مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
کپی‌کاری از منابع خوب
نیازمند خلاصه‌سازی

جامع السعادات (کتاب)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از جامع السعادات)
پرش به: ناوبری، جستجو
جامع السعادات
کتاب جامع السعادات.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده: ملا مهدی نراقی
موضوع: اخلاق
سبک: روایی
زبان: عربی
ناشر: چاپ سنگی
تاریخ نشر: ۱۳۱۲ش
مجموعه: ۳ جلد

جامع السعادات کتابی در اخلاق نظری (اخلاق عقلی) و عملی به زبان عربی، تألیف ملا محمد مهدی نراقی، حکیم و فقیه قرن ۱۲ و ۱۳ هجری است. اهمیت این کتاب بیشتر به علت جایگاه اخلاقی و عملی نویسنده آن است و اینکه این کتاب اولین کتابی است که مشتمل بر هر دو جنبه عقلی و فلسفی و نیز دینی و عملی است.

کتاب معراج السعاده تألیف ملا احمد نراقی (نراقی ثانی)، فرزند ملا محمدمهدی نراقی را از جهتی می‌توان تلخیص فارسی کتاب جامع السعادات دانست که مباحث همان کتاب را با کمک بیشتری از نقل و روش خطابی مطرح ساخته تا عامه مردم از آن بهره‌مند شوند.[۱]

اهمیت و جایگاه

این کتاب از مهمترین کتب اخلاق عقلی است که علمای شیعه به نگارش درآورده‌اند. نویسنده کتاب ملا محمدمهدی نراقی، در علم اخلاق و فلسفه الاهی، تبحر داشته است. او از مدرسان علوم شرعی، فقه، اصول فقه و رجال و با ریاضی آشنا بوده و تألیفات و آثاری در این زمینه‌ها داشته است.[۲]

برخی معتقدند که اهمیت کتاب جامع السعادات بیشتر از این حیث است که مؤلف آن، خُلقیاتی برجسته و روحیه‌ای سرشار از ایمان داشته و اهل عمل صالح بوده و سرّ اقبال به این کتاب، در روح ایمانی است که از قرائت آن هویدا می‌گردد؛ و گرنه از لحاظ علمی، از برخی کتب متداول که فاقد ذوق و معنویت جامع السعادات‌اند چیز بیشتری ندارد.[۳]

از جمله ویژگی‌هایی که موجب اهمیت این کتاب می‌شود آن است که در کتاب‌های اخلاق قبل از جامع السعادات، یا صرفاً جنبه‌های عقلی، نظری و فلسفی منظور بوده (همانند السعادة و الاسعاد، تهذیب الاخلاق، و اخلاق ناصری) یا جنبه‌های نقلی و عملی غلبه داشته است (مانند احیاء علوم الدین، کیمیای سعادت، و المحجة البیضاء) اما کتاب جامع السعادات مشتمل بر هر دو جنبه با سبک و اسلوبی ویژه است.[۴]

ساختار کتاب

جامع السعادات به تصریح مؤلف[۵] یک بخش از حکمت عملی قدیم (یعنی اخلاق) را دربرمی گیرد و درباره سایر بخش‌های حکمت قدیم (یعنی «تدبیر منزل» و «سیاست مدن») سخن نمی‌گوید، زیرا غرض وی از تألیف آن تنها بحث درباره چگونگی اصلاح نفس و تهذیب اخلاق بوده است.

جامع السعادات مشتمل بر سه باب است: باب اول در مقدمات که در آن مباحث کلی و مبانی علم اخلاق مطرح شده است، از قبیل تجرد و بقای نفس، تأثیر طبیعت آدمی بر اخلاق، نقش تربیت در اخلاق، شرف علم اخلاق به سبب شرافت موضوع و غایتش، ترکیب حقیقت انسان از جهات متقابل و اینکه غایت سعادت، تشبه به مبدأ یا خالق یعنی خداست؛ باب دوم در اقسام اخلاق، شامل مباحثی چون اجناس فضائل و رذائل، بحث در باره فضائل چهارگانه (حکمت، عدالت، شجاعت و عفت)، در حقیقت عدالت، اینکه عقل نظری ادراک کننده فضائل و رذائل است، حد وسط (اعتدال) و اطراف آن (افراط و تفریط) در اخلاق؛ باب سوم درباره اخلاق پسندیده، شامل یک مقدمه و چهار مقام.

در مقدمه از راه نگهداری اعتدال فضائل، درمان کلی بیماری نفس و درمان ویژه بیماری نفس بحث می‌شود و در مقامات، از قوه عاقله، امور متعلق به قوه غضب، رذائل و فضائل قوه شهوت، پژوهش در باب رذائل و فضائلی که مربوط به این قوای سه گانه یا متعلق به دو قوه از آنهاست، سخن به میان می‌آید.

کتاب جامع السعادات با دو بحث مبنایی شروع می‌شود: یکی بحث تجرد نفس[۶] که در اکثر کتاب‌هایی که درباره اخلاق اسلامی نگاشته شده‌اند، مقدّم بر سایر مباحث است؛[۷] دیگری بحث خیر و سعادت،[۸] زیرا غایتِ تهذیب نفس، وصول به خیر و سعادت است.

مؤلف جامع السعادات بر این باور بود که مقصود از وضع قوانین و مبعوث نمودن پیامبران آن است که آدمیان از مرتبه حیوانات و شیاطین بیرون آیند و به روضات علیین نایل شوند و این مقصود تحقق نمی‌یابد مگر با رهایی (=تخلیه) از رذایل و آراسته شدن (= تحلیه) به فضائل اخلاقی. این تزکیه مشروط بر شناسایی خصلت‌های ویرانگر، خلق و خوی نجات بخش و آشنایی با اسباب آنها و چگونگی درمان صفات مهلک اخلاقی است و چنین امری همان حکمت حقیقی است که خداوند، اهلش را ستوده و دانستن آن ضروری است. این حکمت راستین موجب حیات حقیقی و سعادت سرمدی است.[۹]

از نظر مؤلف[۱۰] حکمای گذشته به اندازه ادراک و اندیشه خود، در جمع آوری، تدوین، نشر و تبیین این علم، بسیار کوشیده‌اند اما با ظهور اسلام، نکته‌های اخلاقی به تفصیل تبیین شد به طوری که آنچه حکما و عرفای بزرگ پیشین و غیر ایشان از آیین‌ها و ادیان متعدد بیان کرده بودند، در مقایسه با آن، ناچیز می‌نمود، جز اینکه آن تعالیم و معارف اخلاقی به صورت اخبار و روایات در جاهای مختلف پراکنده بود و دست یافتن به آنها و فراگرفتن همه آنها برای همگان میسر نبود، ناچار می‌بایست به صورت منظم در یک جا گردآوری می‌شد تا دستیابی به همه آنها آسان باشد؛ از این رو، در جامع السعادات خلاصه‌ای از آنچه در شریعت وارد شده، آمده و گزیده‌ای از آنچه اهل عرفان و حکمت در این باره پرداخته‌اند، بدان افزوده شده است.

مؤلف بر این باور بوده که علمای اخلاق، فضائل و رذائل، بیان نحوه تداخل آنها و همچنین بحث درباره قوه عاملِ آنها را به تفصیلی که وی ذکر کرده نیاورده بلکه به برخی از آنها اشاره کرده‌اند.[۱۱]

ویژگی ها

توجه به متون متقدم

ملا محمدمهدی نراقی در تألیف جامع السعادات به برخی از متون متقدم در علم اخلاق، توجه داشته است، چنانکه در مباحث باب‌های اول و دوم ـ که غالباً درباره مبانی اخلاق و کلیات است و نسبت به باب سوم، حجم کمی از کتاب را اشغال کردهـ‌گاه از حکمای پیشین مانند فیثاغورس،[۱۲] افلاطون،[۱۳] ارسطو،[۱۴] ابوعلی مسکویه[۱۵] و دیگر حکما نقل قول کرده است.

به نظر می‌رسد که نراقی در مباحث نظری اخلاق بیش از همه از کتاب تهذیب الاخلاق ابوعلی مسکویه و اخلاق ناصری خواجه نصیرالدین طوسی بهره برده است. وی ابوعلی مسکویه را استاد علم اخلاق و از اولین دانشمندان مسلمانی دانسته که کتاب اخلاقی تدوین کرده است.[۱۶] اما در باب سوم جامع السعادات ـکه در آن جزئیات مباحث اخلاقی را مطرح کرده ـ غالباً به آیات و روایات استناد و از این طریق مراد خود را اثبات و بیان نموده است.

زبان نگارش

زبان نگارش جامع السعادات، نشان دهنده دوره ضعف زبان عربی است.‌گاه مؤلف، الفاظ و عباراتی به کار برده که نمی‌توان در زبان عربی، مجوزی برای کاربرد آنها یافت، مانند کلمه هلاکت که صحیح آن هلاک است.[۱۷]

استناد به احادیث ضعیف

مولف این کتاب به احادیث مرسل اعتماد کرده و بدون توجه به درستی یا نادرستی روایات به نقل آنها پرداخته و مآخذ آنها را نیز ذکر نکرده است. همچنین از منابعی مانند جامع الاخبار و مصباح الشریعه حدیث نقل کرده، در حالی که برخی از احادیث این کتاب‌ها مجعول است.[۱۸] البته شاید تلاش نراقی در جامع السعادات این بوده، که آموزه‌های اخلاقی به خوبی و به وجهی مؤثر القا شوند و استشهاد به منقولات، وسیله‌ای برای نیل به این منظور بوده است.[۱۹]

چاپ، تصحیح و ترجمه

جامع السعادات در ۱۳۱۲ش به تصحیح شیخ محمود بروجردی در تهران چاپ سنگی شد. همچنین با تصحیح و تعلیقات سیدمحمد کلانتر، همراه با مقدمه شیخ محمدرضا مظفر، در نجف و در سه مجلد به چاپ رسید. سیدجلال الدین مجتبوی این کتاب را به فارسی ترجمه کرده که در سه جلد در ۱۳۷۷ش به چاپ رسیده است.

قسمت هایی از این کتاب توسط شهیار سعادت به انگلیسی ترجمه شده است که توسط موسسه تبلیغ اسلامی نشر یافته است.[۲۰]

پانویس

  1. معراج السعاده، ص۶
  2. اللمعة الالهیة و الکلمات الوجیزة، مقدمة آشتیانی، ص۲۳-۲۲
  3. رجوع کنید به جامع السعادات، مقدمه، ص۱۹
  4. نراقی، ۱۳۸۱ ش، ج۱، مقدمة مجتبوی، ص،بیست ویک
  5. جامع السعادات، ج۱، ص۳۵
  6. رجوع کنید به جامع السعادات، ج۱، ص۳۷ـ۴۰
  7. رجوع کنید به تهذیب الاخلاق ابوعلی مسکویه؛ اخلاق ناصری خواجه نصیرالدین طوسی؛ کتاب النفس و الروح امام فخررازی
  8. رجوع کنید به جامع السعادات، ج۱، ص۶۹
  9. جامع السعادات، ج۱، ص۳۳ـ ۳۴
  10. جامع السعادات، ج۱، ص۳۴
  11. رجوع کنید به جامع السعادات، ج۱، ص۱۰۷
  12. رجوع کنید به جامع السعادات، ج۱، ص۵۰
  13. جامع السعادات، ج۱، ص۶۲
  14. جامع السعادات، ج۱، ص۵۸، ۶۹
  15. جامع السعادات، ج۱، ص۸۱
  16. رجوع کنید به جامع السعادات، ج۱، ص۸۰ ـ۸۱
  17. رجوع کنید به جامع السعادات، ص۲۲؛ محیط المحیط، ص۹۴۲
  18. جامع السعادات، ج۱، مقدمة مظفر، ص۲۰
  19. جامع السعادات، ج۱، ص۲۱
  20. https://www.al-islam.org/jami-al-saadat-the-collector-of-felicities-muhammad-mahdi-ibn-abi-dharr-al-naraqi

منابع

  • بستانی، بطرس، محیط المحیط: قاموس مطوّل للغة العربیة، بیروت ۱۹۸۷.
  • دَرّاز، محمد عبداللّه، دستور الاخلاق فی القرآن: دراسة مقارنة للاخلاق
  • النظریة فی القرآن، کویت: چاپ عبدالصبور شاهین، ۱۹۷۳ م.
  • احمدبن محمدمهدی نراقی، کتاب معراج السعاده، تهران: جاویدان، بی‌تا.
  • نراقی، مهدی بن ابی ذر، جامع السعادات، بیروت: چاپ محمد کلانتر، نجف ۱۹۶۷م، چاپ افست، بی‌تا.
  • نراقی، مهدی بن ابی ذر، علم اخلاق اسلامی: ترجمة کتاب جامع السعادات، ترجمة جلال الدین مجتبوی، تهران ۱۳۸۱ش.
  • نراقی، مهدی بن ابی ذر، شرح الالهیات من کتاب الشفاء، تهران: چاپ حامد ناجی اصفهانی، ۱۳۸۰ ش.
  • نراقی، مهدی بن ابی ذر، اللمعة الالهیة و الکلمات الوجیزه، تهران: چاپ جلال الدین آشتیانی، ۱۳۵۷ ش.
  • نصیرالدین طوسی، محمدبن محمد، اخلاق ناصری، تهران: چاپ ادیب تهرانی، ۱۳۴۶ ش.
  • www.al-islam.org

پیوند به بیرون