الفهرست (منتجب‌الدین)
.jpg) | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | علی بن عبیدالله رازی |
| تاریخ نگارش | میان سال‌های ۵۷۳ تا ۵۹۲ق |
| موضوع | علم رجال |
| زبان | عربی |
| به کوشش | کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی |
| به تصحیح | سید جلال الدین ارموی |
| تعداد جلد | ۱ جلد |
| اطلاعات نشر | |
| تاریخ نشر | ۱۳۶۶ش |
فهرست منتجب‌الدین، اثر علی بن عبیدالله رازی، از منابع کهن رجالی و شرح‌حال‌نگاری شیعه است که در تکمیل فهرست شیخ طوسی و با هدف معرفی عالمان و مؤلفان معاصر و متأخر از او تألیف شد. کتاب به‌ترتیب الفبایی تنظیم شده و افزون بر معرفی اشخاص و توصیف جایگاه علمی و رجالی آنان، گاه اطلاعاتی دربارهٔ آثار، استادان، شاگردان و طرق روایتشان ارائه می‌کند. دربارهٔ شمار اشخاص معرفی‌شده در آن، گزارش‌های متفاوتی وجود دارد.
این اثر از منابع مهم شناخت عالمان شیعه در سده‌های پنجم و ششم هجری بوده و مؤلفان آثاری چون امل الآمل، بحارالانوار و ریاض العلماء از آن بهره برده‌اند. زمان تألیف آن، بر پایهٔ قرائنی، میان سال‌های ۵۷۳ تا ۵۹۲ق دانسته شده است. سید جلال‌الدین حسینی ارموی تصحیح کتاب را بر عهده گرفت و در جریان آماده‌سازی آن، از نسخه‌ها و کار پیشین آیت‌الله بروجردی نیز بهره برد.
معرفی و جایگاه
کتاب فهرست شیخ منتجب‌الدین علی بن عبیدالله رازی، یکی از کتاب‌های رجالی کهن شیعه است که به شرح حال عالمان و مؤلفان شیعی معاصر و متأخر از شیخ طوسی پرداخته است.[۱]
به گفته محمد سمامی حائری(۱۳۲۳ش-۱۳۹۸ش) از پژوهشگران حوزه، فهرست منتجب الدین، در کنار رجال نجاشی و فهرست شیخ طوسی، از مآخذ مهم شناخت مؤلفان شیعه در قرن پنجم و ششم هجری به شمار می‌رود.[۲] به گفته وی شيخ حر عاملی در نوشتن كتاب امل الامل از فهرست منتجب الدین استفاده زیادی کرده است.[۳] همچنین سمامی مدعی است محمدباقر مجلسی به جهت كمبود نسخه‌هاى اين كتاب، فهرست را بدون كم وكاست در جلد اجازات بحار الانوار درج نموده است.[۴] گفته شده است، ميرزا عبد الله افندی در كتاب رياض العلماء، میرزا محمد اردبیلی در جامع الرواة، محمدباقر خوانساری در کتاب روضات الجنات، میرزا حسین نوری در خاتمه مستدرك الوسائل، عبدالله مامقانى در تنقيح المقال و شيخ آقا بزرگ تهرانی در کتاب الذريعه از کتاب فهرست منتجب الدین یاد کرده و از آن استفاده نموده‌اند.[۵]
گفته شده است که محمدباقر مجلسی در بحارالانوار در توصیف فهرست منتجب الدین آن را کتابی پرفایده و کم‌یاب معرفی کرده است.[۶] محمد مکی عاملی ملقب به شهید اول شخصاً به استنساخ آن پرداخته و نسخه‌های موجود از طریق او منتقل شده‌اند.[۷] آیت‌الله بروجردی نیز کتاب را مرتب کرده و در مقدمهٔ جامع الرواة از آن یاد کرده است.[۸]
مؤلف و انگیزهٔ تألیف
مؤلف کتاب، ابوالحسن علی بن عبیدالله رازی، معروف به شیخ منتجب‌الدین، از عالمان شیعی قرن ششم هجری است.[۹] وی در سال ۵۰۴ هجری به دنیا آمد[۱۰] و از اولاد برادر شیخ صدوق است.[۱۱]
انگیزهٔ تألیف کتاب را خود منتجب‌الدین در مقدمهٔ آن چنین شرح می‌دهد: روزی در مجلس عزالدین یحیی بن ابی‌الفضل (که ریاست سادات علوی در قم را بر عهده داشت) حضور داشته و دربارهٔ کتاب الأربعین اثر ابوسعید محمد بن احمد نیشابوری گفتگو شده است. در جریان آن گفتگو، سخن به کتاب الفهرست شیخ طوسی (که احوال راویان و دانشمندان شیعه را تا عصر خود گردآورده بود) کشیده می‌شود و عزالدین اظهار می‌دارد که پس از شیخ طوسی اثر دیگری در این زمینه تدوین نشده است. منتجب‌الدین در پاسخ به او می‌گوید که در صورت تداوم حیات، کتاب‌هایی در این موضوع تألیف خواهد کرد؛ و بر همین اساس، نگارش کتاب الأربعین و نیز الفهرست را با تمرکز بر شرح حال دانشمندان متأخر از شیخ طوسی آغاز نموده است.[۱۲] بدین ترتیب و به گفته سیدموسی شبیری زنجانی کتاب فهرست شیخ منتجب الدین رازی، تکمله و تتمه فهرست شیخ طوسی است.[۱۳]
محتوا و شیوهٔ تنظیم
گفته شده است فهرست منتجب‌الدین شرح حال بیش از هفتصد نفر[۱۴] و یا بیش از پانصد و چهل تن از عالمان شیعی را دربر می‌گیرد اما از این میان، تنها برای حدود یکصد تن تألیف کتابی ثبت شده است.[۱۵] اما تحقیقات انجام شده نشان می‌دهد عده قابل توجه از افرادی که در فهرست منتجب الدین از آنان یاد شده است دارای اثر و تألیف بوده‌اند[۱۶]
بر اساس گفته پژوهشگران، منتجب الدین در بیشتر موارد پس از ذکر نام اشخاص، شامل نام و نسب کامل، القاب و کنیه، عبارت‌های رجالی کوتاهی چون «ثقة»، «فقیه»، «صالح» و... از او یاد می‌کند و نیز در برخی موارد آثار و تألیفات و شاگردان و اساتید وی را برمی‌شمارد.[۱۷] دامنهٔ زمانی مدخل‌ها به تصریح مؤلف، مصنفان اعم از معاصران و متأخران از شیخ طوسی است.[۱۸] همچنین نقل شده است منتجب الدین در بسیاری از موارد طریق خود یا شیخ طوسی را به صاحب کتاب یاد می‌کند.[۱۹] منتجب‌الدین همچنین تصریح کرده که کتاب را بر اساس ترتیب حروف الفبا، به پیروی از شیخ طوسی، تنظیم کرده است.[۲۰]
تاریخ تألیف و تصحیح
سید جلال ارموی (۱۲۸۳-۱۳۵۸ش) تصحیح‌کننده متون قدیمی اسلامی و شیعی به نقل از عباس اقبال آشتیانی گفته است که بر پایهٔ دو قرینه، بازهٔ زمانی تألیف فهرست منتجب الدین بین سال‌های ۵۷۳–۵۹۲ق اتفاق افتاده است؛ زیرا نخست آنکه عزالدین یحیی نقیب، آمر به تألیف، در سال ۵۹۲ق کشته شد؛ پس تألیف مقدم بر این تاریخ بوده. دوم آنکه مؤلف از قطب راوندی (م ۵۷۳ق) با صیغهٔ «رحمة الله» یاد می‌کند؛ پس تألیف پس از ۵۷۳ بوده است.[۲۱]
ارموی شرح مفصلی از ملاقات خود با آیت‌الله بروجردی نقل می‌کند. بروجردی که سال‌ها پیش از این به ترتیب فهرست منتجب‌الدین پرداخته و در مقدمهٔ جامع الرواة از آن یاد کرده بود، در آن دیدار فرزند خود را خواست و نسخهٔ مرتب‌شده را آورد. قرار شد ارموی از نسخ عتیقهٔ خود — از جمله نسخه‌ای «به خط شیخ حر عاملی» — استفاده کرده، فواید حاصل از سال‌ها مطالعه (به‌ویژه در ضمن تصحیح النقض) را بر آن بیفزاید و کتاب را به چاپ برساند. اما وفات آیت‌الله بروجردی مانع از تکمیل این همکاری شد.[۲۲]
پانویس
- ↑ جدیدی‌نژاد، «برخی ناگفته‌ها دربارهٔ فهرست شیخ منتجب‌الدین و معالم العلماء»، ص۴۹.
- ↑ سمامی حائری، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۱۳.
- ↑ سمامی حائری، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۱۳.
- ↑ سمامی حائری، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۱۳.
- ↑ سمامی حائری، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۱۴.
- ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۲۸.
- ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۲۳.
- ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۲۳-۲۴.
- ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۸.
- ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۱۰.
- ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۱۹.
- ↑ منتجب‌الدین، الفهرست، ۱۳۶۶ش، ص۳۰-۳۱.
- ↑ شبیری زنجانی، «فهرست شیخ منتجب الدین»، ص۳۶-۳۷.
- ↑ ذکاوتی قراگزلو، «فهرست منتجب الدین؛ معرفی و نقد»، ص۱۹۶.
- ↑ جدیدی‌نژاد، «برخی ناگفته‌ها دربارهٔ فهرست شیخ منتجب‌الدین و معالم العلماء»، ص۴۹.
- ↑ جدیدی‌نژاد، «برخی ناگفته‌ها دربارهٔ فهرست شیخ منتجب‌الدین و معالم العلماء»، ص۴۹.
- ↑ طاهری و دیگران، «مقایسه اجمالی میان معالم العلماء و فهرست منتجب الدین»، ص۸۹-۹۰.
- ↑ طاهری و دیگران، «مقایسه اجمالی میان معالم العلماء و فهرست منتجب الدین»، ص۹۰.
- ↑ طاهری و دیگران، «مقایسه اجمالی میان معالم العلماء و فهرست منتجب الدین»، ص۹۱.
- ↑ منتجب‌الدین، الفهرست، ۱۳۶۶ش، ص۳۱.
- ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۲۵.
- ↑ ارموی، «مقدمه»، فهرست منتجب‌الدین، ص۲۴-۲۵.
منابع
- جدیدی‌نژاد، محمدرضا، «برخی ناگفته‌ها دربارهٔ فهرست شیخ منتجب‌الدین و معالم العلماء»، مجله آیین پژوهش، شماره۲، خرداد و تیر ۱۳۹۳ش.
- حسينى ارموی، جلال الدین، «مقدمه»، فهرست منتجب الدين، تحقيق سيد جلال الدين حسينى ارموی، قم، مكتبة آية الله العظمى المرعشی النجفی، ۱۳۶۶ش.
- ذکاوتی قراگزلو، علی‌رضا، «فهرست منتجب الدین؛ معرفی و نقد»، مجله معارف، شماره۴، فروردين و تير۱۳۶۴ش.
- سمامی حائری، محمد، «مقدمه»، فهرست منتجب الدين، تحقيق سيد جلال الدين حسينى ارموی، قم، مكتبة آية الله العظمى المرعشی النجفی، ۱۳۶۶ش.
- شبیری زنجانی، سیدموسی، «فهرست شیخ منتجب الدین»، یادنامه علامه امینی، تهران، موسسه رسالت، ۱۳۵۲ش.
- طاهری، سمیه، داود خلوصی و حسن نقی‌زاده، «مقایسه اجمالی میان معالم العلماء و فهرست منتجب الدین»، مجموعه مقالات نخستین کنگره بین المللی علامه ابن شهر آشوب ساروی مازندرانی جلد۲، انتشارات شلفین انتشارات عصر ماندگار، ۱۳۹۲ش.
- منتجب الدين، علی بن عبیدالله، الفهرست، تحقيق سيد جلال الدين حسينى ارموی، قم، مكتبة آية الله العظمى المرعشی النجفی، ۱۳۶۶ش.