خبر مستفیض
خَبَر مُستَفیض یا حدیث مستفیض حدیثی است که ناقلان آن در هر مرتبه بیش از سه نفر باشند.[۱] هرچند برخی از عالمان علم درایه، روایت بیش از دو نفر را نیز کافی دانستهاند.[۲] البته به گفته مامقانی راویان خبر مستفیض کمتر از راویان خبر متواتر هستند.[۳] به گفته کلباسی، رجالشناس قرن سیزده قمری، برخی معتقدند اگر خبری بیش از یک نفر باشد، آن خبر مستفیض است.[۴] اما او تصریح میکند که منظور از تعدد راوی، راویانی هستند که مستقیم از چهارده معصوم نقل میکنند. به عبارت دیگر، اگر تعدد راوی به یک راوی ختم شود، روایت مستفیض نخواهد شد.[۵]
به گفته پژوهشگران علم حدیث، گاهی حدیث مستفیض را حدیث مشهور نیز مینامند، اما برخی بر این باورند که این دو اصطلاح متفاوت هستند. در حدیث مستفیض، تعداد ناقلان در تمام طبقات باید به حدی باشد که موجب استفاضه شود، اما در حدیث مشهور این شرط وجود ندارد و حتی ممکن است حدیثی که تنها یک سند دارد، مشهور نامیده شود مثل حدیث «انما الاعمال بالنیات».[۶] محقق کرکی، فقیه شیعی، معتقد است که حدیث مشهور همان حدیث مستفیض است و به حدیثی اطلاق میشود که راویان آن بیش از سه نفر باشند.[۷]
به گفته عبدالله مامقانی براساس نظر اکثر عالمان، برای اینکه یک خبر مستفیض باشد، باید الفاظ تمامی نقلها مشابه هم باشند. اما برخی دیگر از جمله استرآبادی نیز در کتاب لب اللباب[۸] صاحب ریاض و صاحب جواهر معتقدند که لازم نیست الفاظ روایات مثل هم باشد و همین که نقلها از نظر معنی با هم یکی باشند، میتوان به این روایات مستفیض گفت.[۹]
مامقانی معتقد است که خبر مستفیض نوعی از خبر واحد است.[۱۰] به گفته او، چون عالمان شیعه حدیث مستفیض را در مقابل حدیث متواتر قرار دادهاند، اعتبار آن مشابه خبر واحد است[۱۱] که برای ایجاد علم قطعی کافی نیست و باید صفات و وثاقت راویان آن بررسی شود.[۱۲]
نویسنده مقاله «الشیخ المفید و علوم الحدیث» به این نتیجه رسیده است که شیخ مفید اعتبار خبر مستفیض را بیشتر از خبر واحد میداند و به همین دلیل در صورت تعارض روایات، خبر مستفیض را بر خبر واحد ترجیح میدهد.[۱۳]
کلباسی بدون اشاره به نام کسی، این مبنا را مطرح میکند که برخی خبر مستفیض را معتبر میدانند.[۱۴] محمد سند، مجتهد شیعی، معتقد است که خبر مستفیض ظن اطمینانی ایجاد میکند که قویتر از خبر واحد صحیح است[۱۵] و آن را جزو مدارک قطعی برای مطالعات دینی میداند.[۱۶] او همچنین اشاره میکند که برخی اخبار ضعیف ممکن است با پیوستن به سایر احادیث، تبدیل به خبر مستفیض شوند.[۱۷] جعفر سبحانی، رجال شناس، نیز اعتقاد دارد که وثاقت راویان برای اعتبار خبر مستفیض ضروری نیست.[۱۸] محقق کرکی نیز خبر مستفیض را مشابه خبر متواتر معتبر میداند.[۱۹]
پانویس
- ↑ شیخ بهائی، الوجیزه، ۱۳۹۰ق، ص۴؛ استرآبادی، لب اللباب، ۱۳۸۸ش، ص۷۳؛ محسنی، بحوث فی علم الرجال، ۱۴۳۲ق، ص۳۹۹.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایة، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۲۸؛ محسنی، بحوث فی علم الرجال، ۱۴۳۲ق، ص۳۹۹.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایة، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۳۱.
- ↑ کلباسی، الرسائل الرجالیه، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۱۴۷ و ج۳، ص۵۶۶.
- ↑ کلباسی، الرسائل الرجالیه، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۱۲۱.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایة، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۳۰.
- ↑ محقق کرکی، الفوائد الرجالیه، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۵۳۸.
- ↑ استرآبادی، لب اللباب، ۱۳۸۸ش، ص۷۳.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایة، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۲۹.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۳۱.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۳۱.
- ↑ مامقانی، مقباس الهدایه، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۳۳.
- ↑ الغرباوی، «الشیخ المفید و علوم الحدیث»، ص۴۰-۴۲.
- ↑ کلباسی، الرسائل الرجالیه، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۱۴۷ و ج۳، ص۵۶۶.
- ↑ سند، بحوث فی مبانی علم الرجال، ۱۴۲۹ق، ص۲۶۰.
- ↑ سند، بحوث فی مبانی علم الرجال، ۱۴۲۹ق، ص۴۲.
- ↑ سند، بحوث فی مبانی علم الرجال، ۱۴۲۹ق، ص۴۱ و ۲۶۰.
- ↑ سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ۱۴۱۰ق، ص۱۹۲.
- ↑ محقق کرکی، الفوائد الرجالیه، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۵۳۸.
منابع
- استرآبادی، محمدجعفر، لب اللباب فی علم الرجال، تصحیح: محمدباقر ملکیان، تهران، اسوه، ۱۳۸۸ش.
- الغرباوی، ماجد، الشیخ المفید و علوم الحدیث، در مجموع المقالات و الرسالات، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- سبحانی، جعفر، کلیات فی علم الرجال، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه، ۱۴۱۰ق.
- سند، محمد، بحوث فی مبانی علم الرجال، به قلم محمدصالح تبریزی، قم، انتشارات مدین، ۱۴۲۹ق.
- شیخ بهائی، محمد بن عزالدین، الوجیزه فی علم الدرایة، قم، انتشارات بصیرتی، ۱۳۹۰ق.
- کلباسی، محمد بن محمدابراهیم، الرسائل الرجالیة، تحقیق: محمدحسین درایتی، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۲ق.
- مامقانی، عبدالله، مقباس الهدایة فی علم الدرایة، تحقیق: محمدرضا مامقانی، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۱ق.
- محسنی، محمدآصف، بحوث فی علم الرجال، قم، مرکز المصطفی، ۱۴۳۲ق.
- محقق کرکی، علی بن حسین، الفوائد الرجالیه، در میراث حدیث شیعه، به کوشش مهدی مهریزی و علی صدرایی خوئی، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۰ش.