بحث:الفهرست (منتجبالدین)
*پیشنهاد اصلاح
- سلام و ادب و خدا قوت...( بروجردی که سالها پیش از این به ترتیب فهرست منتجبالدین پرداخته و در مقدمهٔ جامع الرواة از آن یاد کرده بود، در آن دیدار فرزند خود را خواست و نسخهٔ مرتبشده را آورد. قرار شد ارموی از نسخ عتیقهٔ خود — از جمله نسخهای «به خط شیخ حر عاملی» — استفاده کرده، فواید حاصل از سالها مطالعه (بهویژه در ضمن تصحیح النقض) را بر آن بیفزاید و کتاب را به چاپ برساند. اما وفات آیتالله بروجردی مانع از تکمیل این همکاری شد)ظاهرا گزارش دیدار ارموی با مرحوم بروجردی زیاد دقیق نیست. قرار نهایی براین شده که مرحوم بروجری از نسخ عتیقه نزد نگارنده(ارموی) استفاده کند و ترتیب فهرست منتجب الدین را کاملتر کند و به ارموی بدهد. مرحوم بروجردی هم فقط توانسته نسخه فهرست به خط حر عاملی را از ارموی بگیرد و نگاهی بکند و برگرداند و بعد هم از دنیا رفته است. گزارش ارموی ازاین دیدار در مقدمه کتاب الفهرست این است: (پس از اين مذاكرات قرار شد كه از نسخ عتيقه و نفيسهأي كه پيش نگارنده(ارموی) است ايشان (بروجردی)نيز استفاده فرموده ونسخه ء ترتيب شده خود را مكمل تر ومجهزتر ساخته بنگارنده بدهند تا بطبع آن اقدام شود ، ليكن نظر به گرفتاريهاى زيادي كه لازمه ء زعامت ورياست عامه است ومخصوصا براى مثل ايشان كه غالب اوقاتشان را فرا ميگرفت فرصت زيادي باقى نگذاشته بود ، كه اينكار را بزودى بپايان رسانيده ونسخه خود را آماده چاپ نمايند... به اين جهت مهمترين نسخه از آن كتاب را نيز كه پيش نگارنده بود ( بخط شيخ حر عاملي ) از نظر گذرانده وعودت دادند ، وايام بهمين ترتيب گذشت تا بالآخرة بدرود حيات گفته برحمت ايزدى پيوستند .)--Mahdi1382 (بحث) ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۳۲ (+0330)
اصلاحات
۱- این جمله مفهوم نیست: دامنهٔ زمانی مدخلها به تصریح مؤلف، مصنفان اعم از معاصران و متأخران از شیخ طوسی است.
۲- معنای این جمله چیست: گفته شده است فهرست منتجبالدین شرح حال بیش از هفتصد نفر و یا بیش از پانصد و چهل تن از عالمان شیعی را دربر میگیرد. مگر کتاب چاپ نشده. چرا باید با ابهام درباره تعداد افرادی که فهرست شده اند سخن گفت.
۳- در استفاده از «نقل شده» یا «گفته شده» افراط شده است. مثلا این جمله چرا باید با عبارت نقل شده بیاید: همچنین نقل شده است منتجب الدین در بسیاری از موارد طریق خود یا شیخ طوسی را به صاحب کتاب یاد میکند.
۴- داستان ارموی و آیت الله بروجردی علاوه بر اینکه نباید به صورت داستان روایت شود تاریخ تصحیح کتاب نیست. در حالی که تیتر ما تاریخ تصحیح است. مقاله باید اطلاعات دقیقی درباره چاپ ها وتصحیحهای کتاب ارائه کند. اگر این کتابی که الان چاپ شده همان است که ارموی ویرایش کرده پس چرا نوشته شده همکاری ناتمام ماند؟ یعنی ارموی حاصل سالها مطالعه را به تصحیح اضافه نکرده است؟! یا از کار بروجردی استفاده نکرده است؟
۵- درباره این عبارت:
- انگیزهٔ تألیف کتاب را خود منتجبالدین در مقدمهٔ آن چنین شرح میدهد: روزی در مجلس عزالدین یحیی بن ابیالفضل (که ریاست سادات علوی در قم را بر عهده داشت) حضور داشته و دربارهٔ کتاب الأربعین اثر ابوسعید محمد بن احمد نیشابوری گفتگو شده است. در جریان آن گفتگو، سخن به کتاب الفهرست شیخ طوسی (که احوال راویان و دانشمندان شیعه را تا عصر خود گردآورده بود) کشیده میشود و عزالدین اظهار میدارد که پس از شیخ طوسی اثر دیگری در این زمینه تدوین نشده است. منتجبالدین در پاسخ به او میگوید که در صورت تداوم حیات، کتابهایی در این موضوع تألیف خواهد کرد؛ و بر همین اساس، نگارش کتاب الأربعین و نیز الفهرست را با تمرکز بر شرح حال دانشمندان متأخر از شیخ طوسی آغاز نموده است. بدین ترتیب و به گفته سیدموسی شبیری زنجانی کتاب فهرست شیخ منتجب الدین رازی، تکمله و تتمه فهرست شیخ طوسی است.
۶- این عبارت بلند و داستان گویی است. فقط باید اشاره شود که منتجب الدین خودش انگیزه نگارش کتاب را ادامه دادن راه شیخ طوسی یا جبران کمبود کتابی پس از شیخ طوسی در این زمینه عنوان کرده است. جمله آخر که نتیجه منطقی نقل سخن خود منتجب الدین است چرا باید به نقل از سید موسی شبیری زنجانی بیاید. اینکه نتیجه منطقی همان بحث است و اصلا لازم نیست مستقیما ذکر شود.
۷- برای نشان دادن اهمیت یک کتاب به جای این عبارت:
- به گفته محمد سمامی حائری(۱۳۲۳ش-۱۳۹۸ش) از پژوهشگران حوزه، فهرست منتجب الدین، در کنار رجال نجاشی و فهرست شیخ طوسی، از مآخذ مهم شناخت مؤلفان شیعه در قرن پنجم و ششم هجری به شمار میرود.
۸- باید بنویسیم پژوهشگران، فهرست منتجب الدین را از مآخذ مهم شناخت... دانسته اند. و ارجاع بدهیم به چند پژوهشگر مهم. نه فقط یک نفر. و نام افراد را هم لازم نیست بیاوریم. ذکر اینکه محمد سمامی این را گفته چیزی به مطلب ما اضافه نمیکند.
۹- در بخش اهمیت این تفصیل لازم نیست:
- گفته شده است، ميرزا عبد الله افندی در كتاب رياض العلماء، میرزا محمد اردبیلی در جامع الرواة، محمدباقر خوانساری در کتاب روضات الجنات، میرزا حسین نوری در خاتمه مستدرك الوسائل، عبدالله مامقانى در تنقيح المقال و شيخ آقا بزرگ تهرانی در کتاب الذريعه از کتاب فهرست منتجب الدین یاد کرده و از آن استفاده نمودهاند.
۱۰- فقط کافی است بگوییم «و تراجمنگاران و رجالنگاران بعدی از کتاب او استفاده کرده اند» بخصوص وقتی که به خود کتابها مستند نمیکنیم و این مطلب را از گزارش فرد دیگری نقل میکنیم.
۱۱- یک بخش در مقاله نیست و آن کتابهای مرتبط به این کتاب است. مثل تلخیص کفعمی. در اینجا میشد کمی با تفصیل تاثیر گذاری بر آثار بعدی را هم طرح کرد. Kmhoseini (بحث) ۵ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۲۲:۳۵ (+0330)
- @Kmhoseini: با سلام و عرض ادب. مقاله مورد بازبینی و اصلاح قرار گرفت. با تشکر M.motahhari (بحث) ۱۵ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۷:۱۰ (+0330)