سید کاظم رشتی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
سید کاظم رشتی

زادروز ۱۲۰۵
زادگاه رشت
درگذشت ۱۲۵۹ - کربلا
محل زندگی کربلا
استادان شیخ احمد احسایی
شاگردان محمدکریم خان کرمانی، میرزا شیخ حسن گوهر حائری، فرزندش سید احمد رشتی، علی محمد باب مؤسس فرقه بابیه
شناخته‌شده برای رهبر شیخیه پس از احسایی
دین اسلام
مذهب شیعه
مکتب شیخیه

سید کاظم رشتی از علمای بزرگ شیخیه و شاگرد و مفسر آراء شیخ احمد احسایی مؤسس طریقۀ شیخیه است. او پس از احسایی کرسی تدریس را به دست گرفت و دومین رهبر مکتب شیخیه بود. پس از وی چند تن شاگردان و پیروانش ادعای نیابت کردند از جمله حاج محمد کریم خان و ملاحسن میرزای گوهر و نیز محمدعلی باب مؤسس بابیه اشاره کرد. [۱]

زندگینامه

سید کاظم رشتی (رشت ۱۲۰۵-کربلا ۱۲۵۹ق) فرزند سید قاسم رشتی حائری از علمای بلندآوازۀ شیخیه است.[۲] ولادت و نشأت وی در رشت بود. برخی نیز تولد وی را ۱۲۱۲ گفته اند که با توجه به جایگاهش در زمان احسائی نادرست مینماید.[۳]

جد سید کاظم، سید احمد از علمای مدینه بود که در پی شیوع طاعون به رشت مهاجر کرده بود. سید کاظم در زادگاه خود، رشت، درس را آغاز کرد. برای تکمیل دروس قصد سفر داشت که با مخالفت خانواده مواجه شد. در پی رؤیایی، نزد شیخ احمد احسایی به یزد رفت و در درس وی حضور یافت. [۴] تاریخ این سفر به روشنی معلوم نیست اما در حوالی سال ۱۲۲۹ است.[۵]

سید کاظم رشتی در سفرهای شیخ ملازم وی بود. اگرچه همراهی او با شیخ در سفر تهران[۶]، تردیدآمیز است. شیخ احمد پس از آنکه ملامحمدتقی برغانی در قزوین او را تکفیر کرد،[۷] به عتبات رفت و در این سفر، سید کاظم را به اقامت در کربلا امر کرد.[۸] سید کاظم در این دوره به رشت سفر کرد و رسالة السلوک را در ۱۲۳۸ در آنجا نوشت.[۹] پس از درگذشت شیخ احمد، سید کاظم نایب و جانشین وی شد و نزد شیخیه مرجعیت بلامنازع یافت.

تکفیر احسائی

اقامت سید کاظم در کربلا، نقطه عطفی در تاریخ شکل گیری مکتب شیخیه و اشاعه تعالیم آن در عراق و ایران به شمار می‌رود. در این زمان به دنبال تکفیر شیخ احمد، به تدریج برخی از علمای شیعه در مقابل رواج پاره ای از اندیشه‌های وی، که آن را غلو و انحراف تلقی می‌کردند، واکنش نشان دادند.[۱۰] گویا در همین زمان به درخواست شیخ علی کاشف الغطاء، سید کاظم اعتقاداتش را مکتوب ساخت و میان مردم پخش کرد و در ایام عرفه و سپس در نوبت‌های معینی بالای منبر میرفت و عقاید خود و استادش را به فارسی و عربی بازگو میکرد. [۱۱] به گفته رشتی [۱۲] در مجلسی با حضور سید مهدی طباطبایی فرزند سید علی صاحب ریاض و عالمانی چون شریف العلماء مازندرانی و ملامحمد استرآبادی، طباطبایی از سید کاظم درباره عباراتی از کتاب شیخ که کفرآمیز مینمود، توضیح خواست. سید کاظم در پاسخ گفت اگرچه این عبارات، به حسب فهم عوام، کفر است، آنها را تأویلی است که مراد شیخ همان تأویل بوده است. آنان از سید کاظم خواستند که کفرآمیز بودن این عبارات را مکتوب و تأیید کند و او چنین کرد. بدین سان، سید مهدی حکم به تکفیر شیخ و پیروان او داد، ولی رشتی باز به دفاع از احسایی و شکایت از مخالفت پرداخت. [۱۳]

از آن پس، به رغم برخورداری رشتی از تأیید برخی عالمان و فقیهان [۱۴] و نیز کوشش‌های وی برای مصالحه[۱۵] جنجال بر سر عقاید او افزایش یافت. در این میان، بنا به گزارشی که در منابع بابی و بهائی آمده است. سید کاظم با فرستادن ملاحسین بشرویه ای نزد علمای معتبر اصفهان و خراسان، کوشید تا نظر مساعد ایشان را جلب کند.[۱۶] در نجف نیز فشار مخالفان برای تکفیر وی سبب شد که با وجود امتناع شیخ علی کاشف الغطاء از اظهارنظر صریح در این باره، از شیخ محمدحسن نجفی صاحب جواهر، بر ضد او حکم بگیرند.[۱۷] برخورد با سید کاظم و پیروانش به خشونت‌هایی منجر شد.[۱۸] چنانکه وقتی کلیددار کربلا در مواجهه با رشتی قصد کشتن او کرد، صرفاً دعوت کاشف الغطاء به احتیاط بود که وی را از خطر رهانید.[۱۹] سید کاظم پس از این تکفیر روش خود را در تدریس و گفتار تغییر داد. وی در ضلع شرقی صحن مطهر آستانۀ حسینی تالار و حسینیه بزرگی برای تدریس خود بنا کرد. ولی حلقۀ دوم درسش را در حسینیۀ منزل خود برای خواص اصحاب خویش به صورت خصوصی تشکیل داد.

رشتی کتاب دلیل المتحیرین را در گزارش این نزاع‌ها نگاشته و در آن به تندی از مخالفان خویش انتقاد کرده است. این کتاب به روشنی حکایت می‌کند که در آن زمان بیشتر علمای شیعه و مردم کربلا و نجف و برخی شهرهای ایران بر ضد وی و پیروانش موضع واحدی داشتند. به احتمال بسیار، در پی این مخالفتها، باعث شد تا سید کاظم به دنبال حمایت امرای عثمانی حاکم بر عراق باشد. وی در همین دوران، قصیده پاشا عبدالباقی افندی، از والیان عثمانی عراق، را شرح و تفسیر و به وی تقدیم کرد. آن طور که پیداست، همین عوامل باعث این پندار شده بود که وی دراصل کشیشی مسیحی بوده و حکومت روسیه او را مأمور کرده است تا در بلاد اسلامی میان مسلمانان تفرقه بیندازد. [۲۰]

ماجرای نجیب پاشا

در ۱۲۵۸، در کربلا گروهی از شیعیان موسوم به یرمازیه بر ضد حکومت عثمانی قیام کردند و نجیب پاشان، والی بغداد، برای سرکوب آنها شهر را محاصره کرد. وی در مکاتبه‌هایی که با سید کاظم داشت، از او خواست با استفاده از نفوذ خویش شورشیان را به صلح و آرامش دعوت کند. اما تلاشهای سید کاظم نتیجه نداد.[۲۱] و سرانجام نجیب پاشا در هجدهم ذیقعده همین سال وارد کربلا شد و حدود چهار هزار تن از شیعیان را قتل عام کرد. در این هجوم، سید کاظم و کسانی که در خانه او پناه گرفته بودند مصون ماندند.[۲۲]

این حادثه مخالفان را بیشتر بر ضد وی تحریک کرد، چنانکه برخی وی را همدست امرای عثمانی دانستند.[۲۳] سید کاظم برای رهایی از این فشارها با تنی چند از پیروانش به قصد زیارت کاظمین و سامرا، کربلا را ترک کرد. در ضمن سفر نجیب پاشا وی را از سامرا به بغداد فراخواند. رشتی اندکی پس از بازگشت، در کربلا وفات یافت و در کنار مرقد امام حسین به خاک سپرده شد.[۲۴] بر طبق روایت مشهور، هر چند نجیب پاشا در ظاهر سید را گرامی میداشت، وی را مسموم کرد و پیوران سید با آگاهی از این امر، او را شتابان به کربلا بازگرداندند.[۲۵] اما در تلخیص تاریخ نبیل، مسموم شدن وی به دست نجیب پاشا، ساخته و پرداخته مخالفان او قلمداد شده و سن وی هنگام مرگ شصت سال ذکر شده ست، که درست نمی‌نماید.[۲۶] گفته شده است پس از ماجرای نجیب پاشا نامه‌های اعتراض‌آمیز حتی از سران شیخیه به سید کاظم رسید. سید کاظم رشتی از قرة العین که نامه اعتراض فرستاده بود دعوت کرد که به کربلا آمده و او اجابت کرد. پیش از رسیدن قرة العین به کربلا سید رشتی از دنیا رفت.

فرزندان

وی دو فرزند به نام‌های سید احمد و سید حسن داشت. هر دو از پیروان پدر بودند و سید حسن از بزرگان شیخیه شناخته می‌شود. به خاندان وی کشفی نیز می‌گویند و علتش را این می‌دانند که سید کاظم کاشف اسرار کلمات و گفتار شیخ احمد احسائی بود.

وفات

سید کاظم رشتی در شب سه شنبه یازدهم ذی‌الحجة ۱۲۵۹ق در کربلا درگذشت و در رواق شرقی حرم امام حسین علیه السلام دفن شد.

حیات علمی

سید کاظم رشتی بر مبانی اعتقادات شیخیه چیزی نیفزود، بلکه به عنوان شارح و مفسر، از اقوال شیخ احمد احسایی دفاع میکرد و در بسط تعالیم او جزئیات تازه ای به میان آورد. وی بیش از احسایی، مفاهیم عرفانی و باطنی را در توضیح عوالم و اطوار وجود به کار گفت و آنها را با بحث از مقامات انبیا و امامان درآمیخت. نمونه ای از پرداختن او به جزئیات دور از ذهن و تعبیرها و نامهای غریب، در وصف او از شهر علم مشهود است.[۲۷]

در باب معاد که از آراء پرمناقشه احسایی بود، کوشید تا رأی خاص او را در پرتو اعتقاد به جسمانی بودن معاد، تأویل و تفسیر کند.[۲۸]

رشتی به پیروی از عقیده خاص استادش، جایگاهی از سببیت و قیومیت را به پیامبر نسبت میدهد.[۲۹] و اهل بیت علیهم السلام را وارثان شئون آن حضرت در اکوان و اعیان و همه قوای ظاهر و باطن در مراتب مختلف تکوین به شمار می آورد.[۳۰] از دیدگاه او، در انتقال این ولایت تفاوتی میان تشریع و تکوین نیست،[۳۱] همچنانکه صاحب این مقام از ید مبسوطی در تخصیص نعمتها و تقدیر امور خلایق برخوردار است.[۳۲] اعتقاد به ضرورت حضور ناطقی در هر عصر که نخستین بار شیخ احمد احسایی [۳۳] به آن اشاره هایی کرده بود، در آثار سید کاظم رشتی صراحت بیشتری می یابد. وی مراتبی از برگزیدگان خداوند را، با تعابیری مناسب اندیشه تصوف، برمیشمارد که طبقه ای از ایشان در دوران غیبت امام، حامل علوم و اسرار او و نیز واسطه فیض میان او و سایر مردم اند.[۳۴] در شرح القصیده او، بر اساس روایتی درباره ظهور سرآمدی در رأس هر سده، شیخ احسایی با تأویل اسم احمد، به تلویح، صاحب ریاست سده سیزدهم و مبین احکام ظاهری و باطنی معرفی شده است.[۳۵] تأکید بر حضور نایب خاص در عصر غیبت امام عصر، واکنش برخی علما را برانگیخت و او را به نوعی انحراف از اصول تشیع متهم کردند.[۳۶]

تأثیر آراء او بر تحولات دینی-سیاسی

آراء و اندیشه های سید کاظم، زمینه ساز تحولات دینی-سیاسی در عراق و ایران شد و چنین می نماید که اوضاع اجتماعی عراق آن روز،‌که از یک سو، گرفتار استبداد حاکمان عثمانی بود و از سوی دیگر، وضع خاص پیروان سید کاظم که بر اثر نزاعهای فرقه ای در معرض تهدید و تکفیر قرار داشتند آنان را به ظهور امام منجی برای اصلاح امور امیدوارتر می ساخت. پافشاری سید کاظم بر نزدیک بودن ظهور موعود و اینکه او شاید از همین رو جانشینی برای خود برنگزیده بود. [۳۷] زمینه را برای ادعای بابیت سید علی محمد شیرازی معروف به باب هموار ساخت و نخستین گروندگان به او همین گروه از شیخیه بودند. بابیان و سپس بهائیان میپنداشتند که خود سید کاظم در نوشته ها و گفته هایش به ظهور باب و بهاء الله اشاره کرده است. [۳۸]

شاگردان

برخورداری رشتی از حوزه نافذ درس و ارشاد و وضع خاص شیخیه در دوران پس از او موجب شده است که در میان انتساب برخی شاگردان به او، آشفتگیهایی رخ دهد. از میان کسانی که بر شاگردی آنها نزد وی میتوان صحه گذارد، این عده در خور ذکرند:

  • ملاحسن گوهر قراچه داغی (متوفی ۱۲۶۶)، وصی سید کاظم و جانشین او در کربلا[۳۹]
  • میرزا حسن دهلوی عظیم آبادی (متوفی ۱۲۶۰) عامل مهم ترویج افکار شیخیه در بلاد هند [۴۰]
  • حاج محمد کریم خان کرمانی[۴۱]
  • میرزا محمدحسین محیط کرمانی [۴۲]
  • میرزا محمدشفیع ثقة الاسلام تبریزی (متوفی ۱۳۰۱) حد میرزا علی ثقة الاسلام تبریزی[۴۳]
  • میرزا حسین بن محمد تبریزی، برادر میرزا محمدتقی حجة الاسلام نیر [۴۴]

افزون بر اینها، نام برخی از رهبران جنبش بابی در شمار شاگردان رشتی آمده که منبع پاره ای از این انتسابها نوشته های خود بابیان بوده است که می کوشیدند نشان دهند که زعمای آنان از تأیید بنیانگذاران شیخیه بهره مند بودند اند، از جمله ادعای احترام سید کاظم رشتی به سید علی محمد شیرازی و معرفی او به شاگردان [۴۵] در حالیکه شهرت او به شاگردی رشتی [۴۶] بی اساس به نظر میرسد.[۴۷] در همین منابع ملاحسین بشرویه ای و زرین تاج برغانی معروف به طاهره قرة العین در شمار اصحاب نزدیک رشتی معرفی شده اند.[۴۸] در میان شاگردان سید کاظم رشتی که پس از او از سران بابیه بودند، از ملامحمدعلی بارفروشی، ملاعلی بسطامی و ملاشیخ علی ترشیزی نیز نام برده شده است.[۴۹]

پس از مرگ سید کاظم، پیروان وی چند دسته شدند و برخی از آنها از جمله محمد کریم خان قاجار و شیخ حسن گوهر و پیروانشان با ادعای باب به سختی به مقابله برخاستند. گفتنی است در زمان سید کاظم، به سبب اقامت شماری از شاهزادگان قاجاری در عراق و نیز فعالیتهای حاج محمد کریم خان شاگرد وی در کرمان، بزرگانی از خاندان قاجار به شیخیه تمایل پیدا کرده بودند. [۵۰]

اساتید و مشایخ

افزون بر شیخ احمد احسایی، سید عبدالله شبر، شیخ موسی بن جعفر کاشف الغطاء و ملاعلی رشتی از مشایخ روایت او بوده اند.[۵۱] اما رشتی بیشتر تحت تأثیر احسایی بود. از احسایی نقل شده است که:«فرزندم کاظم میفهمد و دیگران نه»[۵۲] از مکاتبه ای میان این دو، پیوند معنوی میان شاگرد و استاد روشن است.[۵۳]

آثار

از سید کاظم آثار فراوانی به فارسی و عربی در زمینه های گوناگون مانده است. [۵۴] پس از مرگ او،‌ خانه و کتابخانه اش دو بار غارت شد که بر اثر آن برخی از تألیفاتش از بین رفت.[۵۵] بخش زیادی از آثار برجامانده از او، مشتمل بر رسائلی است در پاسخ استفتائات در زمینه های گوناگون، بخشی هم شامل مسائل فقهی، تفسیر برخی سوره های قرآنی و برخی احادیث و ادعیه است. شمار رسائل برجامانده از او به بیش از ۱۵۰ میرسد که بسیاری از آنها چاپ شده اند و مهمترین آنها عبارتند از :

  • اسرار اسماء المعصومین که به تصحیح صالح احمد دباب در ۱۴۲۶/۲۰۰۵ در بیروت به چاپ رسیده است
  • اصول العقاید، در پنج باب به فارسی که به شیوه ای استدلالی به بحث از اصول پنج گانه دین پرداخته و در تبریز [۱۲۵۹ش] به چاپ سنگی رسیده است.
  • دلیل المتحیرین، در ۱۳۴۴ در نجف و پس از آن در کرمان چاپ شده است.
  • رسالة السلوک فی الاخلاق و الاعمال [۵۶]
  • شرح الخطبه التطنجیه، این کتاب در ۱۲۷۰ در تبریز به چاپ رسیده است.
  • «شرح القصیده» در شرح قصیده لامیه پاشا عبدالباقی افندی عمری موصلی والی عراق در مدح امام موسی بن جعفر که شیوه رشتی در تأویل باطنی آن، این شرح را به صورت یکی از آثار مهم او درآورده است. این کتاب در سال ۱۲۷۰ در تهران به طبع رسیده‌است.
  • کشف الحق فی مسائل المعراج
  • مجموعة الرسائل گزیده ای از چند رساله که بیشتر آنها در پاسخ سؤالهای مختلف از وی نوشته شده است
  • ترجمه کتاب حیات النفس احسایی به فارسی که در ۱۳۳۷ش در تبریز به چاپ رسیده است.[۵۷]

سید مهدی موسوی کاظمی در احسن الودیعه آثار او را به ابهام و لغزگویی متهم می‌کند. و سید ابراهیم قزوینی صاحب ضوابط رسالۀ دلیل المتحرین او را رسالۀ شَتمیه می‌نامید.

پانویس

  1. مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری، ج ۳، ص ۱۳۷
  2. آیتی،الکواکب الدریة..، ج ۱، ص ۲۷
  3. محمد حسین آل طالقانی، الشیخیة؛ نشأتها و ... ص ۱۱۸-۱۱۹
  4. کرمانی، ص ۶۴-۶۵؛ ابراهیمی، ج۱، ص ۱۱۵-۱۱۶؛ نیز: عبدالله احسایی، ملحقات عبدالوهاب بوشفیع، ص ۱۵۴-۱۵۷
  5. عبدالله احسایی، ص ۱۰۷، ۱۱۶؛ ابراهیمی، ج ۱، ص ۱۶۶-۱۶۷؛ قس نبیل زرندی، ص ۹
  6. نبیل زرندی، ص ۱۱
  7. تنکابنی، ص ۴۲-۴۳
  8. ابراهیمی، ج ۱، ص ۱۱۶
  9. سید کاظم رشتی، رسالة السلوک، ص ۹۴؛ ابراهیمی، ج ۱، ص ۱۱۶، پانویس
  10. تنکابنی، ص ۴۴
  11. رشتی، دلیل المتحیرین، ص ۱۳۸-۱۴۰
  12. رشتی، دلیل المتحیرین، ص ۱۰۴-۱۰۸
  13. تنکابنی، ص ۴۳-۴۴؛ آل طالقانی، ص ۱۴۳
  14. ابراهیمی، ج ۱، ص ۱۱۷-۱۱۹؛ قس آل طالقانی، ص ۱۲۱
  15. رشتی، دلیل المتحیرین، ص ۱۱۸-۱۲۰؛ همو، رسالة السلوک، مقدمه بهمردی، ص ۲۱-۲۲
  16. رشتی، رسالة السلوک، مقدمه بهمردی، ص ۲۱-۲۲ به نقل از ظهور الحق فاضل مازندرانی؛ نبیل زرندی، ص ۲۰-۲۳
  17. آل کاشف الغطاء، ۱۴۱۸، ص ۲۸۴
  18. رشتی، دلیل المتحیرین، ص ۱۳۱-۱۳۷
  19. آل کاشف الغطاء، ۱۴۱۸، ص ۲۸۶
  20. خالصی زاده، مقدمه هادی خالصی، ص ۱۵-۱۶، ۱۲۴
  21. نبیل زرندی، ص۳۴-۳۵
  22. کرمانی، ص۱۴۳-۱۴۴؛ فرهاد میرزا قاجار، ص۳۴۷-۳۴۸؛ آل کاشف الغطاء، ۱۴۱۸، ص۳۰۶-۳۰۹؛ عبدالعزیز سلیمان نوار، ص۸۹-۹۱؛ جعفر خیاط، ص۲۷۶-۲۷۹
  23. آل کلیدار، ص۵۷
  24. ابراهیمی، ج ۱، ص۱۲۰-۱۲۲؛ آل طالقانی، ص۱۶۲
  25. ابراهیمی، ج ۱، ص۱۲۰-۱۲۲؛ آل طالقانی، ص۱۶۲؛ نیز: کرمانی، ص۱۴۵
  26. نبیل زرندی، ص۴۱
  27. رشتی، شرح القصیدة، ص ۸۲-۱۱۸؛ در خصوص انتقاد از این ویژگی او: آل کاشف الغطاء، ۱۴۱۸، ص ۳۰۹؛ موسوی اصفهانی، ج ۲، ص ۱۷۲
  28. رک: شرح القصیدة، ص ۱۲۸؛ کشف الحق، ص ۱۲۷-۱۲۸؛ دلیل المتحیرین، ص ۶۶-۶۹
  29. شرح القصیدة، ص ۲۸۱
  30. شرح القصیدة، ص ۶۵-۶۶
  31. شرح الخطبة الطتنجیة، ص ۱۸
  32. شرح الخطبة الطتنجیة، ص ۱۴۰،۱۴۹؛ همو شرح القصیدة، ص ۳۰۴-۳۰۵
  33. ۱۳۵۵ش، ج ۳، ص ۱۵۰-۱۵۱
  34. رشتی، مجموعة الرسائل، ج ۲، ص ۷۹-۸۰
  35. شرح القصیده، ص ۲۹۷۰۲۹۸
  36. جاپلقی بروجردی، ص ۵۷؛ آل کاشف الغطاء، ۱۳۴۵، ص ۱۸
  37. نبیل زرندی، ص ۲۵-۲۶
  38. حاجی میرزاجانی کاشانی، ص ۱۰۳؛ نبیل زرندی، ص ۳۳؛ آیتی، ج ۱، ص ۳۴، ۳۷
  39. گوهر، ص ۱۳۹-۱۴۱، مقدمه اسکوئی حائری، ص ۴
  40. کرمانی، ص ۱۸؛ حسنی لکهنوی، ج ۷، ص ۱۳۴-۱۳۵؛ آقابزرگ طهرانی، ۱۴۰۳، ج ۶، ص ۳۸۴-۳۸۶؛ همو، ۱۴۰۴، قسم ۲، ص ۳۰۷-۳۰۸
  41. رضوی شریف، ص ۲۳-۲۴، ۲۶-۲۹؛ مدرسی چهاردهی، ص ۲۵
  42. اعتضادالسلطنه، توضیحات نوائی، ص ۱۷۶؛ آقابزرگ طهرانی، ۱۴۰۳، ج ۵، ص ۲۰۸
  43. حسینی اشکوری، ج ۳، ص ۲۶۹-۲۷۰
  44. حسینی اشکوری، ج ۱، ص ۳۰۲؛ مدرسی چهاردهی، ص ۱۱۶
  45. حاجی میرزاجانی کاشانی، ص ۱۰۳-۱۰۴؛ نبیل زرندی، ص ۲۷-۲۸؛ میرزا آقاخان کرمانی و روحی، ص ۲۷۶
  46. هدایت، ج ۱۰، ص ۳۱۰؛ اعتضاد السلطنه، ص ۱۱
  47. آیتی، ج ۱، ص ۳۶، ۱۱۰
  48. آیتی، ج ۱، ص ۳۸، ۱۳۹-۱۴۰؛ نبیل زرندی، ص ۲۵، ۷۰؛ قس معصوم علیشاه، ج ۳، ص ۳۱۸
  49. اعتضادالسلطنه، ص ۶۳، تعلیقات نوائی، ص ۹۰؛ نبیل زرندی، ص ۴۶-۴۷، ۶۲؛ برای فهرستی تفصیلی از شاگردان او: آل طالقانی، ص ۱۲۵-۱۳۱
  50. مدرسی چهاردهی، ص ۱۳۸-۱۴۱
  51. آقابزرگ طهرانی، ۱۴۰۳، ج ۱، ص ۱۱۶؛ ابراهیمی، ج ۱، ص ۱۲۶
  52. ابراهیمی، ج ۱، ص ۱۱۶
  53. ابراهیمی، ج ۱، ص ۱۱۶-۱۲۲، پانویس؛ خوانساری، ج ۱، ص ۹۲؛ کورین، ج ۴، ص ۲۳۳ پانویس
  54. فهرست تفصیلی آثار وی در فصلی از فهرست کتب ... مشایخ عظام تألیف ابوالقاسم ابراهیمی آمده است.
  55. ابراهیمی، ج ۱، ص ۱۲۵
  56. این رساله به تصحیح وحید بهمردی در ۱۴۲۵ چاپ شده است. درباره اثر دیگر او با عنوان السیر و السلوک رک: آقابزرگ تهرانی، ۱۴۰۳، ج ۸، ص ۲۶۰، ج ۱۲، ص ۲۲۶، ۲۸۲-۲۸۳؛ قس رشتی، رسالة السلوک، مقدمه، ص ۱۰-۱۲
  57. برای تفصیل آثار رشتی رک: ابراهیمی، ج ۲، ص ۲۸۸-۳۵۹؛ نیز: آزاد کشمیری، ص ۳۹۸-۴۰۲

منابع

  1. محمدعلی بن صادق آزاد کشمیری، کتاب نجوم السماء فی تراجم العلماء، قم[۱۳۹۴]
  2. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، چاپ علین نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت، ۱۴۰۳/۱۹۸۳
  3. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی،، طبقات اعلام الشیعه: الکرام البررة، قسم ۱-۲، مشهد ۱۴۰۴
  4. محمدحسن آل طالقانی، الشیخیه: نشأتها و تطورها و مصادر دراستها، بیروت، ۱۴۲۰/۱۹۹۹
  5. محمدحسین آل کاشف الغطاء، الایات البینات فی قمع البدع و الضلالات، رساله ۴،: خرافات البابیة، نجف ۱۳۴۵
  6. محمدحسین آل کاشف الغطاء، العبقات العنبریة فی الطبقات الجعفریة: تاریخ المرجعیة الدینیة فی القرنین الثامن عشر و التاسع عشر المیلادیین،‌چاپ جودی قزوینی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸
  7. محمدحسن آل کلیدار، مدینة الحسین او مختصر تاریخ کربلاء، کربلاء ۱۳۹۲/۱۹۷۲
  8. عبدالحسین آیتی، الکواکب الدریه فی مآثر البهائیه، [قاهره ۱۳۴۲]
  9. ابوالقاسم ابراهیمی، فهرست کتب شیخ اجل اوحد مرحوم شیخ احمد احسائی و سایر مشایخ عظام اعلی الله مقامهم و خلاصه شرح احوال ایشان، کرمان، چاپخانه سعادت، [بی تا]
  10. احمد بن زین الدین احسایی، جوامع الکلم، چاپ سنگی تبریز، ۱۲۷۳-۱۲۷۶
  11. احمد بن زین الدین احسایی، شرح الزیارة‌الجامعة الکبیرة [کرمان] ۱۳۵۵ش
  12. احمد بن زین الدین احسایی، شرح العرشیع، کرمان ۱۳۶۱-۱۳۶۴ش
  13. عبدالله بن احمد احسایی، ترجمة الشیخ احمد الاحسائی، در شمس هجر، چاپ عبدالوهاب بوشقیع، بیروت لجنة احیاء تراث مدرسة الشیخ الاوحد الاحسائی،‌۱۴۲۳/۲۰۰۳
  14. علیقلی بن فتحعلی اعتضاد السلطنة، فتنه باب، توضیحات و مقالات به قلم عبدالحسین نوائی، تهران، ۱۳۷۷ش
  15. محمد بن سلیمان تنکابنی، قصص العلماء، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه، [بی تا]
  16. محمدشفیع بن علی جاپلقی بروجردی،‌روضة البهیة فی طرق الشفیعیه، چاپ سنگی تهران ۱۲۸۰
  17. جعفر خیاط، کربلاء فی المراجع الغربیة،‌در موسوعة العتبات المقدسة، تألیف جعفر خلیلی، ج ۸، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۷
  18. حاجی میرزاجانی کاشانی، کتاب نقطة الکاف: در تاریخ ظهور باب و وقایع هشت سال اول از تاریخ بابیه، چاپ ادوارد براون، لیدن ۱۳۲۸/۱۹۱۰
  19. عبدالحی حسنی لکهنوی،‌نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر، ج ۷، حیدرآباد، دکن ۱۳۹۹/۱۹۷۹
  20. احمد حسینی اشکوری، تراجم الرجال، قم، ۱۴۲۲
  21. محمد خالصی زاده، خرافات الشیخیة و کفریات ارشاد العوام او دسائس القسس فی ایران [ترجمه از فارسی]، بیروت، ۱۴۱۸/۱۹۹۸
  22. خوانساری
  23. رشتی، کاظم بن قاسم، آکل و مأکول، نسخه خطی کتابخانه خصوصی زین العابدین ابراهیمی، نسخه عکسی کتابخانه مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ش ۱۹۹۹ (۲)
  24. رشتی، کاظم بن قاسم، دلیل المتحیرین، ترجمه زین العادبیدن ابراهیمی، کرمان، چاپخانه سعادت، بی تا
  25. رشتی، کاظم بن قاسم، رسالة السلوک فی الاخلاق و الاعمال، چاپ وحید بهمردی، بیروت ۲۰۰۴
  26. رشتی، کاظم بن قاسم، شرح القصیدة، چاپ سنگی، تبریز، ۱۲۷۲
  27. رشتی، کاظم بن قاسم، کشف الحق فی مسائل المعراج، چاپ امیر عسکری، بیروت ۱۴۲۱
  28. رشتی، کاظم بن قاسم، مجموعة الرسائل، چاپ سنگی، تبریز، ۱۲۷۶
  29. نعمت الله رضوی شریف، تذکرة الاولیاء فی شرح احوال محمد کریمخان کرمانی، چاپ سنگی،‌بمبئی، ۱۳۱۳
  30. عبدالعزیز سلیمان نوار، تاریخ العراق الحدیث: من نهایة حکم داود باشا الی نهایة حکم مدحت باشا، قاهره ۱۳۸۷/۱۹۶۸
  31. فرهاد میرزا قاجار، زنبیل، چاپ محمد رمضانی، تهران، ۱۳۶۷ش
  32. محمدکریم بن ابراهیم کرمانی، هدایة الطالبین، چاپ سنگی، [بی جا، بی تا]
  33. حسن گوهر، المخازن و اللمعات و البراهین الساطعة در الرسائل المهمة فی التوحید و الحکمة، چاپ محمدباقر اسکوئی حائری، [بی جا] ۱۳۸۵/۱۹۶۶
  34. مرتضی مدرسی چهاردهی، شیخی گری، بابی گری از نظر فلسفه، تاریخ و اجتماع،‌تهران، ۱۳۴۵ش
  35. محمدمعصوم بن زین العابدین معصوم علیشاه، طرائق الحقائق، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران ۱۳۳۹-۱۳۴۵ش
  36. محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد [۱۳۴۸]
  37. عبدالحسین میرزاآقاخان کرمانی و احمد روحی، هشت بهشت، [تهران؛ بی نا، بی تا]
  38. محمد نبیل زرندی، مطالع الانوار: تلخیص تاریخ نبیل زرندی، ترجمه و تلخیص عبدالحمید اشراق خاوری، [تهران، ۱۳۳۹ش]
  39. رضاقلی بن محمدهادی هدایت، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری، در میرخواند، ج ۸-۱۰
  40. Henry Corbin, En islan iranian: espects spirituels et philosophique, Paris,1971