پرش به محتوا

الفهرست (منتجب‌الدین)

از ویکی شیعه
(تغییرمسیر از الفهرست (منتجب الدین))
فهرست منتجب‌الدین
اطلاعات کتاب
نویسندهعلی بن عبیدالله رازی
تاریخ نگارشمیان سال‌های ۵۷۳ تا ۵۹۲ق
موضوععلم رجال
زبانعربی
به کوششکتابخانه آیه الله مرعشی نجفی
به تصحیحسید جلال الدین ارموی
تعداد جلد۱ جلد
اطلاعات نشر
تاریخ نشر۱۳۶۶ش


فهرست منتجب‌الدین، اثر علی بن عبیدالله رازی، از منابع کهن رجالی و شرح‌حال‌نگاری شیعه است که در تکمیل فهرست شیخ طوسی و با هدف معرفی عالمان و مؤلفان معاصر و متأخر از او تألیف شد. کتاب به‌ترتیب الفبایی تنظیم شده و افزون بر معرفی اشخاص و توصیف جایگاه علمی و رجالی آنان، گاه اطلاعاتی دربارهٔ آثار، استادان، شاگردان و طرق روایتشان ارائه می‌کند. دربارهٔ شمار اشخاص معرفی‌شده در آن، گزارش‌های متفاوتی وجود دارد.

این اثر از منابع مهم شناخت عالمان شیعه در سده‌های پنجم و ششم هجری بوده و مؤلفان آثاری چون امل الآمل، بحارالانوار و ریاض العلماء از آن بهره برده‌اند. زمان تألیف آن، بر پایهٔ قرائنی، میان سال‌های ۵۷۳ تا ۵۹۲ق دانسته شده است. سید جلال‌الدین حسینی ارموی تصحیح کتاب را بر عهده گرفت و در جریان آماده‌سازی آن، از نسخه‌ها و کار پیشین آیت‌الله بروجردی نیز بهره برد.

معرفی و جایگاه

کتاب فهرست شیخ منتجب‌الدین علی بن عبیدالله رازی، یکی از کتاب‌های رجالی کهن شیعه است که به شرح حال عالمان و مؤلفان شیعی معاصر و متأخر از شیخ طوسی پرداخته است.[۱]

به گفته پژوهشگران، فهرست منتجب الدین در کنار رجال نجاشی و فهرست شیخ طوسی، از مآخذ مهم شناخت مؤلفان شیعه در قرن پنجم و ششم هجری به شمار می‌رود[۲] و عالمان فراوانی از آن استفاده کرده‌اند. به عنوان نمونه شيخ حر عاملی در نوشتن كتاب امل الامل از فهرست منتجب الدین استفاده زیادی کرده است.[۳] همچنین محمدباقر مجلسی به جهت كمبود نسخه‌هاى اين كتاب، فهرست را بدون كم وكاست در جلد اجازات بحار الانوار درج نموده است.[۴] تراجم‌نگاران و رجال‌نگاران بعدی نیز مانندميرزا عبد الله افندی در كتاب رياض العلماء، میرزا محمد اردبیلی در جامع الرواة، محمدباقر خوانساری در کتاب روضات الجنات و... از کتاب فهرست منتجب الدین یاد کرده و از آن استفاده نموده‌اند.[۵]

گفته شده است که محمدباقر مجلسی در بحارالانوار در توصیف فهرست منتجب الدین آن را کتابی پرفایده‌ و کم‌یاب‌ معرفی کرده است.[۶] محمد مکی عاملی ملقب به شهید اول شخصاً به استنساخ آن پرداخته و نسخه‌های موجود از طریق او منتقل شده‌اند.[۷] آیت‌الله بروجردی نیز کتاب را مرتب کرده و در مقدمهٔ جامع الرواة از آن یاد کرده است.[۸]

مؤلف و انگیزهٔ تألیف

مؤلف کتاب، ابوالحسن علی بن عبیدالله رازی، معروف به شیخ منتجب‌الدین، از عالمان شیعی قرن ششم هجری است.[۹] وی در سال ۵۰۴ هجری به دنیا آمد[۱۰] و از اولاد برادر شیخ صدوق است.[۱۱]

منتجب‌الدین انگیزه خود از تألیف فهرست را ادامه دادن راه شیخ طوسی و نگارش شرح حال دانشمندان متأخر از شیخ طوسی و نیز جبران کمبود کتابی پس از شیخ طوسی در این زمینه عنوان کرده است.[۱۲] بدین ترتیب کتاب فهرست شیخ منتجب الدین رازی، تکمله و تتمه فهرست شیخ طوسی به شمار می‌رود.[۱۳]

محتوا و شیوهٔ تنظیم

گفته شده است فهرست منتجب‌الدین شرح حال بیش از پانصد و چهل تن از عالمان شیعی را دربر می‌گیرد اما از این میان، تنها برای حدود یکصد تن تألیف کتابی ثبت شده است.[۱۴] اما تحقیقات انجام شده نشان می‌دهد عده قابل توجه از افرادی که در فهرست منتجب الدین از آنان یاد شده است دارای اثر و تألیف بوده‌اند.[۱۵] برخی دیگر از پژوهشگران، عدد افرادی که در فهرست منتجب الدین مدخل شده‌اند را بیش از هفتصد نفر ذکر کرده‌اند[۱۶] که احتمالا این عدد، مجموع فهرست و ملحقات و مستدرکات فهرست منتجب الدین می‌باشد.

بر اساس گفته پژوهشگران، منتجب الدین در بیشتر موارد پس از ذکر نام اشخاص، شامل نام و نسب کامل، القاب و کنیه، عبارت‌های رجالی کوتاهی چون «ثقة»، «فقیه»، «صالح» و... از او یاد می‌کند و نیز در برخی موارد آثار و تألیفات و شاگردان و اساتید وی را برمی‌شمارد.[۱۷] براساس تصریح مؤلف، دامنهٔ زمانی مدخل‌ها، عالمان معاصر و متأخر از شیخ طوسی است.[۱۸] منتجب الدین در بسیاری از موارد طریق خود یا شیخ طوسی را به صاحب کتاب یاد می‌کند.[۱۹] وی کتاب را بر اساس ترتیب حروف الفبا، به پیروی از شیخ طوسی، تنظیم کرده است.[۲۰]

تألیف و چاپ کتاب

سید جلال ارموی (۱۲۸۳-۱۳۵۸ش) تصحیح‌کننده متون قدیمی اسلامی و شیعی به نقل از عباس اقبال آشتیانی گفته است که بر پایهٔ دو قرینه، بازهٔ زمانی تألیف فهرست منتجب الدین بین سال‌های ۵۷۳–۵۹۲ق اتفاق افتاده است؛ زیرا نخست آنکه عزالدین یحیی نقیب، آمر به تألیف، در سال ۵۹۲ق کشته شد؛ پس تألیف مقدم بر این تاریخ بوده. دوم آنکه مؤلف از قطب راوندی (م ۵۷۳ق) با صیغهٔ «رحمة الله» یاد می‌کند؛ پس تألیف پس از ۵۷۳ق بوده است.[۲۱]

گزارش شده است که كتاب الفهرست توسط شاگرد او، برهان الدين محمد بن محمد حمدانى قزوينى، مؤلف كتاب حصص البراهين روايت گرديده و وی الفهرست منتجب الدین را در تاريخ ۶۱۳ق از نسخه‌‏اى كه به خط مؤلف بوده استنساخ كرده است.[۲۲] پس از او، از طریق خواجه نصیرالدین طوسی و فخر بن معدّ به بعدی‌ها، و سرانجام از راه ابن‌طاووس و خانواده آل المطهر (پدر علامه حلی و علامه حلی) به شهید اول و از او به شهید ثانی و شیخ حر عاملی و محمدباقر مجلسی رسیده است.[۲۳]

چاپ‏

براساس گزارش محققان، فهرست شيخ منتجب الدين در جلد بيست و پنجم اجازات بحار الانوار چاپ سنگى به چاپ رسيد كه در چاپ جديد حروفى در جلد يك‏صد و پنجم قرار گرفت. سپس در سال ۱۴۰۴ق با تحقيق سيد عبد العزيز طباطبايى در چاپخانه خيام قم به چاپ رسيد، هر چند او فرصت تكميل تحقيق اين كتاب را نيافت و تحقيق ناقص است‏.[۲۴]

ارموى در سال ۱۳۴۲ش كتاب فهرست منتجب الدین را بعنوان پايان‌‏نامه دكترى در علوم منقول، در دانشگاه تهران دفاع کرد. تصحیح ارموی به کوشش محمد سمامی در سال ۱۴۲۲ق توسط کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی چاپ گردید.[۲۵]

پانویس

  1. ↑ جدیدی‌نژاد، «برخی ناگفته‌ها دربارهٔ فهرست شیخ منتجب‌الدین و معالم العلماء»، ص۴۹.
  2. ↑ سمامی حائری، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۱۳.
  3. ↑ سمامی حائری، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۱۳.
  4. ↑ سمامی حائری، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۱۳.
  5. ↑ سمامی حائری، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۱۴.
  6. ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۲۸.
  7. ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۲۳.
  8. ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۲۳-۲۴.
  9. ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۸.
  10. ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۱۰.
  11. ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۱۹.
  12. ↑ منتجب‌الدین، الفهرست، ۱۳۶۶ش، ص۳۰-۳۱.
  13. ↑ شبیری زنجانی،‌ «فهرست شیخ منتجب الدین»، ص۳۶-۳۷.
  14. ↑ جدیدی‌نژاد، «برخی ناگفته‌ها دربارهٔ فهرست شیخ منتجب‌الدین و معالم العلماء»، ص۴۹.
  15. ↑ جدیدی‌نژاد، «برخی ناگفته‌ها دربارهٔ فهرست شیخ منتجب‌الدین و معالم العلماء»، ص۴۹.
  16. ↑ ذکاوتی، «فهرست منتجب الدین؛ معرفی و نقد»، ص۱۹۶.
  17. ↑ طاهری و دیگران، «مقایسه اجمالی میان معالم العلماء و فهرست منتجب الدین»، ص۸۹-۹۰.
  18. ↑ طاهری و دیگران، «مقایسه اجمالی میان معالم العلماء و فهرست منتجب الدین»، ص۹۰.
  19. ↑ طاهری و دیگران، «مقایسه اجمالی میان معالم العلماء و فهرست منتجب الدین»، ص۹۱.
  20. ↑ منتجب‌الدین، الفهرست، ۱۳۶۶ش، ص۳۱.
  21. ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۲۵.
  22. ↑ سبحانی تبریزی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۷، ص۲۴۹.
  23. ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۲۵-۲۷.
  24. ↑ سمامى حائرى‏، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۱۴.
  25. ↑ سمامى حائرى‏، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۱۴-۱۵.

منابع

  • جدیدی‌نژاد، محمدرضا، «برخی ناگفته‌ها دربارهٔ فهرست شیخ منتجب‌الدین و معالم العلماء»، مجله آیین پژوهش، شماره۲، خرداد و تیر ۱۳۹۳ش.
  • حسينى ارموی، جلال الدین، «مقدمه»، فهرست منتجب الدين، تحقيق سيد جلال الدين حسينى ارموی، قم، مكتبة آية الله العظمى المرعشی النجفی، ۱۳۶۶ش.
  • ذکاوتی قراگزلو، علی‌رضا، «فهرست منتجب الدین؛ معرفی و نقد»، مجله معارف، شماره۴، فروردين و تير۱۳۶۴ش.
  • سبحانی تبریزی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام، ۱۴۱۸ق.
  • سمامی حائری، محمد، «مقدمه»، فهرست منتجب الدين، تحقيق سيد جلال الدين حسينى ارموی، قم، مكتبة آية الله العظمى المرعشی النجفی، ۱۳۶۶ش.
  • شبیری زنجانی،‌ سیدموسی، «فهرست شیخ منتجب الدین»، یادنامه علامه امینی، تهران، موسسه رسالت، ۱۳۵۲ش.
  • طاهری، سمیه، داود خلوصی و حسن نقی‌زاده، «مقایسه اجمالی میان معالم العلماء و فهرست منتجب الدین»، مجموعه مقالات نخستین کنگره بین المللی علامه ابن شهر آشوب ساروی مازندرانی جلد۲، انتشارات شلفین انتشارات عصر ماندگار، ۱۳۹۲ش.
  • منتجب الدين، علی بن عبیدالله، الفهرست، تحقيق سيد جلال الدين حسينى ارموی، قم، مكتبة آية الله العظمى المرعشی النجفی، ۱۳۶۶ش.