نهم ربیع الاول

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

روز نُهُم رَبیع‌ُالاول روز آغاز امامت امام زمان(عج) است. بنابر نقلی در این روز، عمر بن سعد از قاتلان امام حسین(ع) کشته‌ شد. گاه در این روز محافلی به نام‌های، عیدُ الزهرا و فرحةُ الزهراء، به عنوان روز قتل خلیفه دوم عمر بن خطاب برگزار می‌شود. براساس گزارش‌های تاریخی، خلیفه دوم در روز بیست و هفتم ذی الحجه توسط ابولؤلؤ، ضربت خورد و سه روز بعد کشته شد. مراجع و عالمان دینی شیعه برپایی مجالسی که در آن اهانت به مقدسات و بزرگان دینی اهل سنت می‌شود را جایز نمی‌دانند.

آغاز امامت امام زمان(عج)

در ۸ ربیع‌الاول، امام حسن عسکری(ع) توسط معتمد خلیفه عباسیان به شهادت رسید و پسر ایشان حضرت مهدی(ع) به امامت رسید.[۱] روز نهم ربیع‌الاول برای شیعیان به عنوان روز آغاز امامت یا تاج‌گذاری امام مهدی(عج) عید دانسته شده و مراسم و جشن‌هایی در این روز دایر می‌گردد.[۲]

روز قتل عمر بن سعد

نوشتار اصلی: عمر بن سعد

عمر بن سعد پسر سعد بن ابی وقاص، صحابی پیامبر(ص)، است. عمر بن سعد از سوی عبید الله بن زیاد به فرماندهی سپاه کوفیان برای مقابله با امام حسین(ع) منصوب شد و در روز دهم محرم امام حسین(ع) و هفتاد و دو تن از یارانش را به شهادت رساند. علامه مجلسی در زاد المعاد گفته است بنابر قولی عمر بن سعد در روز نهم ربیع الاول به دست مختار بن ابوعبیده ثقفی کشته شد.[۳]

روز قتل خلیفه دوم

نهم ربیع‌ الاول به روز مرگ عمر بن خطاب خلیفه دوم منسوب شده است. دلیل این انتساب روایتی است که به «رفع القلم» مشهور است. تاریخچه این انتساب به قرن ششم هجری برمی‌گردد اما پس از دوره‌ای سکوت با ظهور صفویه و گسترش تشیع به عنوان دیدگاه مشهور معرفی و بخشی از فرهنگ شیعی شناخته شد. انتساب تاریخ مرگ عمر به این روز موافقان و مخالفانی داشته است:

موافقان

عبدالجلیل قزوینی (درگذشت قرن ششم هجری) بدون استناد به منبعی به قتل عمر در این روز اشاره کرده است[۴] اما هاشم بن محمد دیگر عالم این دوره، دلیل این انتساب را روایتی از احمد بن اسحاق مشهور به رفع قلم دانسته است.[۵] علامه مجلسی که در دوره صفویه می‌زیسته ضمن اشاره به روز مرگ عمر و برگزاری مراسم جشن در این روز، دلیل اصلی آن را نیز روایت رفع القلم دانسته است.[۶]

مخالفان

در برابر دیدگاه موافقان، تعداد زیادی معتقدند عمر در اواخر ذی الحجه از دنیا رفته است. ادله مخالفان عبارتند از:

  1. بر اساس منابع متعدد تاریخی شیعه و اهل‌سنت، قتل عمر در روزهای پایانی ذی‌الحجة سال ۲۳ق اتفاق افتاده است. بر اساس این منابع عمر در ۲۶ یا ۲۷ ذی‌الحجه توسط ابولؤلؤ غلام مغیرة بن شعبه مجروح شد و سه روز بعد در ۲۹ و بنابر قولی ۳۰ ذی‌الحجه از دنیا رفت. در میان مورخان سنی می‌توان به یعقوبی، طبری، مسعودی و از میان منابع معتبر شیعه می‌توان به شیخ مفید و ابن‌ادریس حلی اشاره کرد.[۷][یادداشت ۱]
  2. بر اساس گزارش‌های تاریخی بیعت با عثمان، خلیفه بعد از عمر، در اواخر ذی‌الحجة یا اوائل ماه محرم صورت گرفته است که این ماجرا با نظریه مشهور منطبق است.[۸]
  3. مردم کاشان که برگزار کننده مراسم نهم ربیع الاول در محل بنای ابولؤلؤ بوده‌اند در دوره‌های نخست آن را در ماه ذی‌الحجه برپا می‌کر‌دند.[۹]

ریشه تاریخی پیوند نهم ربیع الاول با روز مرگ عمر

صادقی کاشانی احتمال می‌دهد ریشه انتساب نهم ربیع الاول به روز قتل عمر به دوره دولت شیعی آل‌بویه برمی‌گردد؛ در این دوره نزاع‌های فرقه‌ای در قالب بزرگداشت ایامی نظیر همراهی ابوبکر با پیامبر (ص) در غار و مراسم عزا برای مصعب بن زبیر از سوی حنابله متعصب در واکنش به برگزاری عید غدیر و عاشورا از سوی شیعیان وجود داشت. در راستای همین نزاع‌های فرقه‌ای شیعیان به دنبال آن بودند که در روز قتل عمر شادمانی کنند اما به دلیل آن‌که روزهای پایانی ذی الحجه، مصادف با محرم و ایام عزاداری امام حسین بود، این مراسم به بعد از ایام محرم و صفر یعنی ربیع الاول برگزار شد و به تدریج این تلقی پیش آمد که روز قتل عمر در ربیع الاول بوده است.[۱۰]

مراسم عیدالزهراء

در ایران و عراق گاه در نهم ربیع الاول به تصور سالروز مرگ خلیفۀ دوم، محفل‌هایی برگزار می‌شده است که به عیدالزهراء، و فرحة الزهراء معروف بوده است.

به نوشته جعفریان بر اساس تحقیقات انجام شده پیشینه چنین مراسمی به دوره آل‌بویه و نزاع‌های مذهبی میان شیعه و اهل‌سنت در آن برمی‌گردد اما پس از قرن ششم این مراسم تا ظهور صفویه دست کم در کاشان برگزار می‎‌شد.[۱۱] سید بن طاووس (درگذشت ۶۶۴ق) با اشاره به اعتقاد برخی به مرگ یکی از دشمنان اهل بیت در این روز گفته است برخی از ایرانیان این روز را بزرگ می‌شمارند.[۱۲]با این حال گویی خودش آن نظر را قبول ندارد.[۱۳] با ظهور صفویه و گسترش تشیع در ایران نهم ربیع الاول به عنوان روز قطعی مرگ عمر شناخته شد و مراسمی در این روز برگزار می‌گردید.[۱۴] قاضی نورالله شوشتری در کتاب خود که پاسخی به اعتراض یکی از علمای اهل‌سنتِ دوره صفویه می‌نویسد: «این کار مورد تایید علما نبود و در زمان ما متروک است».[۱۵]

  • دوره کنونی:

در ایران پس از انقلاب اسلامی و در دوره رهبری امام خمینی برگزاری همان مراسم متفرقه و معدود به مناسبت کشته شدن خلیفه دوم، ممنوع شد و محتشمی‌پور وزیر وقت کشور با برگزارکنندگان مراسم برخورد کرد. یکی از دلایل ممنوعیت این مراسم دامن زدن به اختلافات شیعه و سنی و برافروختن آتش فتنه طائفی اعلام شده است. استفاده از ادبیات نامتعارف، گاه مستهجن و اجرای نمایش‌هایی که تخطی از عرف‌ و هنجارهای عمومی جامعه است از جمله دلایل ممنوعیت آن است. به دنبال ممنوعیت این مراسم، آرامگاه منسوب به ابولؤلؤ در کاشان در سال ۱۳۸۶ش از سوی نیروی انتظامی بسته شد. [۱۶]

مخالفت مراجع تقلید

برگزاری مراسم شادی به مناسبت کشته شدن عمر بن خطاب همواره مخالفت بسیاری از علما و مراجع تقلید را به دنبال داشته است. محمدحسین کاشف‌الغطاء از علمای نجف برگزاری این مراسم را ممنوع کرد.[۱۷] آیت الله خامنه‌ای: انجام برخی کارها به نام شاد کردن دل فاطمه زهرا را،‌ باعث شاد شدن دشمنان فاطمه زهرا دانسته و آن را خلاف اهداف انقلاب اسلامی ایران معرفی کرده است [۱۸]

آیت الله سیستانی توصیه کرده است که شیعیان باید بر مشترکات تمرکز کنند و تصریح کرده است که پرداختن به مسائل اختلافی دلیلی ندارد. به نظر آیت الله سیستانی مشارکت کردن در ایجاد تفرقه حتی به‌اندازه یک کلمه یا نصف کلمه جایز نیست. واجب است که از ادبیات تشنج آفرین پرهیز شود.[۱۹]

آیت الله محمد تقی بهجت نیز درباره برگزاری مجالس به مناسبت حضرت زهرا(س) توصیه می‌کرد که به بیان فضایل اهل بیت(ع) بویژه حضرت زهرا(س) و بیان حدیث ثقلین پرداخته شود. به گفته وی، شیوه آیت الله بروجردی نیز همین بوده است. آیت الله بهجت همچنین درباره برخی از رفتارها به نام عید الزهرا گفت " چه بسا... این کارها موجب اذیت و آزار و یا قتل شیعیانی که در بلاد و کشورهای دیگر در اقلیت هستند گردد در این صورت اگر یک قطره خون از آنها ریخته شود ما مسبب آن و یا شریک جرم خواهیم بود. "[۲۰] آیت الله میرزا جواد تبریزی و آیت الله صافی گلپایگانی نیز اعلام کردند کارهایی که در سایر روزهای سال گناه است انجام دادن آن در نهم ربیع نیز حرام است و فرقی میان این روز و روزهای دیگر نیست.[۲۱]

حدیث رفع القلم

نوشتار اصلی: حدیث رفع قلم

در برخی مجالسی که به مناسبت عیدالزهراء برگزار می‌شود، روایتی بیان می‌شود که به رفع القلم معروف شده و می‌گویند این روز «روز رفع القلم» است و گناهان این روز در روز قیامت محاسبه نمی‌شود و می‌توان در این مراسم هر حرفی را زد و این کار گناه نیست.

حدیث رفع قلم در ترازوی نقد

برخی از مراجع معاصر نظیر مکارم شیرازی، صافی گلپایگانی و تبریزی سند حدیث رفع و محتوای آن را بر اساس دلایلی مورد نقد قرار داده‌اند. این دلایل عبارتند از:

  1. روایت موسوم به رفع قلم در منابع معتبر وجود ندارد از این رو از جهت سند نامعتبر است.
  2. این روایت مخالف کتاب خدا و سنّت است و قابل پذیرفتن نیست. به عنوان نمونه روایت رفع قلم با آیه «و من یعمل مثقال ذرة شراً یره»[۲۲] و روایت «لا تنال ولایتنا الا بالعمل و الورع»[۲۳] در تضاد است.[۲۴] بر همین اساس انجام دادن حرام در همه روزها گناه است و فرقی میان نهم ربیع الاول و روزهای دیگر نیست. برداشتن تکلیف و ثبت نشدن گناه تنها به کودکان نابالغ، دیوانه‌ و کسی که خوابیده است اختصاص دارد.
  3. روایت رفع قلم در صورت معتبر بودن به این معنا است که اگر کسی به صورت غیر عمدی مرتکب خطا شود خداوند او را می‌بخشد، نه این که آگاهانه و از روی عمد مرتکب گناه شود.[۲۵]

پانویس

  1. مفید، الارشاد، ۱۴۱۴ق، ص۵۱۰.
  2. صادقی کاشانی، «نهم ربیع، روز امامت و مهدویت»
  3. مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق/۲۰۰۳م، ص۲۵۸.
  4. رازی قزوینی، بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض، ۱۳۵۸ش، ص۳۵۳.
  5. حلی، المحتضر، ۱۳۷۰ق، ص۴۴.
  6. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۱، ص۱۱۹ و ۱۲۰.
  7. ابن‌سعد، الطبقات الکبری، تحقیق: عبدالقادر عطا، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۲۷۸؛ مسعودی، مروج الذهب، تحقیق: اسعد داغر، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۳۰۲؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دارصادر، ج۲، ص۱۵۹؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۱۹۴. مفید، مسارالشریعه، ۱۴۱۴ق، ص۴۲؛ ابن‌ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۴۱۹.
  8. طبری، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۱۹۴؛ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دارصادر، ج۲، ص۱۶۲.
  9. افندی اصفهانی، میرزا عبدالله، تحفه فیروزیه (گزارشی از کتاب)، به کوشش رسول جعفریان، قم، بی‌جا، ۱۳۷۸ش، ص۸۲.
  10. صادقی کاشانی، نهم ربیع؛ روز امامت و مهدویت، مشرق موعود، ۱۳۹۱ش، ص۴۴ و ۴۵.
  11. جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، قم، انصاریان، ۱۳۸۳ش، ج۳، ص۱۰۳۷-۱۰۳۹؛صادقی کاشانی، «نهم ربیع، روز امامت و مهدویت»، تابستان ۱۳۹۱ش، ص۴۳.
  12. ابن‌طاووس، الاقبال بالاعمال، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۱۳.
  13. جعفریان، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی، ۱۳۹۰ش، ص۸۳۵.
  14. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۳۱، ص۱۱۹ و ۱۲۰.
  15. شوشتری، مصائب النواصب، تصحیح: قیس العطار، ۱۳۸۴ش، ج۲، ۲۴۲.
  16. لطفی،نهم ربیع‌الاول و جشن ممنوع عمرکشان، پایگاه اینترنتی جامعه‌شناسی تشیع، تاریخ بازدید: ۲۱-۰۹-۱۳۹۵.
  17. نظر كاشف الغطاء در مورد روز 9 ربيع الاول، کنگره بین‌المللی علامه محمد حسین کاشف الغطا، تاریخ بازدید: ۲۱-۰۹-۱۳۹۵.
  18. خبرگزاری فارس.
  19. نهم ربیع، جهالت‌ها و خسارت‌ها، ص ۱۰۳ - ۱۱۹
  20. خبرگزاری ابنا.
  21. صافی، جامع الأحکام صافی، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار آیت الله لطف الله صافی گلپایگانی، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص ۱۲۸؛آیت الله العظمی تبریزی، استفتائات جدید، قم، سرور، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۵۱۶.
  22. سوره زلزال، آیه ۸
  23. وسائل الشیعه، ۱۴۱۴ق، ج۱۵، ص۲۴۷.
  24. مسائلی، نهم ربیع، جهالت‌ها و خسارت‌ها، ۱۳۸۷ش، ص۳۵.
  25. مسائلی، نهم ربیع، جهالت‌ها و خسارت‌ها، ۱۳۸۷ش، ص۳۵، ۱۰۳ و ۱۱۹.
  1. مهم‌ترین منابعی که به مرگ عمر در اواخر ذی الحجه اشاره کرده‌اند عبارتند از: تاریخ مدینه، ابن شَبه نمیری(درگذشت ۲۶۲)، ج۳، ص۸۹۵ و ۹۴۳؛ تاریخ خلیفه بن خیاط، خلیفه بن خیاط عصفری (درگذشت ۲۴۰ق)، ص۱۰۹؛ أخبار الطوال، ابوحنیفه دینوری (درگذشت ۲۸۲ق)، ص۱۳۹؛ تاریخ کبیر، بخاری (درگذشت ۲۵۶ق)، ج۶، ص۱۳۸؛ المصنف، ابن أبی‌شیبه کوفی (درگذشت ۲۳۵ق)، ج۸، ص۴۱؛ تاریخ طبری، طبری (درگذشت ۳۱۰ق)، ج۳، ص۲۶۵؛ المعارف، ابن قُتَیبه دینَوری (درگذشت ۲۷۶ق)، ص۱۸۳؛ فتوح، أحمد بن أعثم کوفی (درگذشت ۳۱۴ق)، ج۲، ص۲۳۲۹؛ موطأ، مالک بن انس (درگذشت ۱۷۹ق)، ج۲، ص۸۲۴؛ الآحاد والمثانی، ضحاک (درگذشت ۲۸۷ق)، ج۱، ص۱۰۲؛ المصنف، عبدالرزاق صنعانی (درگذشت ۲۱۱ق)، ج۱۱، ص۳۱۵؛ مسند احمد، احمد بن حنبل (درگذشت ۲۴۱ق)، ج۱، ص۵۵؛ طبقات الکبری، محمد بن سعد (درگذشت ۲۳۰ق)، ج۳، ص۳۶۴؛ أنساب الأشراف، بلاذری (درگذشت ۲۷۹ق)، ج۱۰، ص۴۳۹؛ المحبر، محمد بن حبیب هاشمی بغدادی (درگذشت ۲۴۵ق)، ص۱۴؛ الثقات، ابن‌حبان (درگذشت ۳۵۴ق)، ج۲، ص۲۳۸؛ مسند ابن‌جعد، علی بن جعد بن عبید (درگذشت ۲۳۰ق)، ص۱۹۵؛ التنبیه والإشراف، علی بن حسین مسعودی (درگذشت ۳۴۵ق)، ص۲۵۰؛ استیعاب، ابن عبدالبِرّ (درگذشت ۴۶۳ق)، ج۳، ص۱۱۵۲؛ بالمعجم الکبیر، طبرانی (درگذشت ۳۶۰ق)، ج۱، ص۷۰؛ مستدرک، حاکم نیشاپوری (درگذشت ۴۰۵ق)، ج۳، ص۹۲؛ التعدیل والتجریح، سلیمان بن خلف باجی (درگذشت ۴۷۴ق)، ج۳، ص۱۰۵۴؛ سنن کبری، بیهقی (درگذشت ۴۵۸ق)، ج۸، ص۱۵۰؛ البدء و التاریخ، مطهر بن طاهر مقدسی (درگذشت ۵۰۷ق)، ج۵، ص۱۹۱؛ تاریخ مدینۀ دمشق، ابن عساکر (درگذشت ۵۷۱ق)، ج۴۴، ص۱۴؛ صفوه الصفوه، ابن جوزی (درگذشت ۵۹۷ق)، ج۱، ص۲۹۱؛ الإنباء، ابن‌عمرانی (درگذشت ۵۸۰ق)، ص۴۸؛ اُسدالغابه، ابن‌اثیر (درگذشت ۶۳۰ق)،ج۴، ص۷۷ ؛ شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، (درگذشت ۶۵۶ق)، ج۱۲، ص۱۸.

منبع

  • ابن طاووس، علی بن موسی بن طاووس، تصحیح جواد قیومی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۴ق.
  • ابن‌ادریس، محمدبن منصور، السرائر، قم، انتشارات جامعه مدرسین، ۱۴۱۰ق.
  • ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، تحقیق: عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۸ق.
  • ابن‌طاووس، رضی‌الدین علی، الاقبال بالاعمال، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۵ق.
  • افندی اصفهانی، میرزا عبدالله، تحفه فیروزیه (گزارشی از کتاب)، به کوشش رسول جعفریان، قم، بی‌جا، ۱۳۷۸ش، ص۸۲.
  • تبریزی، میرزا جواد، استفتائات جدید، قم، سرور، ۱۳۸۵ش.
  • جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، قم، انصاریان، ۱۳۸۳ش.
  • جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی، نشرعلم، تهران، ۱۳۹۰ش.
  • جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، قم، نشر انصاریان، چاپ ششم، ۱۳۸۱.
  • حر عاملی، وسائل الشیعه، قم، انتشارات آل البیت(ع) لإحیاء التراث، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
  • حلی، حسن بن سلیمان، المحتضر، نجف، حیدریه، ۱۳۷۰ق.
  • رازی قزوینی، عبدالجلیل، بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۸ش.
  • شوشتری، قاضی نورالله، مصائب النواصب، تصحیح قیس العطار، قم، دلیل ما، ۱۳۸۴ش.
  • صادقی کاشانی، مصطفی، «نهم ربیع، روز امامت و مهدویت»، مشرق موعود، س۶، ش۲۲، تابستان ۱۳۹۱ش.
  • صافی، لطف الله، جامع الأحکام صافی، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار آیت الله لطف الله صافی گلپایگانی، ۱۳۸۵ش.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق.
  • عصفری، خلیفه بن خیاط، تاریخ خلیفه بن خیاط، دارالفکر، بیروت.
  • لطفی، فاطمه، نهم ربیع‌الاول و جشن ممنوع عمرکشان، پایگاه اینترنتی جامعه شناسی تشیع، تاریخ بازدید: ۲۱-۰۹-۱۳۹۵.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دارالرضا، ۱۴۰۳ق.
  • مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق/ ۲۰۰۳م.
  • مسائلی، مهدی، نهم ربیع، خسارت‌ها و جهالت‌ها، نشر وثوق، چاپ دوم، ۱۳۸۷ش.
  • مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، تحقیق: اسعد داغر، قم، دارالهجره، ۱۴۰۹ق.
  • مفید، محمد بن محمد نعمان، مسارالشریعه، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.
  • یعقوبی، احمد بن واضح، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
  • نظر كاشف الغطاء در مورد روز 9 ربيع الاول، کنگره بین‌المللی علامه محمد حسین کاشف الغطا، تاریخ بازدید: ۲۱-۰۹-۱۳۹۵.

پیوند به بیرون