قزوین

نقشه استان قزوین

اطلاعات کلی
کشور	ایران
استان	قزوین
مساحت	۱۵۶۲۳کیلومتر مربع
ادیان	اسلام
مذهب	شیعه
اطلاعات تاریخی
نام قدیم	کش‌وین
پیشینه اسلام	دوران حکومت اموی و عباسی
پیشینه تشیع	دوران حکومت صفوی
وقایع مهم	تشکیل پایتخت شیعی
مکان‌های تاریخی	قلعه الموت
اماکن
زیارتگاه	امام‌زاده حسین، پیغمبریه، چنار خون‌بار
حوزه علمیه	التفاتیه، ملاوردیخانی، مدرسه شیخ‌الاسلام
مساجد	مسجد جامع عتیق

قزوین، استانی در حوزه مرکزی ایران. نام این شهر کش‌وین بوده که بعدها به عربی آن قزوین تغییر می‌کند. این شهر در دوره اسلام به جهت هم‌مرزی با شمال ایران و محل حضور دیلمیان، مهم و مورد توجه دستگاه خلافت اموی و عباسی بوده و مسلمانان، قزوین را مرز مبارزه با دیلمیان می‌دانستند. گروهی از اسماعیلیان به رهبری حسن صباح در منطقه رودبار در قلعه الموت ساکن بودند و این شهر تا قبل از صفویه، شهر سنی مذهب و گروه‌های شیعه اسماعیلی و غیره به عنوان گروه محدودی در آن شهر بوده‌اند. صفویه، وقتی تبریز را برای پایتختی، امن ندید، آن را به قزوین منتقل و پس از تشکیل دولت صفوی در زمان شاه طهماسب اول، این شهر پیشرفت سریعی یافت. این شهر، شخصیت‌های دینی، مدارس علمیه و کتابخانه‌های فعال و پررونقی داشته که نویسندگانی همچون سمعانی، مستوفی و دیگرانی به نام و محل آنها اشاره کرده‌اند. درخت معروف به چنار خونبار که می‌گویند در روز عاشورا از آن خون جاری می‌شود، در این استان است.

جفرافیای طبیعی

استان قزوین با مساحت ۱۵۶۲۳کیلومتر مربع در حوزه مرکزی ایران است. این استان از سمت شمال به استان‌های گیلان و مازندران، از غرب به استان‌های زنجان و همدان، از جنوب به استان مرکزی و از سمت شرق به استان تهران محدود می‌باشد.

تاریخچه

مستوفی درباره نام قزوین می‌گوید: در جنگ بین ساسانی‌ها با دیلمیان، زمانی لشکر ساسانی‌ها به اینجا رسید، فرمانده لشکر دید لشکر کمی بهم ریخته است و به زیردست خود گفت «کش وین» یعنی لشکر را منظم کن. این نام بر آن منطقه ماند و بعدها عرب‌ها آن را معرب کردند به قزوین.

قزوین همزمان با پذیرش اسلام که در قیاس با سایر شهرها، سریع‌تر آن را پذیرفت، میزبان شمار فراوانی از سپاهیان و قبایل عرب بود که به منظور مقابله با دیلمیان در این شهر مستقر شدند. جعفریان می‌گوید صرف اموال فراوان برای ساختن برج در اطراف قزوین و بخشش مالیاتی و جعل احادیث مختلفی درباره فضلیت شهر قزوین وغیره، حکایت از اهمیت قزوین برای دستگاه خلافت اموی و سپس عباسی داشت. قبایل عرب، قزوین را مرز مقابله با دیلمان می‌دانستند.

اهمیت سیاسی نظامی قزوین، لزوم مداخله حکومت در مساله مذهب مردم شهر را نیز در پی‌ داشت؛ چیزی که نتیجه آن تسلط کامل تسنن بر شهر و جلوگیری از رشد فرقه‌های غیر سنی بود. طبیعی بود که قبایل شیعه عراق نیز به همین دلیل نمی‌توانستند به این شهر وارد شوند. اولین مهاجران عرب به قزوین را از قبایل و چهر‌ه‌های معروف تاریخ صدر اسلام می‌دانند.

شهر خوشنویسان مشهور

با انتقال حکومت توسط شاه طهماسب از تبریز به قزوین، تعدادی از هنرمندان نیز به قزوین مهاجرت کردند. این هنرمندان در ابتدا مکتب خوشنویسی قزوین را درادامه مکتب تبریز تأسیس کردند. یکی از این هنرمندان، مالک دیلمی بود که به دستور شاه از مشهد به قزوین فراخوانده شد. خوشنویسان بزرگی در این شهر به دنیا آمده‌اند. از جمله میر عماد حسنی، مالک دیلمی، عبدالرشید دیلمی، میرایراهیم فرزند میرعماد و خوشنویس‌های مشهور دیگر.

قزوین پایتخت شیعه

در دوران بنی امیه، علی (ع) را بر منابر لعن می‌کردند و در برخی شهرها با این عمل مخالفت شد. از آن جمله، مردم قزوین در زمان خالد بن عبدالله قسری، با این حرکت مخالفت کردند. به نقل از ابن فقیه: یکی از کارگزاران خالد، علی بن ابیطالب (ع) را بر منبر لعن کرد و شخصی شمشیر کشید و او را کشت و این سنت در این شهر تمام شد. می‌گویند اکثر مردم قزوین سنی بودند و اقلیتی از شیعه در این شهر زندگی می‌کردند.

دو سند از تشیع شهر قزوین در قرن ششم، یکی اثر عبدالجلیل قزوینی و دیگری الفهرست منتجب الدین رازی که در همسایگی شهر قزوین است. از جمله شهرهای شیعی قزوین به خرقان، دستجرد،‌ بوئین زهرا، ابهر و طالقان که صاحب بن عباد از این شهر بوده نیز اشاره شده است.

قزوین تا قبل از صفویه، سنی بوده، صفویان پس از آن که احساس کردند تبریز در معرض حملات مداوم عثمانی قرار گرفته است، پایخت خود را به قزوین انتقال دادند. پس از تشکیل دولت صفوی، شهر قزوین اهمیت ویژه می‌یابد و در زمان شاه طهماسب اول رشد سریعی پیدا می‌کند. این شهر، ابتدا مرکز تجمع گروه‌ها و اقوام مختلفی شد که پس از پایتخت شدن، راهی این شهر شدند و همچنین مرکزیت سیاسی این شهر، اهمیت مذهبی و تجاری قابل توجهی بدان بخشید. در این دوران ساخت بناها و مساجد جلوه جدیدی به فضای این شهر بخشید، اما دیری نپایید که با انتقال پایتخت به اصفهان همین شهر پر جمعیت و پر جنب و جوش بر اثر نابسامانی سیاسی و اجتماعی رونق گذشته خود را از دست داد.

قلعه الموت و اسماعیلیان

مقالهٔ اصلی: قلعه الموت

قلعه الموت یا قلعه حسن صباح، در پانصد متری شمال شرقی روستای گازرخان در منطقه رودبارالموت از استان قزوین است. این قلعه محل حضور اسماعیلیان به رهبری حسن صباح بوده است. در میان روستای گازرخان قبرستانی قدیمی معروف به قتلگاه وجود دارد که برخی آن را محل دفن بزرگان اسماعیلی دانستند. این قلعه، حدود پانصد سال، آباد بوده است. برخی می‌گویند: شاید تا وقتی قزوین پایتخت صفویه بوده، قلعه، آبادی داشته و پس از پایتختی اصفهان، اهمیت این قلعه از بین رفته است.

مساجد و مکان‌های زیارتی

درباره ساخت اولین مسجد در قزوین، گفته شده، حجاج فرزندش محمد را به قزوین می‌فرستد تا با دیلمیان مبارزه کند و او مسجدی در این شهر بنا می‌کند که به نقل از مستوفی، اول بتخانه بود. وی می‌گوید در قزوین در دوره اسلام، اولین نماز جمعه در این مسجد خوانده و مستوفی آنجا را مسجد توت بابکنان نامیده است.

تصویر امام‌زاده حسین قزوین

به نقل از یاقوت، نام آن مسجد در نزدیکی باب بنی الجنید، مسجد الثور بوده است و می‌نویسد این مسجد تا پیش از بنای مسجد جامع قزوین در دوره هارون سراپا بوده است. نقل است، شیعیان قزوین به این مسجد رفت و آمد نمی کردند، به تصور آنکه در دوره بنی امیه، در آن مسجد، علی (ع) را سب کرده باشند.

امامزاده شاهزاده حسین

شاهزاده حسین در شهر قزوین که از مشهورترین اماکن زیارتی آن شهر و از توجه و اعتقاد کامل مردم آن دیار برخوردار، از کهن‌ترین مزارهای موجود ایران است.

تصویری از امام‌زاده علی اصغر و چنار خون‌بار در روستای زرآباد قزوین

امامزاده علی اصغر و چنار خونبار

مقبره‌ای مشهور به نام امامزاده علی اصغر از فرزندان امام کاظم (ع) در روستایی به نام زرآباد در ۸۱ کیلومتری قزوین است. برخی درباره این امامزاده می‌گویند، در اسناد و نسب‌نامه‌های قبل از دوران صفویه، شخصی با این نام در میان فرزندان و نوادگان امام کاظم (ع)‌ وجود ندارد. در همین روستا در کنار بقعه امام‌زاده علی اصغر، درخت چناری وجود دارد معروف به چنار خون‌بار که مشهور است در روز عاشورا از آن خون جاری می‌شود.

پیغمبریه

پیغمبریه یا چهار انبیا، بقعه‌ای در قزوین، که در جانب شرقی خیابان پیغمبریه و جنب مدرسه پیغمبریه در غرب بنای چهل ستون واقع است. درباره بنای پیغمبریه و مدفونان آن، مشهور است که چهار تن از پیامبران یهود به نام‌های سلام، سلوم، سهولی و القیا در این بنا دفن شده‌‌اند.

امامزاده اسماعیل

امام‌زاده اسماعیل (ع) از نوادگان امام صادق (ع) است. مدفن اصلی امام‌زاده در سرداب بقعه در زیر حرم قرا گرفته است.

مسجد جامع عتیق

مسجد جامع قزوین از قدیمی‌ترین مساجد این شهر است که عبدالجلیل قزوینی نیز درباره آن می‌گوید: این مسجد از مساجد پر رونق قزوین که در روز جمعه حدود صدهزار مرد در آن جمع می‌شدند.این مسجد از لحاظ معماری از آثار ممتاز دوره های اسلامی دانستند. قدیمی ترین بخش مسجد، بعد از آثار چهار طاقی ساسانی، طاق هارونی که در زمان هارون الرشید در سال ۱۹۲ق ساخته شده است. مهم ترین بخش این مسجد، مقصوره و گنبد سلجوقی آن است که دارای پنج کتیبه گچبری به خط کوفی و نفیس‌ترین آنها کتیبه‌ای است که در آن سوره بقره به طور کامل اجرا شده است.

از دیگر مساجد قزوین می‌توان به مسجد النبی، مسجد سوخته چنار، محمدیه، مسجد سبز، خواجه شهدا، پنجه علی اشاره کرد.

مدارس علمیه

مدارس علمیه قزوین از رونق زیادی برخوردار و علمای شناخته شده‌ای در این حوزه‌ها مشغول به تدریس و تحصیل بوده‌اند؛ مخصوصا در قرن‌های پنجم، ششم و هقتم هجری.نقل می‌کنند، سمعانی نیز در کتاب «الانساب» اسامی بسیاری از علما و محدثان مدرسه‌های علمیه قزوین را نگاشته است.از جمله مدارس علمیه فعال، مدرسه‌ علمیه‌ای است که صاحب بن عباد، وزیر آل بویه در قرن چهارم هجری در قزوین ساخته است، این مدرسه را از کهن‌ترین مدارس دینی ایران می‌دانند.به نقل از عبدالجلیل قزوینی، مدرسه خواجه ابواسماعیل حمدانی در سال‌های ۵۰۰ تا ۵۵۶ق از مدرسه‌های فعال و پر رونق قزوین در آن دوره بوده است.قزوینی در کتاب آثار البلاد به مدرسه‌ای به نام ابومحمد بن احمد نجار از فقها و اصولیون قزوین اشاره کرده که آن را نیز از مدارس فعال قزوین دانسته است.

التفاتیه

مدرسه علمیه التفاتیه قزوین، در قرن هفتم هجری و توسط یکی از امرای حکومت ایلخانی به نام خواجه التفات بنا شده است و به همین دلیل به نام وی معروف گشته است.

ملاوردیخانی

سال بنای مسجد در دوران شاه عباس صفوی (دوم) است که با پلی بر روی رودخانه بازار (خیابان مولوی فعلی) در یک زمان ساخته شده است. مولاوردیخان که از نوادگان حاجی ساروخان و معاصر کریم خان زند بوده، این مدرسه را در سه طبقه‌ و در جنوب مسجد در ۱۱۷۷ق تأسیس کرده که پس از مدتی تخریب و در سال ۱۲۵۰ق مولاوردیخان دوم، نوه خان اول آن را بازسازی کرده است.

مدرسه شیخ‌الاسلام

این بنا توسط یکی از سران ترکمان قزوین در عصر ایلخانی به نام آقاسی ساخته و چون میرزا عباس ایروانی مشهور به حاج میرزا آقاسی وزیر معروف محمد شاه نیز در این مدرسه تحصیل می‌کرده است و در زمان صدارت خود تعمیراتی در این مکان انجام داده این بنا به نام حاج میرزا آقاسی مشهور می‌شود. بعدها به وسیله میرزا مسعود شیخ‌الاسلام قزوینی در سال ۱۳۲۱ق، این مدرسه مجددا بازسازی و به نام مسعودیه یا شیخ الاسلام مشهور می‌شود.

مشاهیر

در میان مولفان و راویانی که اسامی آنان در کتاب‌های رجال و حدیث آمده، شماری قزوینی یافت می‌شود که در آثاری مانند رجال نجاشی و دو کتاب رجال و فهرست شیخ طوسی، نام آنها آمده است. کتاب ضیافة الاخوان، اثری است که در ارتباط با راویان قزوینی شیعه، تحقیق و بررسی کرده و نام بسیاری از راویان قزوینی را آورده است. از جمله مشاهیر شیعه قزوین، خاندان حمدانی است که موسس آنها حمدان بن محمد قزوینی است و ربطی به حمدانی‌های عراق و شام ندارند. از قدیمی ترین چهر‌ه‌های این خاندان احمد بن حمدان قزوینی است که از راویان شیعه در دوران غیبت صغری بوده است. از خاندان‌های دیگر، خاندان عجلی و جعفری هستند، آنها نیز از خاند‌ان‌های شیعه قزوین بودند. از دیگر شخصیت‌های مطرح گذشته و حال قزوین :

• داود بن سلیمان قزوینی

نجاشی نقل می‌کند، وی کتابی حاوی احادیث امام رضا (ع) داشته و این متن را همان صحیفة الرضا (َع) دانستند که در قزوین، محدثین شیعه و سنی از راه‌های مختلف آن را روایت کرده‌اند. داود بن سلیمان را همان شخصی معرفی کرده‌اند که به نوشته تاریخ مستوفی، امام رضا (ع) در قزوین، به خانه وی وارد شد. می‌گویند داود، نسخه‌ای از امام رضا (ع)‌ روایت کرده است.

• خلیل بن غازی قزوینی

ملا خلیل بن غازی قزوینی، از عالمان شیعه در قرن یازدهم قمری و اهل قزوین. از جمله اساتید وی، میرداماد و شیخ بهایی بوده‌اند. او به اخباریان گرایش داشت و با فلسفه و اجتهاد مخالف بود. قزوینی دارای تألیفات متعددی است که از مشهورترین آن‎ها دو شرح کتاب کافی به نام‌های الشافی و صافی در شرح کافی است.

• عبدالجلیل قزوینی

عبدالجلیل قزوینی فقیه و متکلم قرن ششم هجری و متولد قزوین. مهم‌ترین اثر وی، النقض است که هم از نظر محتوا (به عنوان اعتقادات شیعه) و هم از جهت متن (نثر فارسی) پراهمیت قلمداد شده است.

• سید ابوالحسن رفیعی قزوینی

سید ابوالحسن رفیعی قزوینی، متولد ۱۳۱۵ق در قزوین. او از علمای شیعه در قرن چهاردهم هجری که در شاخه‌های مختلف علوم اسلامی از جمله فلسفه و عرفان تخصص داشته است. او را جزو کسانی دانستند که در فلسفه ملاصدرا تبحر ویژه‌ای داشته است. شیخ عبدالکریم حائری و میرزا هاشم اشکوری از اساتید وی بودند.

• میر عماد حسنی قزوینی

خطاط و خوشنویس شناخته شده دوره صفوی، تولد میرعماد در سال ۹۶۱ در قزوین و مرگش در ۱۰۲۴ بوده است. بعدها به «عمادالملک» و «میرعماد» شهرت یافت. جد او از کاتبان و کتابداران دوره صفوی در قزوین بوده است.

• شیخ مجتبی قزوینی

شیخ مجتبی قزوینی در سال ۱۳۱۸ق در قزوین متولد شد. او از پایه‌گذاران مکتب تفکیک بود. اساتید او در نجف، سید محمدکاظم یزدی، میرزا محمدتقی شیرازی و میرزای نایینی بودند و در قزوین سید موسی زرآبادی، استاد وی بود.

• شیخ موسی زرآبادی

سید موسی زرآبادی، متولد ۱۲۹۴ق در قزوین. نسب او به زید بن علی می‌رسد. سید را از ارکان اصلی مکتب تفکیک دانستند. وی در قزوین و تهران به فراگیری فلسفه، فقه و اصول مشغول و شیخ فضل الله نوری از جمله اساتید شناخته شده وی بوده است. شیخ مجتبی قزوینی، برادر همسر زرآبادی و علی اکبر الاهیان تنکابنی از شاگردان وی که بعد‌ها از بزرگان مکتب تفکیک شده‌اند. او در سال ۱۳۵۳ق درگذشت.

• سید ابراهیم موسوی قزوینی

ابراهیم موسوی قزوینی، فقیه و اصولی شیعه و از شاگردان سید علی طباطبایی(صاحب ریاض) و شریف العلماء بوده است. او از جمله کسانی بود که در جریان آشوب شیخیه در کربلا، با آنها مخالفت کرد.

• محمدعلی رجایی

محمدعلی رجایی، متولد ۱۳۱۲ش در شهر قزوین، دومین رئیس جمهورایران. او می‌نویسد که حدود ۳۷ سال با سید محمودطالقانی بوده است و بعدها به خاطر شعار‌های فدائیان اسلام جذب آنها می‌شود. در همان سال‌ها به دلیل فعالیت‌ها سیاسی حدود ۵۰ روز زندانی می‌شود.

• فرج‌الله سلحشور

بازیگر، نویسنده و کارگردان متولد قزوین و از طرفداران سینمای دینی بود. فیلم‌های متعدد و سریال‌های مذهبی یوسف پیامبر، ایوب پیامبر و مردان آنجلس به کارگردانی او در ایران تولید و پخش شد.

جستارهای وابسته

• اصفهان
• تهران
• تبریز