کاربر:E.amini/صفحه تمرین
سازمانهای تبلیغی اسلامی به سازمانها و تشکلهایی گفته میشود که دعوت و تبلیغ اسلام و ترویج آموزههای اسلامی، از اهداف یا فعالیتهای اصلی آنهاست. این سازمانها و تشکلها در دورههای مختلف تاریخ اسلام و در میان سنتهای گوناگون اسلامی شکل گرفتهاند. برخی از آنها به صورت مردمی و مستقل از دولتها فعالیت کردهاند و برخی دیگر در ارتباط با نهادهای دینی یا ساختارهای رسمی حکومتها شکل گرفتهاند.
سازمانهای تبلیغی اهلسنت
جماعت تبلیغ
جماعت تبلیغ تشکلی دینی و تبلیغی است که در دههٔ ۱۹۲۰ میلادی به رهبری محمد الیاس کاندِهلوی در منطقهٔ میوات در هند بریتانیا شکل گرفت. فعالیت این جماعت بر دعوت مسلمانان به تقویت دینداری و پایبندی به اعمال و آموزههای اسلامی استوار است. تبلیغ چهرهبهچهره و اعزام گروههای تبلیغی به مناطق مختلف، از شیوههای اصلی فعالیت آن به شمار میرود.[۱]
جماعت تبلیغ بیشتر بر اصلاح دینی فردی و دعوت مسلمانان به انجام اعمال دینی تمرکز دارد و در فعالیتهای خود از ورود مستقیم به رقابتهای حزبی و سیاسی پرهیز کرده است.[۲] اعضای جماعت در قالب گروههای تبلیغی برای دورههایی از محل زندگی خود خارج میشوند و در مناطق مختلف به فعالیت میپردازند. این جماعت از اواخر سدهٔ بیستم به یکی از شبکههای تبلیغی فراملی مسلمانان تبدیل شد و در بخشهایی از آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکای شمالی گسترش یافت.[۳]
رابطة العالم الإسلامی
رابطة العالم الإسلامی سازمانی بینالمللی است که در سال ۱۹۶۲ میلادی در مکه تأسیس شد و مرکز آن در عربستان سعودی قرار دارد. این سازمان با هدف فعالیت در زمینهٔ دعوت اسلامی، تقویت ارتباط میان مسلمانان و گسترش آموزههای اسلامی در سطح بینالمللی تأسیس شد.[۴]
رابطة العالم الإسلامی در کشورهای مختلف از طریق فعالیتهای دینی و فرهنگی، انتشار آثار، برگزاری برنامههای اسلامی و پشتیبانی از فعالیتهای مرتبط با دعوت اسلامی فعالیت کرده است. پژوهشهای مربوط به شبکههای دینی فراملی عربستان سعودی، این سازمان را از نهادهای مهم این شبکهها در سدهٔ بیستم دانستهاند.[۵] این سازمان علاوه بر فعالیتهای تبلیغی، در زمینههای فرهنگی و بشردوستانه نیز فعالیت داشته است.[۶]
سازمان جهانی جوانان مسلمان
سازمان جهانی جوانان مسلمان (ندوة العالمیة للشباب الإسلامی) سازمانی بینالمللی است که در سال ۱۹۷۲ میلادی در ریاض تأسیس شد. فعالیت این سازمان بر جوانان مسلمان و تقویت هویت و آموزههای اسلامی در میان آنان متمرکز بوده است.[۷]
این سازمان از طریق برگزاری نشستها و کنفرانسها، اجرای برنامههای مرتبط با جوانان و همکاری با تشکلهای اسلامی در کشورهای مختلف فعالیت کرده است. سازمان جهانی جوانان مسلمان، در پژوهشهای مربوط به شبکههای دینی فراملی عربستان سعودی، در کنار رابطة العالم الإسلامی بررسی شده است.[۸]
جمعیت دعوت اسلامی جهانی
جمعیت دعوت اسلامی جهانی (جمعیة الدعوة الإسلامیة العالمیة) سازمانی تبلیغی بود که در سال ۱۹۷۲ میلادی در لیبی تأسیس شد. این سازمان در دورهٔ معمر قذافی در فعالیتهای دینی و خارجی حکومت لیبی نقش داشت و فعالیتهای آن شامل تبلیغ اسلام، آموزش دینی، انتشار آثار اسلامی و حمایت از فعالیتهای دینی در کشورهای مختلف، بهویژه در آفریقا، بود.[۹]
این سازمان در زمینهٔ انتشار و ترجمهٔ آثار اسلامی و قرآن و همچنین آموزش نیروهای دینی فعالیت داشت. ارتباط آن با سیاست خارجی حکومت قذافی موجب شد فعالیتهای دینی و تبلیغی آن با اهداف بینالمللی دولت لیبی نیز ارتباط پیدا کند.[۱۰]
سازمانهای تبلیغی شیعه امامیه
سازمان تبلیغات اسلامی
سازمان تبلیغات اسلامی از نهادهای رسمی تبلیغ دینی در جمهوری اسلامی ایران است. این سازمان پس از انقلاب اسلامی ایران و به فرمان روحالله خمینی در سال ۱۳۶۰ش برای ساماندهی فعالیتهای تبلیغ اسلامی شکل گرفت.[۱۱]
پیش از شکلگیری سازمان با ساختار کنونی، شورای عالی تبلیغات اسلامی در سال ۱۳۶۰ش با هدف ایجاد تشکیلاتی منسجم برای تبلیغات اسلامی تشکیل شده بود. دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیهٔ قم نیز در شکلگیری و سازماندهی فعالیتهای تبلیغی در این دوره نقش داشت.[۱۲]
بر اساس اساسنامهٔ سازمان، از اهداف آن میتوان به احیاء و اشاعهٔ معارف و فرهنگ اسلامی، تبیین و ترویج آموزههای دینی، سیاستگذاری و برنامهریزی در زمینهٔ تبلیغات دینی و حمایت و ساماندهی فعالیتهای تبلیغی اشاره کرد.[۱۳]
دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیهٔ قم
دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیهٔ قم از نهادهای تبلیغ دینی وابسته به حوزه علمیه قم است. این دفتر با هدف سازماندهی و گسترش فعالیتهای تبلیغی روحانیان و اعزام مبلغان به مناطق مختلف شکل گرفت و از نخستین سالهای پس از انقلاب اسلامی، در ساماندهی فعالیتهای تبلیغ دینی در ایران نقش داشته است.[۱۴]
اعزام مبلغ و پشتیبانی از فعالیتهای تبلیغی از فعالیتهای اصلی دفتر بوده است.[۱۵] دفتر تبلیغات اسلامی در سالهای نخست پس از انقلاب اسلامی در شکلگیری ساختارهای تبلیغات دینی کشور نیز مشارکت داشت و در اسناد آن دوره از «دفتر تبلیغات قم» در کنار شورای عالی تبلیغات اسلامی و مبلغان و طلاب نام برده شده است.[۱۶]
انجمن تبلیغات اسلامی
انجمن تبلیغات اسلامی از تشکلهای تبلیغی شیعه در ایران معاصر بود که فعالیت خود را در دههٔ ۱۳۲۰ش آغاز کرد. این انجمن در فضای مذهبی و اجتماعی ایران پیش از انقلاب اسلامی، از طریق برگزاری سخنرانیها و جلسات دینی و فعالیتهای فرهنگی و انتشاراتی به تبلیغ و ترویج آموزههای اسلامی میپرداخت. فعالیت آن در دهههای بعد کاهش یافت و با شکلگیری ساختارهای جدید تبلیغ دینی، نقش آن در این عرصه محدود شد.[۱۷]
دارالتبلیغ اسلامی
دارُ التَّبلیغ اسلامی مؤسسهای علمی-مذهبی در قم است که سید محمدکاظم شریعتمداری آن را در سال ۱۳۴۴ش با هدف تربیت مبلغ دینی و مقابله با تبلیغات ضد دین و ضدشیعی تأسیس کرد. انتشار مجلات و کتاب، فراهم ساختن امکان تحصیل زنان و طلاب خارجی و آشنایی طلاب با دروس جدید، از فعالیتهای این مرکز بود. برخی روحانیان و اساتید حوزه، از جمله امام خمینی، به این تشکیلات بدبین بودند و تأسیس آن را در راستای کوشش رژیم پهلوی برای نفوذ به سازمان تعلیم و تبلیغ دینی روحانیت و به انحراف کشاندن طلاب و روحانیان از مبارزه با رژیم شاهنشاهی میدانستند.
سازمان دعوت اسماعیلی
دعوت اسماعیلی به ساختار سازمانیافتهٔ تبلیغ و گسترش آموزههای اسماعیلیه گفته میشود. در سنت اسماعیلی، دعوت علاوه بر معنای دعوت دینی، به شبکهای از داعیان با مراتب گوناگون اشاره داشته است که وظیفهٔ آموزش آموزههای اسماعیلی و گسترش این مذهب را برعهده داشتند.[۱۸]
دعوت اسماعیلی از سدهٔ سوم هجری/نهم میلادی در مناطق مختلف جهان اسلام گسترش یافت و داعیان اسماعیلی در مناطقی مانند ایران، یمن، شمال آفریقا و بخشهایی از آسیای مرکزی فعالیت کردند. در دورهٔ فاطمیان، ساختار دعوت دارای مراتب سازمانی مشخصتری شد و داعیان در سطوح مختلف تحت نظارت مقامهای بالاتر فعالیت میکردند.[۱۹]
در این ساختار، مناطق مختلف یا «جزیرهها» تحت نظارت داعیان عالیرتبه قرار داشتند و داعیان دیگر در سطوح پایینتر به تبلیغ و آموزش میپرداختند. این ساختار امکان فعالیت دعوت اسماعیلی در مناطق جغرافیایی مختلف و ارتباط میان مرکز دعوت و جوامع محلی را فراهم میکرد.[۲۰]
دعوت طیبی و داعی مطلق
پس از انشعاب در جامعهٔ اسماعیلیهٔ مستعلوی پس از مرگ الآمر در سال ۵۲۴ق/۱۱۳۰م، شاخهای که بعدها «طیبی» نام گرفت، ساختار دعوت مستقلی را در یمن ایجاد کرد. در این ساختار، منصب داعی مطلق بهعنوان عالیترین مقام سازمان دعوت در دورهٔ غیبت امام شکل گرفت.[۲۱]
ذؤیب بن موسی نخستین داعی مطلق طیبی دانسته میشود. پس از انتقال مرکز دعوت طیبی از یمن به هند، این ساختار در میان جوامع بهره ادامه یافت. در شاخههای مختلف بهره، از جمله بهرهٔ داوودی و بهرهٔ سلیمانی، منصب داعی مطلق همچنان بالاترین مقام دینی و سازمانی جامعه به شمار میرود.[۲۲]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ Riyaz Timol, "Tablighi Jamaʿat", in Emad Hamdeh and Natana J. DeLong-Bas (eds.), The Oxford Handbook of Islamic Reform, Oxford University Press, 2026, pp. 647–667.
- ↑ Barbara D. Metcalf, "Living Hadīth in the Tablīghī Jamaʿāt", The Journal of Asian Studies, vol. 52, no. 3, 1993, pp. 584–608.
- ↑ Riyaz Timol, "Tablighi Jamaʿat", in Emad Hamdeh and Natana J. DeLong-Bas (eds.), The Oxford Handbook of Islamic Reform, Oxford University Press, 2026, pp. 647–667.
- ↑ "Muslim World League", in The Oxford Dictionary of Islam, Oxford University Press.
- ↑ Reinhard Schulze, "Transnational Wahhabism: The Muslim World League and the World Assembly of Muslim Youth", in Peter Mandaville (ed.), Wahhabism and the World: Understanding Saudi Arabia's Global Influence on Islam, Oxford University Press, 2022, pp. 93–113.
- ↑ "Muslim World League and World Assembly of Muslim Youth", Pew Research Center, 2010.
- ↑ "World Assembly of Muslim Youth", in The Oxford Dictionary of Islam, Oxford University Press.
- ↑ Reinhard Schulze, "Transnational Wahhabism: The Muslim World League and the World Assembly of Muslim Youth", in Peter Mandaville (ed.), Wahhabism and the World: Understanding Saudi Arabia's Global Influence on Islam, Oxford University Press, 2022, pp. 93–113.
- ↑ "World Islamic Call Society", in The Oxford Encyclopedia of the Islamic World, Oxford University Press.
- ↑ Marcus Yakubovych, "Qaddafi's Hidden History? The Libyan World Islamic Call Society's Editions and Translations of the Qur'an", The Muslim World, 2024.
- ↑ روحالله خمینی، «پیام به شورای عالی تبلیغات اسلامی»، ۱۲ تیر ۱۳۶۱، صحیفه امام، ج ۱۶، صص ۳۷۰–۳۷۱.
- ↑ روحالله خمینی، «پیام به شورای عالی تبلیغات اسلامی»، ۱۲ تیر ۱۳۶۱، صحیفه امام، ج ۱۶، صص ۳۷۰–۳۷۱.
- ↑ اساسنامهٔ سازمان تبلیغات اسلامی، مواد ۱ و ۳.
- ↑ روحالله خمینی، «پیام به شورای عالی تبلیغات اسلامی»، ۱۲ تیر ۱۳۶۱، صحیفه امام، ج ۱۶، صص ۳۷۰–۳۷۱.
- ↑ روحالله خمینی، «سخنرانی در جمع اعضای شورای عالی تبلیغات اسلامی»، ۲۶ اردیبهشت ۱۳۶۱، صحیفه امام، ج ۱۶، صص ۲۵۰–۲۵۴.
- ↑ روحالله خمینی، «سخنرانی در جمع اعضای شورای عالی تبلیغات اسلامی»، ۲۶ اردیبهشت ۱۳۶۱، صحیفه امام، ج ۱۶، صص ۲۵۰–۲۵۴.
- ↑ Hamid Algar, "Anjoman-e Tablīḡāt-e Eslāmī", Encyclopaedia Iranica, vol. II, fasc. 1, 1985, p. 90.
- ↑ Farhad Daftary, "The Ismaili Da'wa Outside the Fatimid Dawla", Institute of Ismaili Studies.
- ↑ Farhad Daftary, The Isma'ilis: Their History and Doctrines, 2nd ed., Cambridge University Press, 2007.
- ↑ Farhad Daftary, "The Ismaili Da'wa Outside the Fatimid Dawla", Institute of Ismaili Studies.
- ↑ Farhad Daftary, The Isma'ilis: Their History and Doctrines, 2nd ed., Cambridge University Press, 2007.
- ↑ Farhad Daftary, The Isma'ilis: Their History and Doctrines, 2nd ed., Cambridge University Press, 2007.
منابع
- Farhad Daftary, The Isma'ilis: Their History and Doctrines, 2nd ed., Cambridge University Press, 2007.
- Farhad Daftary, "The Ismaili Da'wa Outside the Fatimid Dawla", Institute of Ismaili Studies.
- Riyaz Timol, "Tablighi Jamaʿat", in Emad Hamdeh and Natana J. DeLong-Bas (eds.), The Oxford Handbook of Islamic Reform, Oxford University Press, 2026, pp. 647–667.
- Barbara D. Metcalf, "Living Hadīth in the Tablīghī Jamaʿāt", The Journal of Asian Studies, vol. 52, no. 3, 1993, pp. 584–608.
- "Muslim World League", in The Oxford Dictionary of Islam, Oxford University Press.
- Reinhard Schulze, "Transnational Wahhabism: The Muslim World League and the World Assembly of Muslim Youth", in Peter Mandaville (ed.), Wahhabism and the World: Understanding Saudi Arabia's Global Influence on Islam, Oxford University Press, 2022, pp. 93–113.
- "Muslim World League and World Assembly of Muslim Youth", Pew Research Center, 2010.
- "World Assembly of Muslim Youth", in The Oxford Dictionary of Islam, Oxford University Press.
- "World Islamic Call Society", in The Oxford Encyclopedia of the Islamic World, Oxford University Press.
- Marcus Yakubovych, "Qaddafi's Hidden History? The Libyan World Islamic Call Society's Editions and Translations of the Qur'an", The Muslim World, 2024.
- روحالله خمینی، صحیفه امام، ج ۱۶.
- اساسنامهٔ سازمان تبلیغات اسلامی.
- Hamid Algar, "Anjoman-e Tablīḡāt-e Eslāmī", Encyclopaedia Iranica, vol. II, fasc. 1, 1985, p. 90.