مقاله قابل قبول
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
استناد ناقص
شناسه ارزیابی نشده
نارسا

حدیث متواتر

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از خبر متواتر)
پرش به: ناوبری، جستجو
روایت نبوی متواتر معنوی: انا مدینة العلم و علی بابها

حدیث متواتر، حدیثی است که در سلسله سند آن همه راویان تا شخص معصوم در هر طبقه به تعدادی باشد که امکان توافق عمدی آن‌ها بر نسبت دادن دروغ به معصوم به طور عادی محال باشد و خبر آن‌ها موجب علم و یقین گردد. در مقابل خبر متواتر، خبر واحد قرار دارد؛ یعنی هر خبری متواتر نباشد خبر واحد است.

خبر متواتر دو نوع است: متواتر لفظی و متواتر معنوی.


معنای لغوی و اصطلاحی

کلمه متواتر در لغت از ریشه «وتر» به معنا پی در پی و پیوسته، یا یکی پس از دیگری است. [۱]

احادیثی که از پیشوایان معصوم (ع) در کتاب‌های روایی موجود است، از نظر بررسی تعداد راویان سند هر یک از آن‌ها در طبقات حدیثی، به دو گروه: متواتر و واحد، تقسیم می‌شوند و هر یک نیز دارای اقسامی هستند.

خبر متواتر در اصطلاح اهل حدیث، روایتی است که سلسله راویان آن تا به معصوم (ع) در هر طبقه به تعدادی باشد که امکان توافق عمدی آن‌ها بر نسبت دادن دروغ به معصوم به طور عادی محال باشد و خبر آن‌ها موجب علم و یقین به مضمون حدیث گردد. [۲]

به عبارت دیگر خبر متواتر، خبر جماعتی است که کثرت و فراوانی آن ها، سبب می‌شود احتمال توافق عمدی آن‌ها منتفی شود و بدین جهت موجب اطمینان به صادر شدن حدیث از شخص معصوم می‌شود.


تعداد روایات متواتر

روایات متواتر، گرچه کم هستند، اما غالباً از مطالب مهمّی برخوردارند، مانند: حدیث غدیر که تنها در طبقه صحابه بیش از ۱۰۰ نفر آن را روایت نموده و حدیث ثقلین که در طبقه صحابه بیش از ۸۰ نفر، یا حدیث «نهی از تعمّد بر کذب» که بیش از ۶۰ نفر آن را در طبقه صحابه، گزارش نموده‌اند، یا مانند: روایات وجوب نماز های روزانه و عدد رکعات آن‌ها، و روایات وجوب زکات و روایات مربوط به فضایل حضرت علی علیه‌السلام، مانند: شجاعت حضرت و.... [۳]

شروط تواتر

برای تواتر، شروطی بیان شده که برخی مربوط به شنوندگانِ خبر و برخی مربوط به گویندگان و ناقلان آن می‌باشد:

شروط شنونده

خبر متواتر در صورتی برای شنوندۀ آن علم می‌آورد که او این دو شرط را داشته باشد:

۱. شنونده خبر متواتر، لازم است قبلاً از مفاد آن خبر آگاه نباشد زیرا، تحصیل حاصل خواهد شد.

۲. شنونده به جهت اعتقادِ نادرستی، باور بر دروغ بودن خبر نداشته باشد، از این رو مشرکان، چون به پیامبر(ص) ایمان ندارند، معجزات متواتر او را نیز نمی‌پذیرند.

شروط ناقلان

۱. تعداد راویان در هر طبقه به میزانی باشد که توافق عمدی آن‌ها بر کذب، محال باشد؛ از این رو در متواتر، عدد خاصی را نمی‌توان معیّن کرد؛ زیرا اعتقاد بر درستی و عدم توافق بر کذب نزد افراد، نسبی است و کم‌ترین مرز آن، اطمینان بر عدم توافق بر کذب است. گر چه عدّه‌ای برای تواتر عددی را معیّن کرده‌اند ولی با نقد دیگران مواجه شده است. [۴]

۲. نسبت به خبری که نقل می‌کنند اطمینان داشته باشند نه اینکه از روی شک آن را خبر دهند.

۳. آنچه نقل می‌کنند را خودشان دیده یا شنیده باشند نه اینکه با حدس و استدلال به آن نتیجه رسیده باشند.

۴. شرایط تواتر در همه طبقات راویان حدیث حاصل باشد، لذا اگر شرایط تا طبقه خاصی حاصل شد، تواتر هم تا همان طبقه قابل اثبات است.

شرایط دیگری مانند عدالت، اسلام، تشیّع راویان، یا وجود امام معصوم علیه‌السلام در بین راویان، در اعتبار تواتر خبر، شرط نبوده و نیست. [۵]


اقسام تواتر

روایات متواتر به دو گروه لفظی و معنوی تقسیم شده‌اند:

متواتر لفظی

خبری است که همه راویان، در همه طبقات، مضمون آن روایت و خبر را یکسان و با کلمات واحد بیان کنند؛ [۶] مانند عبارت روایت: " انّی تارک فیکم الثقلین " یا عبارت " من کنت مولاه فهذا علیّ مولاه" «»، یا عبارت "انّما الاعمال بالنیات " و.... [۷]

متواتر معنوی

خبری است که همه ناقلان و راویان در تمامی طبقات، مضمون واحدی را با عبارات متفاوت، نقل می‌کنند و تطابق در معنا یا به دلالت تضمّنی است، مانند «احادیث خواندن سوره بعد از حمد در نماز در شرایط متفاوت» به نقل از راویان متفاوت، که خواندن اصل سوره یعنی جزء اوّل در همه روایات یکسان بوده است. یا به دلالت التزامی ، مانند: خبر شجاعت حضرت علی علیه‌السلام که بر اساس روایات متعدّد و در حوادث گوناگون گزارش شده که از مجموع آن‌ها، شجاعت آن حضرت، به تواتر ثابت می‌شود.

تواتر معنوی در روایات، در مقایسه با روایات متواتر لفظی، بیشتر است و اکثر اجزای دین به ویژه در فروع، دارای تواتر معنوی هستند، مثل: تعداد رکعات نماز، مبطلات روزه، ارکان حج، زکات و....

حدیث متواتر را از جهتی دیگر نیز تقسیم کرده‌اند. بر اساس این تقسیم، حدیث متواتر به تواتر اجمالی و تفصیلی تقسیم می‌شود. تواتر تفصیلی همان است که در چند سطر گذشته تعریف و تقسیم آن بیان شد. اما تواتر اجمالی آن است که روایات متعددی که به حد تواتر می‌رسند درباره موضوعات متفاوتی بیان شود به گونه‌ای که بتوان در این روایات قدر مشترکی پیدا کرد که در همه‌ی آنها وجود دارد. این قدر مشترک در روایاتی که محتوای متفاوتی دارند، تواتر اجمالی نامیده می‌شود.[۸]


جستارهای وابسته


پانویس

  1. راغب می‌گوید: التواتر تتابع الشیء وتراً... ثمّ ارسلنا تتری، ‌ای متواترین. مفردات، راغب ص۵۴۸ ـ تحقیق ندیم مرعشلی
  2. شهید ثانی: و هو ما بلغت رواته فی الکثره مبلغاً أحالت العاده تواطؤهم علی الکذب و إستمر ذلک الوصف فی جمیع الطبقات حیث یتعدّد بأن یرویه قوم عن قوم. الرعایه فی علم الدرایه، ص۶۲؛ شیخ بهایی: فان بلغت سلاسله فی کلّ طبقه حداًّ یؤمن معه تواطؤهم علی الکذب فمتواتر.. الوجیزه فی علم الدرایه، ص۴؛ محقّق قمی: خبر جماعه یؤمن تواطؤهم علی الکذب عادهً و ان کان للوازم الخبر دخل فی افاده تلک الکثره، العلم. قوانین الاصول، محقّق قمی: ۱ / ۴۲۱.
  3. . الغدیر، امینی: ۱ / ۶۱، الرعایه فی علم الدرایه، ص۶۶.
  4. . برای اطلاع بیشتر ر. ک: مقباس الهدایه: ۱ / ۱۱۲، که ایشان هفت قول را از جمله عدد اصحاب بدر را ذکر و سپس نقد می‌کند.
  5. . برای اطلاع بیشتر ر. ک: مقباس الهدایه: ۱ / ۱۰۹؛ علم الحدیث، نگارنده، ص۲۶.
  6. مامقانی می‌گوید: «ما اذا اتّحد الفاظ المخبرین فی خبرهم». همان: ۱ / ۱۱۵.
  7. اصول الحدیث و احکامه فی علم الدرایه، سبحانی، ص۱۳۱؛ وسائل الشیعه: ج۱۸، ص۱۹.
  8. اصول الحدیث و احکامه فی علم الدرایه، سبحانی، ص۳۶


منابع

  • راغب اصفهانی، مفردات
  • شهید ثانی، زین العابدین بن علی، ۹۱۱-ق۹۶۶، الرعایه فی علم الدرایه
  • شیخ بهائی، محمد بن حسین، الوجیزه فی علم الدرایه
  • محقّق قمی، قوانین الاصول
  • علامه امینی، الغدیر
  • عبدالله مامقانی، مقباس الهدایه
  • جعفر سبحانی، اصول الحدیث و احکامه فی علم الدرایه
  • شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه
حدیث‌شناسی
حدیث متواتر متفق علیه مشهور عزیز غریب حدیث حسن
حدیث متصل حدیث صحیح حدیث منکر
حدیث مسند → از نظر سند حدیث از نظر متن حدیث متروک
خبر آحاد حدیث ضعیف حدیث مدرج
حدیث مقطوع حدیث مضطرب حدیث مدلس حدیث موقوف حدیث منقطع حدیث موضوع