مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
شناسه ارزیابی نشده

جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام (کتاب)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از جواهر الکلام (کتاب))
پرش به: ناوبری، جستجو
جواهر الکلام
جواهر الکلام.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: محمد حسن نجفی
تاریخ نگارش: قرن سیزدهم هجری
موضوع: فقه
سبک: استدلالی
ناشر: گوناگون
مجموعه: ۴۳ جلد

جَواهرُ الْکَلام فی شَرْحِ شَرائعِ الْاسْلام یا جواهر الکلام کتابی فقهی، اثر فقیه شیعه محمدحسن نجفی، مشهور به صاحب جواهر (درگذشته ۱۲۶۶ق). این کتاب، شرحی مبسوط بر شرایع‌ محقق‌ حلّی‌ (درگذشته ۶۷۶ق) است و دوره کاملی از فقه استدلالی به شمار می‌آید. مطالب این کتاب بسیار گسترده است. جواهر الکلام دیدگاه‌ها و استدلال‌های فقیهان گذشته را در اختیار پژوهشگران فقه قرار داده است.

معرفی کتاب

جواهر الکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام، مشهور به جواهر الکلام یا جواهر، اثری‌ جامع‌ و استدلالی‌ در فقه‌ شیعه است. این کتاب در واقع، شرح‌ شرایع‌ محقق‌ حلّی‌ (درگذشته ۶۷۶ق) است‌. جواهر الکلام پس از نهضت‌ علمی‌ محمد باقر بهبهانی و در زمان اوج رشد و شکوفایی‌ علمی حوزه‌های علمیه شیعه تألیف شده است.این کتاب بسیار گسترده است و تمام بخش‌های فقه را دربر گرفته است. محمد رضا مظفر معتقد است جواهر الکلام، به لحاظ گستردگی و احاطه بر دیدگاه‌ها و استدلا‌ل‌های علما و دقت علمی، بی‌نظیر است.[۱]

محمدحسن نجفی، نویسنده جواهر الکلام، از فقهای شیعه قرن سیزدهم قمری است. او در حدود ۱۲۰۰ق به دنیا آمده[نیازمند منبع] و در سال ۱۲۶۶ق در نخستین سال‌های حکومت ناصرالدین شاه درگذشته است.[۲]

هدف از نگارش کتاب

بر پایه آنچه‌ از صاحب‌ جواهر نقل‌ شده‌، وی‌ ابتدا نمی‌خواسته شرحی‌ بر شرایع‌ بنویسد؛ بلکه‌ قصدش این بوده است که برای استفادهٔ شخصی، یادداشت‌هایی‌ در مباحث‌ گوناگون‌ فقهی‌ تنظیم‌ کند.[۳] او در مقدمه‌ٔ کتاب، نوشته است که علت انتخاب کتاب شرایع جهت شرح و توضیح، جامعیت‌، دقت مطالب، روانی و شیوایی نثر و نیز توجه ویژهٔ فقها به‌ آن‌ بوده است. وی هدف خود از تألیف‌ جواهر را آشنا کردنِ فقه‌دانان‌ با فواید و دقایق‌ پنهان‌ شرایع‌، روشن کردن مسائل‌ آن‌، توضیح‌ اشتباهات‌ شارحان‌ آن‌ و پرداختن‌ به‌ دیدگاه‌های فقها و مستندات‌ آنها به‌ صورت خلاصه، بیان کرده است.[۴]

تاریخچه نگارش

مشهور است‌ که‌ نجفی‌ تألیف‌ جواهر را در ۲۵ سالگی‌ آغاز کرده‌ است.‌[۵] با توجه به این مسئله، و اینکه او در ۱۲۶۲ق حدودا هفتاد سال‌ داشته‌ است، برخی آغاز تألیف‌ را کتاب‌ سال‌ ۱۲۱۷ق حدس‌ زده‌اند؛[۶] با این حال، آقابزرگ تهرانی معتقد است که کار نگارش کتاب جواهر، مدتی‌ پیش‌ از ۱۲۲۷ق آغاز شده‌ است‌.[۷]

ویژگی‌های کتاب

برخی از ویژگی‌های کتاب جواهر به شرح زیر است:

  • فصل‌بندی‌ جواهر، مانند شرایع‌ الاسلام است و چهار بخش‌ کلیِ عبادات‌، عقود، ایقاعات‌ و احکام‌ را شامل می‌شود.[۸]
  • نقل و تحلیل دیدگاه‌های گوناگون.[۹]
  • توضیح و تبیین‌ احکامی‌ که‌ چندان‌ مهم‌ و مناقشه‌‌برانگیز نبوده‌ است.[۱۰]
  • اشارهٔ کم به مباحث و مبانی اصول فقه.[۱۱]
  • انتقاد از کاربرد دقت‌های فلسفی و عقلی در فرایند استنباط احکام.[۱۲]
  • طرح مطالب متنوع مانند عُرف، عادات و سنت‌های متداول در دورهٔ مؤلف کتاب.[۱۳]
  • دربرداشتن فروع‌ فقهی‌ بسیار.[۱۴]

شهرت فتوایی در جواهر

صاحب جواهر برای شهرت فتوایی اهمیت فراوان قائل بوده است. بیشتر دیدگاه‌های او در کتاب جواهر، مطابق‌ با نظرات اجماعی‌ یا مشهور فقیهان‌ امامی‌ است‌. از این‌ رو، برخی‌ از فقها وی‌ را «لسان المشهور» یا سخنگوی‌ دیدگاه‌ مشهور خوانده‌اند.[۱۵]

آراء فقهی خاص

برخی از مهم‌ترین دیدگاه‌های فقهی نجفی در کتاب جواهر، عبارت است از:

جایگاه کتاب نزد علمای شیعه

جواهرالکلام‌ به‌ علت ویژگی‌های‌ منحصر به فردش بااقبال عالمان شيعه مواجه شد. برخی آن را بزرگ‌ترین‌ اثر فقهی‌ دانسته‌اند.[۲۰] مرتضی مطهری جواهر را مظهر نبوغ‌ یک‌ انسان‌ شمرده است.[۲۱] برخی نیز گفته‌اند که‌ هیچ‌ فقیهی‌ برای‌ استنباط‌ فقهی‌ از جواهر بی‌نیازنیست‌ و با داشتن‌ آن، به‌ کتاب دیگری‌ نیاز چندانی ندارد.[۲۲]
شهرت‌ و مقبولیت‌ جواهرالکلام‌، چنان‌ فراگیر شد که‌ نام‌ نویسنده، تحت الشعاع آن قرار گرفت و نجفی‌ در زبان‌ فقها، به‌ صاحب‌ جواهر معروف شد. دیدگاه‌ها و استدلال‌های‌ صاحب‌ جواهر در این کتاب، پس‌ از وی‌، همواره مورد توجه نوشته‌های فقهی‌ و محافل‌ علمی‌ فقهای‌ شیعه، بوده است.[۲۳]

شرح‌ها و حواشی

شروح‌ و حواشی‌ متعددی‌ بر جواهرالکلام‌ یا بخش‌هایی‌ از آن‌ نگاشته شده‌ است. برخی از شروح جواهر به نقل از الذریعه عبارت است از:

آیت‌اللّه‌ بروجردی‌، ابوتراب خوانساری، عبداللّه‌ بهبهانی‌، ملا علی کنی، زین العابدین مازندرانی و علی بن محمد مرعشی نیز بر جواهر حاشیه‌ نوشته‌اند.[۲۵] [۲۶]

پژوهش‌ها در زمینه کتاب

برخی از پژوهش‌هایی که در زمینهٔ کتاب جواهر الکلام، انجام شده است، به شرح زیر است:

وضعیت نشر

به‌ نوشته آقا بزرگ طهرانی،[۳۰] نسخه اصلی‌ جواهرالکلام‌ که‌ مؤلف‌ آن‌ را تصحیح‌ کرده‌ بود، ۴۴ جلد داشته است‌. هم‌اکنون نسخه‌های‌ خطی‌ متعددی‌ از جلدهای گوناگون‌ جواهر در برخی‌ کتابخانه‌های‌ نجف‌، قم، تهران‌، مشهد و همدان‌ وجود دارد.[۳۱]

نسخه‌های چاپی

  • نخستین‌ چاپ‌ کتاب به صورت سنگی در ۶ جلدِ رَحلی‌ در ۱۲۶۲ق در زمان حیات نویسندهٔ آن، انجام‌ پذیرفت‌ و تا ۱۳۷۶ق، ۲۴ بار چاپ‌ شد؛[۳۲]
  • در فاصله سال‌های‌ ۱۳۷۷ش تا ۱۳۹۸ش، جواهر با تحقیق‌ عباس‌ قوچانی‌، علی‌ آخوندی‌، محمود قوچانی‌ و رضا استادی‌ در ۴۳ جلد، در نجف‌ و تهران‌ به چاپ رسید؛
  • چاپ در قطع‌ بزرگ‌ در پانزده‌ جلد(بیروت‌ ۱۹۹۲م/۱۴۱۲ق)؛
  • چاپ موسسه نشر اسلامی به صورت تحقیقی.

پانویس

  1. مظفر، محمدرضا، مقدمهٔ جواهر الكلام، ۱۹۸۱م، ج۱، ص۸-۱۴.
  2. قمی، فوائد الرضویه، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۷۲۶.
  3. حرزالدین‌، معارف الرجال، ۱۴۰۵ق، ج‌۲، ص‌۲۲۶؛ آل محبوبه‌، ماضی‌ النجف‌ و حاضرها، ۱۴۰۶ق، ج‌۲، ص‌۱۳۳.
  4. نجفی، جواهرالکلام‌، ص‌۲،۳.
  5. آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة...، ۱۴۰۳ق، ج‌۵، ص‌۲۷۶.
  6. نجفی، جواهر الکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید، ج‌۱، ص۷۲.
  7. آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة...، ۱۴۰۳ق، ج‌۵، ص‌۲۷۵-۲۷۶.
  8. رجوع کنید به: نجفی، جواهر الکلام، ۱۹۸۱م.
  9. برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به: نجفی، جواهر الکلام، ۱۹۸۱م، ج‌۲، ص‌۱۱۴-۱۳۷، ج‌۷، ص‌۱۷۱-۱۷۹، ج‌۱۱، ص‌۱۵۱-۱۹۳.
  10. برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به: نجفی، جواهر الکلام، ۱۹۸۱م، ج‌۲، ص‌۱۱۴-۱۳۷، ج‌۷، ص‌۱۷۱-۱۷۹، ج‌۱۱، ص‌۱۵۱-۱۹۳.
  11. برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به: نجفی، جواهر الکلام، ۱۹۸۱م، ج‌۱، ص‌۱۰۷، ج‌ ۵، ص‌۲۱۵.
  12. رجوع کنید به: نجفی، جواهر الکلام، ۱۹۸۱م، ج‌۷، ص‌۲۱۰، ج‌۸، ص‌۲۸۵و۲۸۹، ج‌۹، ص‌۴۰۰، ج‌۳۳، ص‌۵۶.
  13. برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به: نجفی، جواهر الکلام، ۱۹۸۱م، ج‌۴، ص‌۳۳۰، ج‌۶، ص‌۴۰، ج‌۱۵، ص‌۱۷۷، ج‌۳۶، ص‌۱۲۰.
  14. رجوع کنید به: جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه ‌الجدید، ج‌۱، ص‌۸۰؛ غفوری‌، «معرفی‌های اجمالی»، ص‌۹۵.
  15. خمینی‌ (امام)، کتاب‌ الخلل‌ فی‌الصّلوه، ص‌۱۳۹؛ جوادی‌ آملی‌، ج‌۳، ص‌۴؛ رجوع کنید به حائری‌، ص‌۵۳۳.
  16. ج‌۴۰، ص‌۱۶، ۱۹.
  17. ج‌۲۲، ص‌۲۴۴.
  18. ج‌۴۱، ص‌۴۵.
  19. رجوع کنید به بحرالعلوم‌، ص‌۲۱۲.
  20. آقا بزرگ‌ طهرانی‌،الذریعه، ج‌۵، ص‌۲۷۶؛ نجفی‌، ۱۹۸۱، ج‌۱، ص‌۱۳.
  21. مطهری‌، ج‌۳، ص‌۸۱
  22. رجوع کنید به جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید، ج‌۱، ص‌۶۹-۷۲
  23. رجوع کنید به:‌انصاری، مرتضی، فرائد الاصول، ج‌۳، ص‌۲۵۲؛ حکیم‌، ج‌۱، ص‌۴۶۱؛ طباطبائی‌ حکیم‌، ج‌۴، ص‌۹۹، ۱۰۱؛ فیاض‌، ج‌۲، ص‌۳۷۹.
  24. رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة...، ۱۴۰۳ق، ج‌۲، ص‌۳۹۷، ج‌۶، ص‌۵۸؛ حسینی‌ اشکوری‌، ج‌۱، ص‌۷۹-۸۰
  25. آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة...، ۱۴۰۳ق، ج‌۶، ص‌۵۸؛ موسوعه طبقات‌ الفقهاء، ج‌۱۴، قسم‌۱، ص‌۲۶۶، ۳۱۰، ۳۷۴، ۴۴۰؛ فاضل‌ لنکرانی‌، ج‌۱، مقدمه‌، ص‌۲۲
  26. برای‌ اطلاع از حواشی‌ دیگر رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة...، ۱۴۰۳ق، ج ۶، ص ۵۸؛ موسوعه طبقات‌الفقهاء، ج‌۱۳، ص‌۶۷۰، ج‌۱۴، قسم۱، ص‌۵۹۵، قسم‌۲، ص‌۷۶۶؛ موسوعه مؤلفی‌ الامامیه، ج‌۲، ص‌۳۲۷
  27. آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة...، ۱۴۰۳ق، ج‌۱۶، ص‌۳۸۳.
  28. رجوع کنید به غفوری‌، ص‌۹۶.
  29. موسسه دایره المعارف فقه اسلامی.
  30. ج‌۵، ص‌۲۷۶.
  31. رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة...، ۱۴۰۳ق، ج‌۱۳، ص‌۳۱۹-۳۲۰؛ استادی‌، ج‌۲، ص‌۱۹۷؛ ج‌۳، ص‌۷، ۱۰۸، ۱۱۰، ۱۳۲، ۱۴۶ ۱۴۷، ۲۴۲-۲۴۳؛ جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید، ج‌۱، ص‌ ۷۵؛ نجفی‌، ۱۴۱۷، ج‌۱، مقدمه‌، ص‌۳۳-۳۵.
  32. جواهرالکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید، ج ۱، ص۷۵.

منابع

  • آقا بزرگ طهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳
  • آل‌محبوبه‌، جعفربن‌ باقر، ماضی‌ النجف‌ و حاضرها، بیروت‌، ۱۴۰۶ق/ ۱۹۸۶م.
  • آملی، محمدتقی‌، مصباح‌ الهدی‌ فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌، تهران‌، ۱۳۸۰ق؛
  • استادی، رضا، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیت اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی‌، ج‌۲ و ۳، قم‌، بی‌تا.
  • استرآبادی، محمد فاضل، «نگاهی‌ به‌ کتاب‌ نفیس‌ جواهرالکلام‌»، فقه‌ اهل‌ بیت، سال‌۲، ش‌۸،زمستان‌ ۱۳۷۵ش.
  • انصاری، مرتضی، فرائد الاصول، قم‌، ۱۴۱۹ق.
  • انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، قم‌، ۱۳۷۸ش‌.
  • بحرالعلوم، عزالدین، بحوث‌ فقهیه، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ حلّی‌،بیروت، ۱۴۱۵ق.
  • بروجردی، مرتضی، المستند فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ الصوم‌، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌الخوئی‌، ج‌۲۱-۲۲، قم‌، مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۱ق/ ۲۰۰۰م.
  • التعریف‌ بمصادر الجواهر، قم‌: دفتر تبلیغات‌ اسلامی‌ حوزه علمیه قم‌، ۱۳۷۸ش‌.
  • توحیدی، محمد علی‌، مصباح‌ الفقاهه فی‌ المعاملات، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌،قم‌، ۱۳۷۱ش‌.
  • جوادی آملی، عبداللّه‌، کتاب‌ الصلوه، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ محمد محقق‌ داماد، قم‌ ۱۴۱۶ق.
  • جواهر الکلام‌ فی‌ ثوبه‌ الجدید، ج‌۱، قم‌، مؤسسه دائره معارف‌ الفقه‌ الاسلامی‌،۲۰۰۰م/۱۴۲۱ق.
  • حائری، مرتضی، کتاب‌ الخمس‌، تحقیق‌ محمدحسین‌ امراللهی‌، قم‌، ۱۴۱۸ق.
  • حرزالدین، محمد، معارف‌ الرجال‌ فی‌ تراجم‌ العلماء و الادباء، قم‌، ۱۴۰۵ق.
  • حسین، احمد، تراجم‌ الرجال‌، قم‌، ۱۴۱۴ق.
  • حسینی اشکوری، احمد، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ کتابخانه عمومی‌ حضرت‌ آیت اللّه‌ العظمی‌ گلپایگانی، ج‌۱، قم‌، ۱۳۵۷ش‌.
  • حسینی عاملی، محمد جواد، مفتاح‌ الکرامه فی‌ شرح‌ قواعد العلامه، چاپ‌ افست‌، قم‌، مؤسسه آل‌البیت‌، بی‌تا.
  • حکیم، عبدالصاحب، منتقی‌ الاصول‌، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ روحانی‌، ج‌۱، قم‌ ۱۴۱۶ق.
  • خلخالی، رضا، المعتمد فی‌ شرح‌ المناسک‌، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی‌، ج‌۲۶-۲۹، قم‌، مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶ق/ ۱۹۹۹ق.
  • خمینی (امام)، روح الله، کتاب‌ الخلل‌ فی الصلّوه، قم‌، بی‌تا.
  • خمینی (امام)، روح الله، کتاب‌ الطهاره، تهران، ۱۴۲۸ق.
  • خوانساری، محمدباقر بن زین‌العابدین، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، چاپ اسدالله اسماعیلیان، قم ۱۳۹۰-۱۳۹۲ق.
  • خویی، ابوالقاسم، مبانی تکمله المنهاج‌، قم‌، ۱۳۹۶ق.
  • خویی، محمدتقی‌، مبانی‌ العروه الوثقی‌، کتاب‌ النکاح‌، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی، ج‌۳۲، قم‌، مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۴۲۶ق/ ۱۹۹۹م.
  • سبزواری، عبدالاعلی‌، مهذب‌ الاحکام‌ فی‌ بیان‌ الحلال‌ و الحرام‌، قم‌، ۱۴۱۳ق ۱۴۱۶.
  • شهید اول، محمدبن‌ مکی‌، غایه المراد فی‌ شرح‌ نکت‌ الارشاد، قم‌، ۱۴۱۴-۱۴۲۱ق.
  • طباطبایی حکیم، محمدسعید، المحکم‌ فی‌ اصول‌ الفقه، بیروت‌، ۱۹۹۴م/۱۴۱۴ق.
  • طباطبایی یزدی، محمد کاظم، حاشیه المکاسب، قم‌، ۱۳۷۸ق.
  • طباطبایی یزدی، محمد کاظم، العروه الوثقی‌، بیروت‌، ۱۴۰۹ق.
  • غروی تبریزی، علی، التنقیح‌ فی‌ شرح‌ العروه الوثقی‌: کتاب‌ الطهاره، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، در موسوعه الامام‌ الخوئی‌، ج‌۹، قم‌، مؤسسه احیاء آثار الامام‌ الخوئی‌، ۱۹۹۹م/۱۴۲۶ق.
  • غفوری، خالد، «معرفي‌هاي اجمالي»، آینه پژوهش‌، سال‌۱۲، ش‌۱ (فروردین‌-اردیبهشت‌ ۱۳۸۰ش).
  • فاضل لنکرانی، محمد، نهایه التقریر، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ حسین‌ طباطبائی‌ بروجردی‌، قم‌، بی‌تا.
  • فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف‌ اللثام، قم‌، ۱۴۱۶ق.
  • فیاض، محمد اسحاق، محاضرات‌ فی‌ اصول‌ الفقه‌، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ خوئی‌، قم‌ ۱۴۱۰ق.
  • قمی، عباس، فوائد الرضویه، تحقیق ناصر باقری بیدهندی، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش.
  • کلانتری ارسنجانی، علی اکبر، «عرف‌ در مکتب‌ فقهی‌ صاحب‌ جواهر»، فقه‌: کاوشی‌ نو در فقه‌ اسلامی‌، ش‌۲۴، تابستان‌ ۱۳۷۹.
  • کلباسی، ابوالهدی، سماء المقال‌ فی‌ علم‌ الرجال‌، چاپ‌ محمد حسینی‌ قزوینی‌، قم‌ ۱۴۱۹ق.
  • مامقانی، محمد حسن، غایه الا´مال فی‌ شرح‌ کتاب‌المکاسب‌، قم‌، ۱۳۱۶ش.
  • مطهری، مرتضی، آشنائی‌ با علوم‌ اسلامی‌،ج‌۳: اصول‌ فقه، فقه، قم‌: صدرا، ۱۳۵۸ ش‌.
  • معجم‌ فقه‌ الجواهر، بیروت‌، الغدیر، ۱۴۱۷-۱۴۱۹ق/۱۹۹۶-۱۹۹۸م.
  • موسوعه طبقات‌ الفقهاء، اشراف‌ جعفر سبحانی‌، قم‌، مؤسسه الامام‌ الصادق‌، ۱۴۱۸-۱۴۲۴ق.
  • موسوعه مؤلفی‌ الامامیه، قم‌، مجمع‌ الفکر الاسلامی‌، ۱۳۷۸۱۳۷۹ش‌.
  • موسوی بجنوردی، حسن، القواعد الفقهیه، چاپ‌ مهدی‌ مهریزی‌ و محمدحسین‌ درایتی‌، قم‌، ۱۳۷۷ش‌.
  • موسوی خلخالی، مرتضی، قاعده لاضرر، تقریرات‌ درس‌ آیت اللّه‌ ضیاءالدین‌ عراقی‌، چاپ‌ قاسم‌ حسینی‌ جلالی‌، قم‌، ۱۴۱۸ق.
  • نجفی، محمد حسن، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، تحقیق: عباس قوچانی، بیروت: دار إحياء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
  • نجفی، محمد حسن، جواهرالکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌ الاسلام‌، قم، ‌۱۴۱۷ق.
  • نجفی، محمد حسن، نجاة العباد، محشی‌ به‌حواشی‌ محمدکاظم‌ طباطبائی‌ یزدی‌ و اسماعیل‌ صدر موسوی‌، نجف‌، ۱۳۱۸ش.
  • نوری، حسین بن محمد، خاتمه مستدرک‌ الوسائل‌، قم‌، ۱۴۱۵-۱۴۲۰ق.

پیوند به بیرون