امالینویسی
أمالینویسی به معنای مدون و مكتوب ساختن سخنان استاد، از سوی شاگردان است[۱] که نوشتههای حاصل شده از این سخنان را املا و أمالی مینامند.[۲] در کتاب الذریعة آمده است که أمالی غالباً عنوانی برای کتابهای حدیثی است که شامل احادیث شنیده شده از گفتههای استاد است و به همین دلیل به آن «مَجالِس» یا «عَرضُ المَجالِس» نیز گفته میشود.[۳] به گفته مطهری، عالم شیعی، مجالس امالی جنبه تعلیمی دارند نه موعظه.[۴]
به گفته برخی از پژوهشگران، سابقه امالینویسی به دوران پیامبر(ص) و ائمه(ع) بازمیگردد؛ چنانکه پیامبر حدیثی املا کرده و امام علی(ع) نوشته است،[۵] هرچند نویسنده الذریعه آن را جزو فهرست امالی مصطلح ذکر نکرده.[۶] آثاری مانند امالی هشام بن حکم و ابوسهل نوبختی از دوران امامان(ع) باقی ماندهاند.[۷] البته برخی بر این باورند که رواج أمالینویسی در میان دانشمندان اسلامی و به خصوص شیعی مربوط به قرن سوم هجری است.[۸]
در کتاب کشف الظنون از أمالی ابندرید، ابنحاجب، ابنالشجری و ابنعساکر نام برده شده[۹] و آقابزرگ طهرانی نیز حدود ۳۰ کتاب با عنوان أمالی[۱۰] و بیش از ۸۰ کتاب با عنوان مجالس ذکر کرده است.[۱۱] به گزارش برخی از محققان، مهمترین أمالیهای شیعه شامل آثاری از أمالی أبومحمد ناصر کبیر (متوفی ۳۰۴ق)، امالی شیخ صدوق (متوفی ۳۸۱ق)، أمالی مهذب الدین همدانی (متوفی ۳۹۸ق)، امالی شیخ مفید، أمالی أبوالفتح هلال بن محمد بغدادی (متوفی ۴۱۴ق)، امالی سید مرتضی (متوفی ۴۳۶ق)، امالی شیخ طوسی (متوفی ۴۶۰ق) و امالی فیض کاشانی است.[۱۲]
گفته شده أمالی موضوعات بسیار متنوعی را در بر میگیرد، از جمله داستانهای تاریخی، تفسیر آیات قرآنی و نکات ادبی.[۱۳] امالیها را به دو گروه «امالیهای حدیثی» و «امالیهای تبیینی» تقسیم کردهاند؛ امالیهای حدیثی مانند امالی مفید و طوسی مشتمل بر حدیثهایی با سند کامل هستند،[۱۴] درحالیکه امالیهای تبیینی حالت درس و تبیین دارند و شخص نظرات خود را بیان میکند، مانند امالی سید مرتضی.[۱۵] برای اعتبارسنجی امالیها گفته شده که باید هویت مُمْلی (املا کننده) و مُسْتَمْلی (نویسنده) مشخص باشد.[۱۶] اگر املای شیخ از روی کتاب مصحح یا محفوظات قوی او باشد، احتمال خطا کم است.[۱۷] در امالیهای حدیثی ضابط بودن مستملی مهم است، اما در تبیینیها، فهم و درایت مستملی اهمیت بیشتری دارد که از انسجام متن قابل تشخیص است.[۱۸]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغت نامه، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۳۴.
- ↑ حاجی خلیفه، کشف الظنون، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۶۱.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۰۵-۳۰۶.
- ↑ مطهری، یادداشتها، ج۳، ص۳۴۰.
- ↑ سیاوشی و محمدی، «امالینویسی در تاریخ حدیث شیعه»، ص۲۱۰.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۰۶.
- ↑ سیاوشی و محمدی، «امالینویسی در تاریخ حدیث شیعه»، ص۲۱۰-۲۱۱.
- ↑ پاکتچی، نقد متن، ۱۳۹۱ش، ص۲۵۵.
- ↑ حاجی خلیفه، کشف الظنون، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۶۲-۱۶۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۰۷- ۳۱۸.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۹، ص۳۵۲ - ۳۷۳.
- ↑ سیاوشی و محمدی، «امالینویسی در تاریخ حدیث شیعه»، ص۲۱۱-۲۲۲.
- ↑ پاکتچی، نقد متن، ۱۳۹۱ش، ص ۲۵۷.
- ↑ پاکتچی، نقد متن، ۱۳۹۱ش، ص۲۵۷.
- ↑ پاکتچی، نقد متن، ۱۳۹۱ش، ص۲۵۷.
- ↑ پاکتچی، نقد متن، ۱۳۹۱ش، ص۲۵۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۰۶.
- ↑ پاکتچی، نقد متن، ۱۳۹۱ش، ص ۲۵۸-۲۵۹.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- پاکتچی، احمد، نقد متن، تهران، دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۳۹۱ش.
- حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۰ق.
- دهخدا، علیاکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- سیاوشی، کرم و جواد محمدی، «امالینویسی در تاریخ حدیث شیعه»، در فصلنامه شیعه شناسی، شماره ۴۹، بهار ۱۳۹۵ش.
پیوند به بیرون