مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع

رقیه دختر امام حسین (ع)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از حضرت رقیه)
پرش به: ناوبری، جستجو
رقیة دختر امام حسین(ع)

زادگاه -
درگذشت صفر ۶۱ق
آرامگاه شام، دمشق

رقیه، بنابر مشهور، دختر خردسال امام حسین(ع) که در واقعه کربلا حضور داشت، همراه با کاروان اسرا به شام برده شد و در شام درگذشت. زیارتگاهی در دمشق به وی منسوب است. درباره اینکه آیا امام حسین (ع) چنین دختری داشته است یا نه، و نیز درباره نام، چگونگی وفات و مزار منسوب به وی تردید و اختلاف‌نظر وجود دارد.

نام و نسب

رقیه فرزند امام حسین بن علی(ع) امام سوم شیعیان است. نام مادر او در منابع نیامده است. در برخی گزارش‌های نسب‌شناسی در میان دختران امام حسین نام برده شده است. ابن فندق در کتاب لباب الانساب از دختری به نام رقیه برای امام حسین در کنار فاطمه و سکینه یاد کرده است.[۱] ابن فندق وی در جای دیگر فاطمه، سکینه، زینب و ام کلثوم را دختران امام حسین ذکر می‌کند و می‌افزاید زینب و ام کلثوم در کودکی از دنیا رفتند.[۲] محمد بن طلحه شافعی دختران امام را چهار تن دانسته و تنها از زینب، سکینه و فاطمه نام برده‌است و نام دختر چهارم را ذکر نکرده است.[۳] نجم الدین طبسی از گزارش ابن فندق و مطالب السئول به این نتیجه رسیده که نام دختر چهارم امام حسین(ع) رقیه و کنیه او ام‌کلثوم است.[۴] با این حال بیشتر منابع تاریخی دختری به نام رقیه برای امام ذکر نکرده‌اند؛ شیخ مفید تنها سکینه و فاطمه را به عنوان دختران امام حسین ذکر می‌کند.[۵]


حضور در کربلا

در منابع به حضور وی در کربلا تصریح نشده است. در برخی نسخه‌های کتاب الملهوف که از امام حسین جملاتی به بازماندگان خود گزارش شده از رقیه نام برده شده است؛ اما اشاره نشده که رقیه دختر امام است.[۶].[یادداشت ۱] در ینابیع الموده با کمی تفاوت در همین عبارت نام رقیه در کنار نام دختران دیگر امام حسین آمده است.[۷]

این احتمال وجود دارد که منظور از رقیه در این گزارش، رقیه دختر امام علی(ع) باشد.[۸] به خصوص اینکه اسم رقیه، در کنار دیگر خواهران امام حسین(ع) مانند ام کلثوم و زینب آمده است و در برخی از نسخه‌های کتاب لهوف نیز این عبارت نیست.[۹]

ماجرای درگذشت

گفته شده است دختری سه یا چهار ساله همراه اسیران کربلا در شام بوده است. او شبی پدر را در خواب دید هنگامی که از خواب بیدار شد، بسیار گریه و بی‌تابی می‌کرد و پدرش را می‌خواست. یزید صدای گریه او را شنید، دستور داد سر امام حسین را نزد او بردند. رقیه با دیدن این منظره ناراحتی‌اش بیشتر شد و به سبب همین ناراحتی درگذشت.[۱۰]

گزارش‌ها

در منابع گزارش‌هایی از چگونگی وفات دختری منسوب به امام حسین(ع) در شام وجود دارد، این گزارش‌ها چندان هماهنگ نیستند.

  • نخستین منبعی که ماجرای شهادت دختر خردسالی از امام حسین را در شام مطرح کرده است. کامل بهایی نوشته عمادالدین طبری(۷۰۰ق) است. او نام دختر را ذکر نکرده است. سن او را چهار سال و وفات او را چند روز پس از دیدن سر پدر در خانه یزید گزارش کرده است.[۱۱]
  • ملا حسین کاشفی (متوفی ۹۱۰ق) محل حادثه را کوشْک (کاخ) یزید و زمان آن را روز دیدن سر بریده ذکر کرده است.[۱۲]
  • فخرالدین طُریحی (م ۱۰۸۵ ق)؛ نخستین کسی است که کودک را سه ساله و سخنانی از او خطاب به پدر گزارش کرده است.[۱۳]
  • محمدحسین ارجستانی در اواخر قرن سیزدهم، نام کودک را زُبیده، سن او را سه سال، محلّ حادثه را خرابه شام گزارش کرده است.[۱۴] ارجستانی پیش از ذکر این حادثه، به حضور دختری از امام حسین به نام رقیه در شام یاد کرده است.[۱۵]
  • شیخ محمدجواد یزدی در اوایل قرن چهاردهم محل حادثه را خرابه شام دانسته است و گفته نام او زُبَیده یا رُقَیه یا زینب یا سَکینه و یا فاطمه بوده است.[۱۶]
  • سید محمدعلی شاه عبدالعظیمی (م ۱۳۳۴ق)، برای نخستین بار، نام کودک را رقیه و سنّ او را سه سال آورده است.[۱۷] [یادداشت ۲]

مزار منسوب

نوشتار اصلی: حرم حضرت رقیه

در شهر دمشق بارگاهی به رقیه منسوب است این دومین زیارتگاه شیعیان در این شهر است. گفته می‌شود این زیارتگاه در مکانی به نام باب الفرادیس که رقیه دختر امام حسین از دنیا رفته است بنا شده است. آستانه حضرت رقیه ساختمانی بزرگ دارد که آمیخته‌ای از هنر و معماری ایرانی و اسلامی است.[یادداشت ۳]

تردیدها

ضریح حضرت رقیه

در گزارش‌های مربوط به درگذشت دختری منسوب به امام حسین در شام ناهماهنگی‌ها و اختلاف‌هایی دیده می‌شود. این گزارش‌ها نسبت به نام، زمان و مکان وفات و همچنین سن او اختلاف دارند. ناهماهنگی این گزارش‌ها و همچنین عدم ذکر نام وی در بیشتر منابع تاریخی سبب تردید جدی از سوی برخی محققان در انتساب وی به امام حسین شده است. مرتضی مطهری ماجرای درگذشت او در شام را از تحریفات لفظی واقعه عاشورا دانسته است.[۱۸]

پخش سخنان آیت‌الله خوشوقت، از تلوزیون ایران در تردید و انکار انتساب رقیه به امام حسین(ع)[۱۹] موجی از مخالفت‌ها و واکنش‌ها را در ایران در پی داشت.[۲۰]

سوگواری

کتاب رقیه بنت‌الحسین در انساب و تاریخ

برخی از شیعیان شب و روز سوم محرم را به روضه رقیه اختصاص داده‌اند. [۲۱]در برخی تقویم‌های شیعی ۵ صفر سال‌روز درگذشت وی ثبت شده است. [۲۲] برخی از هیئت‌های عزاداری و مساجد شیعیان به نام وی نامگذاری شده است. نوحه‌ها و اشعار زیادی در رثاء وی سروده شده و در برخی نوحه‌ها به کسانی که وجود ایشان را منکر می‌شوند، طعنه و کنایه زده شده است.[نیازمند منبع]

تک‌نگاری

آثار زیادی به فارسی و عربی پیرامون رقیه نوشته شده؛ این آثار در نیمه دوم قرن چهاردهم شمسی نگارش شده‌اند و به مباحثی نظیر زندگی، اسارت، اشعار و مراثی در باره وی پرداخته‌اند. حدود صد کتاب به زبان فارسی نوشته شده است. از جمله آثار فارسی کتاب «رقیه بنت‌الحسین در انساب و تاریخ» است. نویسنده این کتاب به دنبال اثبات وجودی رقیه، دختر امام حسین، حضور او در کربلا، بررسی صحت و سقم ماجرای خرابه شام و زمان وفات وی بر اساس منابع تاریخی و انساب است.[۲۳] این کتاب را محمد حسن پاکدامن تألیف و بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در سال ۱۳۹۵ش آن را چاپ کرده است.

پانویس

  1. ابن فندق، لباب الانساب، ۱۳۸۵، ص۳۵۵.
  2. ابن فندق، لباب الانساب، ۱۳۸۵، ص۳۵۰.
  3. شافعی، مطالب السئول، ۱۴۱۹ق، ص۲۵۷.
  4. طبسی، رقیه بنت الحسین، ص ۸-۹.
  5. شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ۱۴۱۳ق، ص۱۳۵.
  6. سید بن طاووس، الملهوف، ص۱۴۱.
  7. قندوزی، ینابیع المودّه، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۷۹.
  8. طبسی، رقیه بنت الحسین، ص۲۵
  9. سید بن طاووس، لهوف، ۱۳۴۸ش.
  10. نک: طبری، کامل بهائی، ۱۳۸۳ش، ص۵۲۳.
  11. طبری، کامل بهائی، ۱۳۸۳ش، ص۵۲۳.
  12. واعظ کاشفی، روضة الشهدا، ۱۳۸۲ش، ص۴۸۴.
  13. طریحی، المنتخب فی جمع المراثی والخطب، صد و سی و شش.
  14. محمدحسین ارجستانی،اَنوار المجالس، ص۱۶۱
  15. محمدحسین ارجستانی، اَنوارالمجالس، ص۱۶۰
  16. شیخ محمدجواد یزدی، شعشعة الحسینی، ج۲، ص۱۷۱-۱۷۳.
  17. شاه عبدالعظیمی، الإیقاد، ص۱۷۹.
  18. مطهری، مجموعه آثار، ج۱۷، ص۵۸۶.
  19. اظهارات متفاوت آیت‌الله خوشوقت درباره حضرت رقیه(س)
  20. پاسخ چهار تن از مراجع تقلید به برخی شبهه پراکنی‌ها راجع به حضرت رقیه (سلام الله علیها)نظر مراجع تقليد درباره حضرت رقيه (س)؛حضرت رقيه سلام الله عليها در كلام بزرگان و مراجع عظام تقليد
  21. هادی منش، هودج خون، ص۱۰۲
  22. مرکز پژوهش‌های صدا و سیما، روزشمار قمری، ص۳۵
  23. شخصیت شناسی حضرت رقیه(س) در «رقیه بنت الحسین در انساب و تاریخ»، پایگاه اطلاع رسانی آستان قدس.
  1. یا اُختاه! یا اُمّ کلثوم! وأنتِ یا زینب! وأنتِ یا رقیة! وأنتِ یا فاطمة! وأنتِ یا رَباب! انظرن إذا أنا قُتِلتُ فلاتشققنَ عَلَی جَیباً، و لاتُخمِشنَ عَلَی وَجهاً، و لاتَقُلنَ عَلَی هَجراً؛ خواهرم،‌ای امّ کلثوم! و تو‌ ای زینب! و تو‌ ای رُقَیه! و تو‌ ای فاطمه! و تو‌ ای رَباب! توجّه کنید که هرگاه من کشته شدم، برای من گریبان چاک مکنید و صورت خراش ندهید و حرف نامربوط مگویید.سید بن طاووس، الملهوف، ترجمه میرطالبی، ص۱۲۳.
  2. این قسمت از مدخل از کتاب دانشنامه امام حسین تلخیص شده است. برای مطالعه بیشتر رجوع کنید به: ری‌شهری، دانشنامه امام حسین، ج۱، ص۳۸۹.
  3. در این زمینه گزارش‌های مختلفی وجود دارد، رجوع کنید به مدخل حرم رقیه یا دانشنامه امام حسین، ج۱، ص۳۸۹-۳۹۳.

منابع

  • ابن فندق بیهقی، علی بن زید، لباب الانساب و الالقاب و الاعقاب، تحقق: مهدی رجائی، مکتبة آیت الله المرعشی، قم، ۱۳۸۵.
  • ارجستانی، محمدحسین، اَنوار المجالس
  • سید ابن طاووس، علی بن موسی بن جعفر، اللهوف على قتلى الطفوف‏، جهان، تهران، ۱۳۴۸ش.
  • سید ابن طاووس، علی بن موسی بن جعفر، اللهوف علی قتلی الطفوف،ترجمه: سید ابوالحسن میرطالبی.
  • شافعی، محمد بن طلحه، مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول، بیروت، البلاغ، ۱۴۱۹ق.
  • شاه عبدالعظیمی، سید محمدعلی، الإیقاد
  • طبری، عمادالدین حسن بن علی، کامل بهائی، مرتضوی، تهران، ۱۳۸۳ش.
  • طبسی، نجم الدین، رقیه بنت الحسین، تنظیم: عباس جهانشاهی.
  • طریحی، فخرالدین، المنتخب فی جمع المراثی والخطب، مشهور به منتخب طریحی
  • قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع الموده لذوالقربی، اسوه، قم، ۱۴۲۲ق.
  • کاشفی سبزواری، ملا حسین، روضة الشهدا، نوید اسلام، قم، ۱۳۸۲ش.
  • محمدی ری شهری، مهدی، دانشنامه امام حسین، دارالحدیث، قم، ۱۴۳۰ق.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار .
  • مفید، محمد بن نعمان، الارشاد، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ق.
  • یزدی، محمدجواد، شعشعة الحسینی

پیوند به بیرون