حضرت معصومه سلام الله علیها

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از حضرت معصومه)
پرش به: ناوبری، جستجو
امامزاده
فاطمه معصومه (س)
حرم حضرت معصومه2.jpg
نقش از امامزادگان شیعی و خواهر امام رضا (ع)
نام فاطمه معصومه (س)
زادروز ۱ ذی‌القعده سال ۱۷۳ق.؟
زادگاه مدینه
درگذشت ۱۰ ربیع‌الثانی سال ۲۰۱ق؟
مدفن قم
لقب(ها) معصومه، کریمه اهل بیت، طاهره، حمیده، بِرّه، رشیده، تقیه، نقیه، رضیه، مرضیه، سیده، آخت الرضا
پدر امام موسی کاظم (ع)
مادر نجمه خاتون
طول عمر ۲۸ سال
امامزادگان مشهور

فاطمه معصومه (س) مشهور به کریمه اهل بیت، دختر امام کاظم(ع) و خواهر امام رضا (ع)، از بانوان برجسته و بافضیلت خاندان اهل بیت (ع) و از جمله امامزادگان مدفون در قم است که زیارت مرقد او نزد شیعیان از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. او در مدینه به دنیا آمد و در سال ۲۰۱ هجری قمری به قصد دیدار برادرش امام رضا (ع) در طوس، وارد ایران شد؛ اما در میانه راه، به علت بیماری، در شهر قم درگذشت. بزرگان و عالمان دینی، ویژگی‌های شخصیتی و مذهبی وی را ستوده و از او روایاتی نیز نقل کرده‌اند.

ولادت و نسب

در منابع متقدم، ذکری از روز ولادت و درگذشت حضرت معصومه (س) نیامده ولی چند منبع در دوران اخیر ولادت ایشان را در اول ذی القعده سال ۱۷۳ق. در شهر مدینه [۱] و وفات ایشان را در روز ۱۰ ربیع الثانی سال ۲۰۱ هجری قمری عنوان کرده‌اند.[۲] شیخ مفید، در بین فرزندان دختر امام کاظم(ع) دو دختر را به نام‌های فاطمه صغری و فاطمه کبری ذکر می‌کند.[۳] ابن جوزی، در شمارش فرزندان امام کاظم (ع) علاوه بر این دو، از فاطمه وُسطی و اُخری نیز نام می‌برد.[۴] نجمه خاتون مادر امام رضا (ع) مادر وی نیز هست.[۵]

تاریخ تولد و وفات

آیت الله رضا استادی در مجله نور علم معتقد است که قدیمی‌ترین منبعی که تاریخ تولد و وفات حضرت معصومه را ذکر کرده کتاب نور الآفاق (منتشر شده در ۱۳۳۴ق) نوشته جواد شاه عبدالعظیمی (م ۱۳۵۵ق) است. استادی با کنار هم گذاشتن مطالب متعددی از این کتاب نتیجه می‌گیرد بسیاری از گفته‌های او فاقد استناد و بلکه ساختگی است. یکی از همین سخنان ساختگی، تاریخ تولد و وفات حضرت معصومه است که از کتاب او به چند کتاب دیگر نیز راه‌ یافته است.[۶] چند سال بعد از انتشار مقاله استادی، رسول جعفریان پژوهش‌گر تاریخ اسلام در اعتراض به ثبت شدن این تاریخ تولد و وفات در تقویم‌ها، خلاصه‌ای از تحقیقات استادی را منتشر کرد.[۷] سید ضیاء مرتضوی نیز در مقاله‌ای با عنوان تاریخ ولادت و وفات حضرت فاطمه معصومه (س) «شرحی بر یک سندسازی بی‌پایه» همین نکته را تاکید می‌کند. او ضمن گزارشی از تلاش‌های بی‌نتیجه برای یافتن تاریخ تولد و وفات حضرت معصومه، منابع مورد استناد جواد شاه عبدالعظیمی را نیز ساختگی و یا غیرقابل اعتماد معرفی می‌کند.[۸]

آیت الله سید موسی شبیری زنجانی به صراحت، این دو تاریخ را مجعول معرفی کرده و ماجرای جعل آن را نیز نقل کرده است. [۹] نویسنده کتاب ریاحین الشریعه که کتابش درباره زندگی زنان دانشمند شیعه است، تاریخ ادعا شده را بی‌اصل می‌داند. او با مراجعه به منبع مورد ادعای شاه عبدالعظیمی چیزی نیافته است و نقل می‌کند که همین مطلب را با آیت الله شهاب الدین مرعشی در میان گذارده و او نیز تاکید کرده است که این دو تاریخ ساختگی و جعلی است و آیت الله مرعشی شخص جاعل را می شناخته و انگیزه او را می‌دانسته است.[۱۰]

اسماء و القاب

کاشی‌کاری معرق متعلق به حرم حضرت معصومه. امام رضا(ع): هر کس او (حضرت معصومه) را با شناخت از جایگاهش زیارت کند، بهشت برای اوست.

از القاب وی می‌توان به معصومه، طاهره، حمیده، بِرّه، رشیده، تقیه، نقیه، رضیه، مرضیه، سیده، اُخت الرضا اشاره کرد.[۱۱] در زیارتنامه‌ای، از دو لقب صدیقه و سیدة نساءالعالمین نیز یاد شده است.[۱۲]

معصومه

«معصومه»، مشهورترین نام یا لقب این بانو است. این نام، از روایتی منتسب به امام علی بن موسی الرضا (ع) اخذ شده است که فرمود: «هر کس معصومه را در قم زیارت کند مانند کسی است که مرا زیارت کرده است.»[۱۳] همچنین نقل شده که وی خود را معصومه، خواهر امام رضا (ع) معرفی کرده است.[۱۴]

کریمه اهل بیت

حضرت معصومه امروزه به کریمه اهل بیت(ع) شهرت دارد. ظاهرا این نام‌گذاری مستند به خوابی است که سید محمود مرعشی نجفی، پدر آیه الله مرعشی نجفی دیده و در آن یکی از ائمه (ع)، حضرت معصومه را «کریمه اهل بیت» خوانده و مرعشی را به زیارت قبر ایشان سفارش فرموده است.[۱۵]

ویژگی‌های شخصیتی

در منابع و متون دینی، این گونه نقل شده است که در میان فرزندان فراوانِ موسی بن جعفر (ع) پس از امام رضا (ع) کسی هم‌پای معصومه نیست.[۱۶] شیخ عباس قمی می‌گوید: در میان دختران موسی بن جعفر (ع) افضل آنان سیده جلیله معظمه، فاطمه است که به معصومه شهرت دارد.[۱۷]

مقام علمی

در باب مکانت علمی معصومه نقل شده است که روزی عده‌ای از شیعیان وارد مدینه شدند و پرسش‌هایی داشتند که می‌خواستند از محضر امام کاظم(ع) بپرسند و ایشان در سفر بود. از این رو فاطمه معصومه (س) پاسخ آن پرسش‌ها را نوشت و به آنان تسلیم نمود. آنان از مدینه خارج شده و در بیرون شهر با امام (ع) مصادف شدند. هنگامی که امام (ع) پرسش‌های آنان و پاسخ‌های معصومه (س) را مشاهده کرد، سه بار فرمود: «فِداها اَبوها» پدرش به فدایش باد.[۱۸]
همچنین از فاطمه معصومه (س) در جایگاه راوی، احادیثی نقل شده است که می‌توان به حبّ آل محمد (ص)،[۱۹] مقام امیرالمومنین و شیعیان وی [۲۰] اشاره کرد.

مقام شفاعت

در متن زیارت نامه حضرت معصومه(س) آمده است که یا فاطمة اشفعی لی فی الجنة که نشان دهنده جایگاه بلند این بانو نزد خداوند و دارا بودن مقام شفاعت است. روایت معروفی از امام صادق(ع) نقل شده است که بواسطه شفاعت حضرت معصومه(س) همه شیعیان وارد بهشت می شوند.[۲۱]

ازدواج نکردن

بنابر آن چه یعقوبی نقل می‌کند، امام موسی بن جعفر (ع) وصیت فرمود دخترانش ازدواج نکنند[۲۲] اما برخی این خبر را مجعول دانسته و آن را رد می‌کنند.[۲۳]
در وصیت امام کاظم(ع)، تبعیت همه فرزندان از امام رضا (ع) تأکید شده و آمده است:

«هیچ یک از دخترانم را نباید برادران مادری، سلاطین و یا عموهایشان شوهر دهند، مگر با نظر و مشورت رضا (ع)، اگر بدون اجازه او به چنین کاری اقدام کنند، با خدا و رسول خدا (ص) مخالفت ورزیده‌اند و در سلطنت خدا منازعه نموده‌اند؛ زیرا او به مصالح قومش در امر ازدواج آگاه‌تر است، پس هر کسی را او بخواهد تزویج می‌کند و هر کسی را او نخواهد تزویج نمی‌کند.»[۲۴]

نکته دیگر اینکه اصولا در این وصیت نیامده است که ازدواج ممنوع است. بلکه سخن پیرامون تبعیت از امام رضا(ع) است،‌ لذا این وصیت به معنای نهی از ازدواج نیست.[۲۵]

اما نظر دقیق‌تر درباره عدم ازدواج حضرت معصومه (س) این است که از آنجا که در دوران هارون الرشید و مأمون، شیعیان و علویان و به ویژه امام کاظم (ع) مورد سخت‌ترین فشارها و آزارها بودند و ارتباطات اجتماعی آنان به شدت محدود بود، کسی جرات نزدیک شدن به خاندان اهل بیت (ع) را پیدا نمی‌کرد؛ چه رسد به آنکه با آنان پیوند نیز برقرار سازد.[۲۶]

هجرت به ایران و ورود به قم

صاحب کتاب تاریخ قم می‌گوید: در سال ۲۰۰ مأمون خلیفه عباسی، امام علی بن موسی الرضا (ع) را از مدینه به مرو به جهت ولیعهدی آن جناب طلب نمود و خواهر ایشان در سال ۲۰۱ به قصد دیدار برادر راهی مرو شد.[۲۷] گفته شده فاطمه معصومه پس از دریافت نامه برادرش، خود را آماده سفر نمود.[۲۸] حضرت معصومه با کاروانی از بستگان و خویشانِ خویش راهی ایران شدند. چون به ساوه رسیدند دچار جنگ سختی با دشمنان اهل بیت شدند و همه برادران و برادرزادگان وی به شهادت رسیدند. فاطمه معصومه پس از دیدن جنازه‌های غرقه به خون عزیزانش به سختی بیمار شد.[۲۹] وی پس از این جریان، خادم خود را امر فرمود که او را به قم ببرد.[۳۰]
قول دیگر آن است چون خبر بیماری ایشان به آل سعد رسید تصمیم به آن گرفتند خدمت ایشان رسیده و از وی درخواست کنند تا به قم بیایند. در این میان موسی بن خزرج بن سعد اشعری یکی از اشعریان قم[۳۱] و از اصحاب امام رضا (ع) بر این امر تقدم جست و خدمت فاطمه معصومه رسید. مهار شتر ایشان را گرفت و ایشان را وارد قم ساخت و در خانه خویش منزل داد.[۳۲] در بعضی از منابع متأخر روز ورود حضرت معصومه (س) را ۲۳ ربیع‌الاول دانسته‌اند.[۳۳]
فاطمه معصومه ۱۷ روز در این خانه ساکن و به عبادت و راز و نیاز مشغول بود. اکنون عبادت‌گاه ایشان در منزل موسی بن خزرج در شهر قم، به «ستیه» یا «بیت‌النور» مشهور است.[۳۴]

درگذشت

تاریخ وفات حضرت معصومه (س) در منابع متقدم ذکر نشده است ولی منابع متأخر وفات ایشان را در روز ۱۰ ربیع الثانی سال ۲۰۱ هجری قمری در ۲۸ سالگی عنوان کرده‌اند.[۳۵] برخی نیز روز ۱۲ ربیع الثانی را نقل کرده‌اند.[۳۶]

شیعیان پیکر او را تشییع کردند و در منطقه‌ای به نام بابلان(حرم کنونی) که متعلق به موسی بن خزرج بود به خاک سپردند. درباره ماجرای دفن حضرت معصومه، کرامات و امور خارق العاده ای نیز نقل کرده‌اند.[۳۷] موسی بن خزرج سایبانی از بوریا بر فراز قبر وی قرار داد تا اینکه در سال ۲۵۶ زینب دختر امام جواد (ع) که برای زیارت مزار عمه خویش به قم آمده بود، قبه‌ای بر فراز آن بنا کرد.[۳۸]

فضیلت زیارت

در فضیلت زیارت حضرت معصومه (س)احادیثی از ائمه معصومین (ع) در دست است از جمله روایتی که بنابر آن، امام صادق (ع) می‌فرماید:

«در قم، بانوئی از فرزندان من که نامش «فاطمه دُخت موسی» است رحلت می‌کند و با شفاعت او همه شیعیانِ ما وارد بهشت می‌شوند[۳۹] و در بیانی دیگر زیارت او معادل بهشت نقل شده است.[۴۰]

در حدیثی از امام رضا (ع) آمده است که هر کس او را زیارت کند مرا زیارت کرده[۴۱] و در فرمایشی دیگر می‌فرماید: بهشت از آن اوست.[۴۲]

امام جواد(ع)می‌فرماید:

«هرکس قبر عمّه‌ام حضرت معصومه سلام اللّه علیها را با علاقه و معرفت در قم زیارت کند، أهل بهشت خواهد بود[۴۳]

زیارتنامه

زیارتنامه ماثور حضرت معصومه(س) در کتبی مثل تحفة الزائر آمده است که علامه مجلسی در مقدمه آن می نویسد که تنها زیارتنامه هایی در این کتاب نقل می کنم که سند معتبری داشته باشد.[۴۴]این زیارتنامه از امام رضا(ع) نقل شده است.[۴۵]

غیر از حضرت فاطمه زهرا(س) تنها بانویی که زیارتنامه ماثور دارد، حضرت معصومه(س) می باشد. [۴۶]

پانویس

  1. نمازی، مستدرک سفینه البحار، ج۸ ، ص۲۶۱.
  2. انجم فروزان، ص۵۸؛ گنجینه آثار قم، ج۱، ص۳۸۶.
  3. مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۴۴.
  4. ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص۳۱۵.
  5. طبری، دلائل الامامه، ص۳۰۹.
  6. مجله نور علم شماره ۵۰-۵۱ ص ۲۹۷-۳۰۱
  7. انتقادهای رسول جعفریان درباره دو تاریخ ساختگی
  8. تاریخ ولادت و وفات حضرت فاطمه معصومه (س) «شرحی بر یک سندسازی بی‌پایه»
  9. جرعه‌ای از دریا، ج۲، ص۵۱۶
  10. محلاتی، ذبیح الله، ریاحین الشریعه، ج۵، ص۳۱-۳۲
  11. کاتوزیان، انوار المشعشعین، ج۱ ، ص۲۱۱.
  12. خوانساری، زبدة التصانیف، ج۶، ص۱۵۹.
  13. مجلسی، زاد المعاد، ص۵۴۷.
  14. نوری، دارالسلام، ج۲، ص۱۷۰.
  15. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت (س)، ص۴۳.
  16. شوشتری، تواریخ النبی و الآل، ص۶۵.
  17. قمی، منتهی الآمال، ج۲، ص۳۷۸.
  18. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت، ص ۶۳ و ۶۴ به نقل از کشف اللئالی.
  19. العوالم، ج۲۱، ص۳۵۴.
  20. مجلسی، بحارالانوار، ج۶۵، ص۷۶.
  21. شیخ عباس قمی،‌سفينةالبحار، ج ۲، ص ۳۷۶
  22. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۳، ص۱۵۱.
  23. قرشی، حیاة الامام موسی بن جعفر، ج۲، ص۴۹۷.
  24. کلینی، کافی، ج۱، ص۳۱۷.
  25. حیاة الامام موسی بن جعفر، قرشی، ج ۲، ص۴۹۷
  26. محمدی اشتهاردی، حضرت معصومه سلام الله علیها فاطمه دوم،‌ ص ۹۸
  27. امینی، الغدیر، ج۱، ص۱۷۰.
  28. داخل بن سید، من لایحضره الخطیب، ج۴، ص۴۶۱
  29. قیام سادات علوی، ص۱۶۰.
  30. ناصر الشریعه، تاریخ قم، ص۱۶۳.
  31. مجلسی، بحارالأنوار، المجلسي ،ج‏۴۸، ص۲۹۰
  32. مجلسی، بحارالانوار، ج۴۸، ص۲۹۰.
  33. حضرت معصومه، فاطمه دوم، ص۱۱۱.
  34. قمی، منتهی الآمال، ج۲، ص۳۷۹.
  35. انجم فروزان، ص۵۸؛ گنجینه آثار قم، ج۱، ص۳۸۶.
  36. مستدرک سفینة البحار، ص۲۵۷.
  37. تاریخ قم، ص۱۶۶؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۴۸، ص۲۹۰
  38. قمی، منتهی الآمال، ج۲، ص۳۷۹.
  39. نمازی شاهرودی، مستدرک سفینة البحار، ص۵۹۶؛ النقض، ص۱۹۶.
  40. مجلسی، بحارالانوار، ج۵۷، ص۲۱۹.
  41. ریاحین الشریعة، ج۵، ص۳۵.
  42. صدوق، عیون اخبارالرضا (ع)، ج۲، ص۲۷۱؛ مجالس المؤمنین، ج۱، ص۸۳
  43. ابن قولویه، کامل الزیارات، ص۵۳۶، ح۸۲۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۱۰۲، ص۲۶۶.
  44. علامه مجلسی،‌تحفة الزائر،‌ص ۳
  45. علامه مجلسی،‌بحارالانوار، ج۱۰۲، ص ۲۶۵.
  46. حمیدی، ابوالقاسم،‌عمه سادات زندگی حضرت معصومه(س)،‌ص ۴۶

منابع

  • امینی، علامه عبدالحسین،الغدیر، ترجمه: جمعی از نویسندگان، تهران: بنیاد بعثت، بی‌تا.
  • بحرانی، شیخ عبدالله، عوالم، قم، ۱۴۰۹ق.
  • تستری، محد تقی، تورایخ النبی و الآل، تهران، ۱۳۹۱ق.
  • تشید، علی اکبر، قیام سادات علوی، تهران، ۱۳۳۱ش.
  • خوانساری، مولی حیدر، زبده اتصانیف، قم، ۱۴۱۵ق.
  • داخل بن سید، سید حسین، من لایحضره الخطیب، بیروت، ۱۴۱۲ق.
  • شبیری زنجانی، سید موسی، جرعه‌ای از دریا، ج۲، موسسه کتاب‌شناسی شیعه، قم، ۱۳۹۰ش.
  • شوشتری، قاضی نورالله، مجالس المؤمنین، تهران، بی‌تا.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، عیون اخبار الرضا، بیروت: مؤسسه الاعلمی، ۱۴۰۴ق.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، بیروت: دار المفید، ۱۴۱۴ق.
  • طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامه، قم، ۱۴۱۳ق.
  • قرشی، باقر شریف، حیاة الإمام موسی بن جعفر علیهما السلام، بیروت: دار البلاغة، ۱۴۱۳ق.
  • قزوینی رازی، عبدالجلیل، النقض، تهران، ۱۳۵۸ش.
  • قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل، قم: جامعه مدرسین، ۱۴۲۲ق.
  • کاتوزیان، محمد علی بن حسین، انوار المشعشعین، چاپ سنگی، تهران، بی‌تا.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
  • مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • مجلسی، محمد باقر، زاد المعاد، بیروت: مؤسسه اعلمی، ۱۴۲۳ق.
  • محلاتی، ذبیح الله، ریاحین الشریعه، دار الکتب الاسلامیه، تهران، بی‌تا.
  • مهدی‌پور، علی‌اکبر، کریمه اهل بیت (س)، قم، نشر حاذق، چاپ ۱، ۱۳۷۴ش.
  • ناصر الشریعه، محمد حسین، تاریخ قم، بی جا: علامه طباطبایی، ۱۳۸۳ش.
  • نمازی شاهرودی، علی، مستدرک سفینه البحار، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۹ ق.
  • نوری، میرزا حسین نوری، دارالسلام، قم، بی‌تا.
  • یعقوبی، ابن واضح اخباری، تاریخ یعقوبی، نجف، ۱۳۸۴‌ق.

پیوند به بیرون