالیمینین | ۲۰۵ - ۲۵۹ق |
| صفاریان | یعقوب لیث | ۲۴۷ - ۲۸۷ق |
| علویان طبرستان | داعی کبیر | ۲۵۰ - ۳۱۶ق |
| سامانیان | نصر اول | ۲۶۱ - ۳۸۹ق |
| زیاریان | مرداویج پسر زیار | ۳۱۵ - ۴۶۲ق |
| آل بویه | عمادالدوله علی | ۳۲۰ - ۴۴۰ق |
| غزنویان | سلطان محمود | ۳۸۸ - ۵۵۵ق |
| سلجوقیان | طغرل بیک | ۴۲۹ - ۵۹۰ |
| خوارزمشاهیان | انوشتکین غرجه | ۴۷۰ - ۶۱۷ق |
| ایلخانان | هولاکو خان | ۶۵۴ - ۷۳۶ق |
| تیموریان | تیمور گورکانی | ۷۷۱ - ۹۰۳ق |
| صفویان | شاه اسماعیل اول | ۹۰۷ - ۱۱۳۳ق |
| افغانان | محمود افغان | ۱۱۳۳ - ۱۱۴۲ |
| افشار | نادرشاه | ۱۱۴۸ - ۱۱۶۱ق |
| زند | کریم خان زند | ۱۱۶۳ - ۱۲۰۹ق |
| قاجار | آقامحمدخان | ۱۲۰۹ - ۱۳۴۵ق |
| پهلوی | رضا شاه | ۱۳۴۵ق (۱۳۰۴ش)- ۱۳۵۷ش |
| جمهوری اسلامی | امام خمینی | ۱۳۵۷ش- ... |
صادق سجادی نویسنده مقاله آل بویه در دائرة المعارف بزرگ اسلامی گفته است که درباره مذهب آل بویه نمیتوان به روشنی اظهارنظر کرد.[۱] با این حال فاطمه جعفرنیا در مقاله «سیاستهای حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهلسنت» با استناد به منابع تاریخی آنان را شیعه میداند.[۲] او شواهدی همچون احیای شعائر شیعه، داشتن وزیران شیعی، نامهای شیعی حاکمان و روابط آنان با علمای شیعه را در تأیید شیعه بودن آل بویه ذکر میکند.[۳] همچنین عبدالجلیل رازی، ابنجوزی، ابنکثیر[۴] و ابنتغری، حاکمان این سلسله را شیعه اثناعشری دانستهاند.
برخی از نویسندگان با توجه به سابقه مذهب زیدیه در طبرستان فرضیه زیدیبودن آل بویه را نیز مطرح کردهاند.[۵] اینان معتقدند آل بویه ابتدا زیدیمذهب بودند و بعدها امامیمذهب شدند.[۶] به گفته فاطمه جعفرنیا مردم دیلم به وسیله علویانی چون ناصر اطروش و حسن بن قاسم با اسلام و تشیع آشنا شدند که حسن بن قاسم زیدیمذهب بوده و درباره مذهب ناصر اطروش نیز اختلافنظر است.[۷]
ایلیا پائولوویچ پطروشفسکی (زاده ۱۸۹۸م) استاد دانشگاه روسیه معتقد است که مؤسسان حکومت آل بویه شیعه بودند اما افراد بعدی این خاندان هر چند که در باطن به شیعه تمایل داشتند اما در ظاهر و به صورت رسمی سنیمذهب بودند. نویسنده مقاله «آل بویه و نقش آنان در برپایی مراسم و مواسم شیعه امامیه در عراق» این برداشت را اشتباه دانسته و احتمال داده است که پذیرش خلافت عباسی از سوی امیران آل بویه موجب این برداشت شده باشد.[۸] همچنین برتولد اشپولر (۱۹۱۱-۱۹۹۰م) شرقشناس آلمانی در کتاب تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، بر این باور است که آل بویه از ابتدا، شیعه دوازده امامی بوده و تا آخر هم بر همین عقیده ماندند.[۹]
بزرگداشت شعائر شیعی
آل بویه در ترویج شعائر شیعیان امامیه اقداماتی انجام دادند برخی از آنها عبارتاند از:
- برگزاری مراسم عزاداری روز عاشورا: به دستور معزّالدوله دیلمی، روز عاشورای سال ۳۵۲ق عزای عمومی اعلام شد و از مردم خواسته شد که با پوشیدن جامه سیاه، اندوه خود را نشان دهند. به گزارش ابن خلدون زنان در این روز با موی پریشان و چهره سیاهکرده از خانههایشان خارج میشدند و بر سر و صورت خود میکوفتند و در عزای امام حسین(ع) میگریستند.[۱۰] همچنین به گزارش ابنجوزی تاریخنگار اهلسنت در این روز کسب و کارها تعطیل و در بازارها چادرهایی برپا شد و مراسم نوحهخوانی و عزا برای امام حسین(ع) برگزار شد.[۱۱] کامل شیبی نیز معتقد است که دستههای عزاداری نخستینبار در سال ۳۵۲ق به وجود آمدند.[۱۲]
- برگزاری جشن عید غدیر: به دستور معزالدوله دیلمی، از سال ۳۵۱ق، برپائی جشن به مناسبت عید غدیر در بغداد آغاز شد.[۱۳] حکمرانان بعدی آل بویه نیز جشن غدیر را برگزار میکردند.[۱۴]
- گسترش زیارت قبور امامان شیعه: آل بویه نسبت به قبور امامان مدفون در عراق اقداماتی انجام دادند؛ مرمّت و بازسازی قبور ائمّه(ع)، برپا کردن گنبد و بارگاه بر مزار آنان،[۱۵] اهدای نذورات و اختصاص موقوفات به زیارتگاهها، ایجاد تسهیلات برای زائران و تشویق مردم به سکونت در جوار بارگاهها و اعطای مستمری و صله به مجاوران این بارگاهها.[۱۶]
- اذان گفتن: از سال ۳۵۶ق گفتن فراز حی علی خیر العمل در اذان مرسوم شد و تا اوایل غلبهسلجوقیان ادامه داشت.[۱۷]
- ترویج استفاده از مهر و تربت امام حسین(ع): در دوران آل بویه، افرادی از تربت امام حسین(ع) تسبیح و مُهر تهیه میکردند و به مردم هدیه میدادند.[۱۸]
حاکمان مشهور
برخی از حاکمان مشهور آل بویه عبارتاند از:
- علی بن بویه ملقب به عمادالدوله دیلمی فرزند ابوشجاع دیلمی و بنیانگذار حکومت آل بویه در فارس بود.
- حسن بن بویه ملقب به رکنالدوله فرزند ابوشجاع دیلمی و حکمران منطقه جبال بود او برای گسترش قلمرو حکومت آل بویه در مناطق ری، جبال، طبرستان و گرگان جنگهای متعددی انجام داد.
- احمد بن بویه ملقب به معزالدوله دیلمی برادر علی و حسن بن بویه بود که در سال ۳۳۴ق بغداد را فتح کرد. او به برپایی مراسم عزاداری در روز عاشورا[۱۹] و جشن عید غدیر[۲۰] در بغداد فرمان داد.
- عضدالدوله دیلمی فرزند حسن بن بویه بود که پس از درگذشت عمویش عمادالدوله جانشین وی در فارس شد. او از قدرتمندترین امیران شیعی ایران بود که بر مناطق وسیعی از سرزمینهای اسلامی و ایران حکمرانی کرد. از جمله اقدامات وی، بازسازی خرابیهای بغداد[۲۱] احداث آبانبارهای بزرگ در فارس،[۲۲] جلوگیری از اختلاف بین شیعیان و اهلسنت در بغداد، ساخت بیمارستان عضدی در بغداد،[۲۳] بازسازی حرم علوی[۲۴] و حسینی[۲۵] و کاظمین[۲۶] و عسکریین[۲۷] و همچنین کشیدن حصار به دور شهر مدینه[۲۸] است.
تاریخچه شکلگیری
دیلیمان در اوایل قرن چهارم قمری جنبشهایی را در شمال ایران علیه حکومت عباسیان آغاز کردند. ماکان بن کاکی، اسفارین شیرویه و مرداویج زیاری، هر یک با لشکری از دیلم خروج کردند. علی و حسن پسران ابوشجاع به ماکان فرمانبردار سامانیان پیوستند.
در سال ۳۲۱ق مرداویج زیاری بر جرجان و طبرستان مسلط شد علی و حسن با جلب نظر ماکان به مرداویج پیوستند. او علی را به حکومت کرج گمارد[۲۹] علی به کرج رفت و با تصرف دژهای اطراف مایه بیمناکی مرداویج گردید او ابتدا قصد تصرف اصفهان را داشت اما از سپاه برادر مرداویج شکست خود و پس از چندی اَرَّجان و نوبندجان را تصرف کرد و برادرش حسن نیز به دستور او کازرون را تصرف نمود.[۳۰] علی در سال ۳۲۲ق بر شیراز چیره شد و دولت آل بویه را در آنجا بنیان نهاد.[۳۱] با این حال برخی از تاریخنگاران فتح ارجان (۳۲۱ق/۹۳۲م) را آغاز پایهگذاری دولت آل بویه دانستهاند. طی ۱۲ سال پس از آن، حسن و احمد نیز به ترتیب بر ری، کرمان و عراق چیره شدند و دولت آل بویه به سه شاخه بزرگ و یک شعبه کوچک در کرمان و عمان تقسیم شد.[۳۲]
سکههای آل بویه به سبک سکههای خلفای عباسی ضرب میشد و بر آنها عبارتهای لا اله الا الله و محمد رسول الله و نیز نام حاکمان آل بویه حک میشد.
تکنگاری
ابن مسکویه تاریخ نگار قرن با حکومت آل بویه همعصر بوده است ازاینرو کتاب تجارب الامم او از منابع در زمینه تاریخ این سلسله به شمار میآید و نویسندگان در آثار خود در باره آل بویه از این کتاب استنفاده نمودهاند. درباره این سلسله آثار مستقلی نیز نوشته شده است که برخی از آنها عبارتند از:
- کتاب تاریخ آل بویه نوشته علیاصغر فقیهی: این کتاب درباره تاریخ آل زیار و آل بویه و اوضاع زمانه آنها را دربردارد. این اثر در سال ۱۳۷۸ش بهعنوان متن درسی رشته تاریخ در مقطع کارشناسی دانشگاههای ایران تدوین شده است.[۳۳]
- احیای فرهنگی در عهد آل بویه اثر جوئل. ل. کرمز: این کتاب رونق فکری و فرهنگی مراکز حکومتی آل بویه بهویژه در بغداد را مورد بررسی قرار داده است. این اثر به فارسی نیز ترجمه شده است.
- حیات علمی در عهد آل بویه اثر غلامرضا فدایی استاد دانشگاه تهران (متولد ۱۳۲۴ش): این کتاب بخشی از مجموعه حیات علمی در عهد دولتهای شیعی است که به ذکر دانشمندان در دوره آل بویه پرداخته است.
پانویس
منابع
- جعفرنیا، فاطمه، «سیاستهای حکومت آل بویه در جهت تحکیم وحدت میان شیعه و اهلسنت»، تاریخنامه خوارزمی،شماره۲۲، تابستان ۱۳۹۷ش.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶ش.
- شیبی، کامل مصطفی، الصلة بین التصوف و التشیع، دار الاندلس، بیروت، ۱۹۸۲م.
- ابناثیر جزری، عزالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۹۹ق.
- ابن تغری، یوسف، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهره، تحقیق فهیم محمد شلتوت و ... قاهره، وزارة الثقافة والارشاد القومی، ۱۳۹۲ق/۱۹۷۲م.
- ابن جوزی، عبدالرحمن، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، حیدرآباد دکن، دائرةالمعارف العثمانیة، ۱۳۵۸ق.
- ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، تاریخ ابن خلدون، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۱ق.
- ابن طقطقی، محمد بن علی، تاریخ فخری، ترجمه محمد وحید گلپایگانی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۶۰ش.
- ابن مسکویه، احمد بن محمد، تجارب الامم و تعاقب الهمم، به کوشش آمدروز، قاهره، مطبعه بشرکه التمدن الصناعیه، ۱۳۳۲ق.
- ثعالبی، عبدالملک بن محمد، یتیمةالدهر، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۳۵۲ق.
- سجادی، صادق، «آل بویه»، در دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۹ش.
- خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد او مدینة السلام منذ تاسیسها حتی سنة ۴۶۳ق، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۷ق.
- ذهبی، شمسالدین محمد، العبر من خبر من غبر، به کوشش ابوهاجر محمد، بیروت، دارالکتب، العربیة، ۱۴۰۵ق.
- مقریزی، احمد، السلوک، قاهره، لجنة تألیف والترجمة والنشر، ۱۹۴۲م.
- همدانی، محمد بن عبدالملک، تکلمة تاریخ الطبری، به کوشش آلبرت یوسف کنعان، بیروت، المطبعةالکاتولیکیة، ۱۹۶۱م.
- پوراحمدی، حسین، «آل بویه و نقش آنان در برپایی مراسم و مواسم شیعه امامیه در عراق»، فصلنامه شیعهشناسی، شماره ۳ و ۴، ۱۳۸۲ش.
- فقیهی، علیاصغر، تاریخ آِل بویه، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم اسلامی دانشگاهها (سمت)، ۱۳۷۸ش.
پیوند به بیرون
- ↑ سجادی، «آل بویه»، ج۱، ص۶۴۰.
- ↑ جعفرنیا، «بررسی نقش دولت آل بویه در گسترش تشیع و عمران عتبات عراق»، ص۲۴.
- ↑ جعفرنیا، «بررسی نقش دولت آل بویه در گسترش تشیع و عمران عتبات عراق»، ص۲۴.
- ↑ ابنکثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۱۱، ص۳۰۷.
- ↑ جعفرنیا، «بررسی نقش دولت آل بویه در گسترش تشیع و عمران عتبات عراق»، ص۲۴.
- ↑ شیبی، الصلة بین التصوف و التشیع، ۱۹۸۲م، ج۲، ص۳۹.
- ↑ جعفرنیا، «بررسی نقش دولت آل بویه در گسترش تشیع و عمران عتبات عراق»، ص۲۴.
- ↑ پوراحمدی، «آل بویه و نقش آنان در برپایی مراسم و مواسم شیعه امامیه در عراق»، ص۱۱۲.
- ↑ اشپولر، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی ج۱، ص۳۶۳ به نقل از جعفرنیا، «بررسی نقش دولت آل بویه در گسترش تشیع و عمران عتبات عراق»، ص۲۵.
- ↑ ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ۱۳۹۱ق، ج۳، ص۴۲۵.
- ↑ ابنجوزی، المنتظم، ۱۳۵۸ق، ج۷، ص۱۵.
- ↑ شیبی، الصلة بین التصوف و التشیع، ۱۹۸۲م، ج۲، ص۳۹.
- ↑ نگاه کنید به ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ۱۳۹۱ق، ج۳، ص۴۲۵-۴۲۰.
- ↑ نگاه کنید به ابنجوزی، المنتظم، ۱۳۵۸ق، ج۶، ص۱۶۳.
- ↑ ذهبی، العبر من خبر من غبر، ۱۴۰۵ق، ص ۲۳۲.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۲۴.
- ↑ مقریزی، السلوک، ۱۹۴۲م، ج۴، ص ۱۸۴؛ابنجوزی، المنتظم، ۱۳۵۸ق، ج۸، ص۱۶۴؛ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ۱۳۹۱ق، ج۳، ص۴۶۰.
- ↑ ثعالبی، یتیمة الدهر، ۱۳۵۲ق، ج۳، ص۱۸۳.
- ↑ ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ۱۴۰۸، ج۳، ص۵۲۷.
- ↑ ابن اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ش، ج۸، ص۵۴۹.
- ↑ ابنمسکویه، تجاربالامم، ج۶، ص۴۷۷ و ۴۷۸.
- ↑ فرشاد، تاریخ علم در ایران، ج۲، ص۷۹۰.
- ↑ فرشاد، تاریخ علم در ایران، ج۲، ص۸۴۹-۸۵۱.
- ↑ مظفر، تاریخ شیعه، ص۲۹۸.
- ↑ جعفریان، تاریخ تشیع، ص۱۶۵.
- ↑ آل یاسین، تاریخ حرم کاظمین، ص۲۷ -۲۹.
- ↑ محلاتی، مآثر الکبراء، ص۲۶۴.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفاء باخباردار المصطفی، ج۲، ص۷۶۶.
- ↑ ابناثیر، الکامل، ۱۳۹۹ق، ج۸، ص۲۶۷.
- ↑ مقریزی، السلوک، ۱۹۴۲م، ج۱، ص۲۷.
- ↑ ابن تغری، النجوم الزاهره، ۱۳۹۲ق، ص۲۴۴-۲۴۵.
- ↑ سجادی، «آل بویه»، ج۱، ص۶۲۹.
- ↑ فقیهی، تاریخ آل بویه، ۱۳۷۸ش، ص۴.