وجوهات شرعی

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از وجوهات)
پرش به: ناوبری، جستجو

وجوهات شرعی به مجموعه پول‌هایی گفته می‌شود که به دلایل شرعی توسط مکلفان پرداخت می‌شود. این اصطلاح عرفی است و در متون اصلی دینی به کار نرفته است. خمس، زکات، کفارات، رد مظالم، نذورات، صدقات واجب و مستحب، انفال و موقوفات از جمله وجوه شرعیه عنوان شده‌اند. بعضی معتقدند که برخی از وجوهات شرعیه مانند وجوهات واجب (خمس و زکات) را باید به حاکم شرع یا نماینده و وکیل او پرداخت کرد.

مفهوم‌شناسی

وجوهات جمع وجوه به معنای پول‌هاست.[۱] در لغت‌نامه دهخدا و فرهنگ سخن آمده است که یکی از معانی عرفی وجوهات؛ خمس، زکات[۲] و رد مظالمی است که به برخی از مجتهدان خاص پرداخت می‌شود.[۳] برخی وجوهات را همان وجوهات بریه[۴] به معنای پول‌هایی که به خاطر احسان و نیکوکاری به دیگران پرداخت می‌شود، دانسته‌اند.[۵]

فقها از اصطلاح «وجوهات شرعی» به‌صورت پراکنده و مبهم و در موضوعات مختلف فقهی استفاده کرده‌اند.[۶] عده‌ای با اشاره به این نکته که فقها به تعریف و تبیین ماهیت اصطلاح «وجوهات شرعیه» نپرداخته‌اند، عنوان کرده‌اند که این اصطلاح یک اصطلاح فقهی نیست، بلکه یک اصطلاح عرفی است، یعنی اصطلاحی است که در میان مردم رایج است.[۷] آن‌ها معنای عرفی این اصطلاح را همه پول‌هایی دانسته‌اند که به خاطر احکام و دستورات شرع توسط مکلفان پرداخت می‌شود.[۸] تعدادی از نویسندگان، وجوهات شرعیه را تنها شامل پرداخت واجبات شرعی دانسته‌اند.[۹] و عده‌ای دیگر نیز همه درآمد‌های دینی را وجوهات شرعیه دانسته‌اند.[۱۰] هر چند این دسته از افراد در تشریح درآمدهای دینی فقط به خمس و زکات اشاره کرده‌اند.[۱۱]

موارد وجوهات شرعیه

محمد حسین غروی نائینی در متن وکالتی که به حاج مهدی بهبهانی برای اجازه گرفتن وجوه شرعیه داده است، حق امام، مال مجهول المالک، زکات، نذرها، مطلق صدقات، کفارات و اجرت عبادات را از جمله وجوه شرعیه برشمرده است.[۱۲]

برخی وجوهات شرعیه را به نقل از مراجع تقلید شامل خمس، زکات و صدقات واجبه و مستحبه عنوان کرده‌اند.[۱۳] بعضی دیگر نیز خمس، زکات، نذورات و صدقات به صورت عام را جزء وجوهات شرعیه عنوان کرده‌اند.[۱۴] برخی نیز موقوفات و هدایای مالی را نیز تحت عنوان وجوهات شرعیه آورده‌اند.[۱۵] تعدادی نیز انفال را تحت عنوان وجوه شرعیه آورده‌اند.[۱۶]

برخی نیز معتقدند که وجوهات شرعیه شامل موارد زیر می‌شود:[۱۷]

  1. فدیه: به دلیل انجام ندادن برخی از وظایف بر برخی از مکلفان واجب می‌شود. به نظر بسیاری از فقها کسی که توانایی روزه گرفتن را ندارد واجب است فدیه بپردازد. فدیه، دادن یک مد غذا به مستحقان است.
  2. کفاره: کفاره جریمه‌ای است که از طرف شرع به دلیل انجام دادن برخی از افعال حرام یا ترک بعضی واجبات به عهده مکلفین قرار داده شده است. مانند کفاره روزه نگرفتن، قتل، شکستن قسم، ظِهار و...
  3. خراج: به معنای حق مالی است که دولت اسلامی بر زمین‌های خاص وضع کرده است.
  4. خمس: به معنای حق شرعی مالی واجب در درآمدهاست که به‌اندازه یک پنجم از غنائم جنگی، گنج، معادن، غوص، ارباح مکاسب، مال مختلط به حرام و زمینی که ذمی از مسلمان خریده است، می‌شود.
  5. زکات: به معنای حق شرعی مالی متعلق به برخی از سرمایه‌های با نصاب خاص به میزان معین و خاص است.
  6. زکات فطره: به معنای مال یا پولی است که پرداخت آن بر مکلفان در هنگام غروب شب عید فطر هر سال واجب می‌شود.
  7. جزیه: به معنای حق شرعی مالیی است که دولت اسلامی هر ساله از برخی اهل ذمه دریافت می‌کند.
  8. عُشر: به مالی گفته می‌شود که از تجار غیر مسلمان برای تجارت در سرزمین اسلامی گرفته می‌شود.[۱۸]

وجوهات شرعیه به چه کسی باید پرداخت شود

به نظر برخی، در اندیشه شیعه بر خلاف اندیشه اهل سنت هر کسی امکان تصرف در وجوهات شرعیه را ندارد.[۱۹] در جوامع اهل سنت هر حاکمی با هر گونه ویژگی اخلاقی، علمی چون صرفا حاکم اسلامی است اختیار تصرف در وجوه شرعیه را داشته و وجوهات عملا جزء بودجه دولتی به حساب می‌آمده اما فقهای شیعه معتقدند شارع و نمایندگان او فقط می‌توانند در وجوه شرعیه تصرف کنند.[۲۰] در زمان امام، تنها امام است که می‌تواند در این وجوه تصرف کند و در زمان غیبت تنها فقهای عادل و جامع الشرایط هستند که اجازه تصرف در این وجوه شرعیه را دارند.[۲۱]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ۱۳۷۷ش، ج۱۵، ص۲۳۱۳۱؛ انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۹۰ش، ج۸، ص۸۱۸۵؛ فکری، فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، ۱۳۹۳ش، ص۲۷۵.
  2. دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ۱۳۷۷ش، ج۱۵، ص۲۳۱۳۱؛ انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۹۰ش، ج۸، ص۸۱۸۵.
  3. دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ۱۳۷۷ش، ج۱۵، ص۲۳۱۳۱.
  4. دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ۱۳۷۷ش، ج۱۵، ص۲۳۱۳۱.
  5. دهخدا، لغت‌نامه دهخدا، ۱۳۷۷ش، ج۱۵، ص۲۳۱۳۱؛ ج۳، ۴۵۶۸.
  6. برای نمونه نگاه کنید به: طباطبايى‌ يزدى، سوال و جواب، ۱۴۱۵ق، ص۹۹- ۲۳۹-۳۳۱؛ امام خمینی، استفتائات، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۳۴۴-۳۹۲-۴۱۱-۴۱۶-۴۲۲-۴۲۴-۴۳۶-۴۳۱؛ موسوی گلپایگانی، مجمع المسائل، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص ۱۴۶-۳۸۹؛ ج۴، ص۳۳۲-۲۲۶-۲۲۷؛ بهجت، استفتائات، ۱۴۲۸ق،ج۱، ص۳۹-۴۷۷-۴۹۰؛ ج۳، ص۱۲۶-۱۳۶؛ ج۴، ص۹۹.
  7. غفوری، غفوری،«جستاری در ماهیت‌سنجی وجوهات شرعی در پرتو مالیات اسلامی»، ص۴۳-۴۴.
  8. غفوری، غفوری،«جستاری در ماهیت‌سنجی وجوهات شرعی در پرتو مالیات اسلامی»، ص۴۳-۴۴.
  9. ذاکری، علی‌اکبر، «لزوم گردآوری وجوه شرعی»، ص۹۵.
  10. داداشی نیاکی، «مالیات و وجوه شرعیه»، ۱۰۸-۱۱۰.
  11. داداشی نیاکی، «مالیات و وجوه شرعیه»، ۱۰۸-۱۲۰.
  12. خامه‌یار، آثار پیامبر(ص) و زیارتگاه‌های اهل بیت(ع) در سوریه، ۱۳۹۱ش، ص۳۰۱.
  13. ظهیری، آسان‌ترین شیوه محاسبه خمس، ۱۳۹۱ش، ص۴۵.
  14. نجفی زنجانی، اصول و روش‌های تربیت در مناسک حج، ۱۳۹۴ش، ص۲۵۶.
  15. اخلاقی، شکل‌گیری سازمان روحانیت شیعه، ۱۳۸۴ش، ص۱۹۲.
  16. معرفت، ولایت فقیه، ۱۳۷۷ش، ص۱۴۲.
  17. غفوری، غفوری،«جستاری در ماهیت‌سنجی وجوهات شرعی در پرتو مالیات اسلامی»، ص۴۴-۴۵.
  18. غفوری، غفوری،«جستاری در ماهیت‌سنجی وجوهات شرعی در پرتو مالیات اسلامی»، ص۴۴-۴۵.
  19. سید کباری، حوزه‌های علمیه شیعه در گستره جهان، ۱۳۷۸ش، ص۷۷۶-۷۷۷
  20. سید کباری، حوزه‌های علمیه شیعه در گستره جهان، ۱۳۷۸ش، ص۷۷۶-۷۷۷
  21. سید کباری، حوزه‌های علمیه شیعه در گستره جهان، ۱۳۷۸ش، ص۷۷۶-۷۷۷

منابع

  • اخلاقی، محمدعلی، شکل‌گیری سازمان روحانیت شیعه، تهران، شیعه شناسی، ۱۳۸۴ش.
  • امام خمینی، سید روح الله، استفتائات، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم‌، ۱۴۲۲ق.
  • انوری،حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، انتشارات سخن، ۱۳۹۰ش.
  • بهجت، محمد تقی، استفتائات، قم، دفتر حضرت آیت‌الله بهجت، ۱۴۲۸ق.
  • خامه‌یار، احمد، آثار پیامبر(ص) و زیارتگاههای اهل بیت(ع) در سوریه، تهران،‌ مشعر، ۱۳۹۳ش.
  • داداشی نیاکی، محمد رضا، «مالیات و وجوه شرعیه»، فصلنامه مطالعات اسلامی، پاییز ۱۳۸۵ش، شماره ۷۳.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • ذاکری، علی اکبر، «لزوم گردآوری وجوه شرعی»، فصلنامه کاووشی نو در فقه، بهار ۱۳۷۴ش، شماره۳.
  • سید کباری، علیرضا، حوزه‌های علمیه شیعه در گستره جهان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۸ش.
  • ظهیری، عباس، آسان‌ترین شیوه محاسبه خمس، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۱ش.
  • طباطبايى‌ يزدى، سيد محمد كاظم، سوال و جواب، قم، مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۴۱۵ق.
  • غفوری، خالد، غفوری، مصطفی، «جستاری در ماهیت‌سنجی وجوهات شرعی در پرتو مالیات اسلامی»، فصلنامه مطالعات فقه امامیه، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش، شماره ۵.
  • فکری، مسعود، فرهنگ اصطلاحات حج و عمره، تهران، مشعر، ۱۳۹۳ش.
  • معرفت، محمدهادی، ولایت فقیه، قم، انتشارات التمهید، ۱۳۷۷ش.
  • موسوی گلپایگانی، سید محمد رضا، مجمع المسائل، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۰۹ق.
  • نجفی زنجانی، حافظ، اصول و روش‌های تربیت در مناسک حج، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۴ش.