تائیه دعبل

مقاله قابل قبول
پیوند کم
رده ناقص
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
استناد ناقص
شناسه ناقص
نیازمند خلاصه‌سازی
از ویکی شیعه
(تغییرمسیر از شعر مدارس آیات)
تائیه دعبل
اطلاعات شعر
نام شعرتائیه دعبل
نام‌های دیگرمَدارِسُ آیات، التائیة الکبری، التائیة الخالدة
شاعردعبل خزاعی
قالبقصیده
موضوعستایش اهل بیت(ع) و بیان فضائل، خلافت، ولایت و مصائب ایشان
زبانعربی
زمان سرایشامامت امام رضا(ع)
تعداد ابیات۱۳۰ بیت
ترجمهفارسی
آثار وابستهشرح تائیه دعبل از (علامه مجلسی) . شرح (سید نعمت الله جزایری) . شرح میرزا علی علیاری تبریزی ..
اشعار مشهور
قصیده لامیه ابوطالبتائیه دعبلدوازده‌بند محتشمهمای رحمتقطعه‌ای از بهشتای اهل حرمبا آل علی هرکه درافتاد ورافتادمکن ای صبح طلوعها علی بشر کیف بشر


قصیده تائیه دعبل بن علی خُزاعی، معروف به مَدارِسُ آیات، بلندترین شعر دعبل خزاعی شاعر شیعی قرن دوم و سوم در ستایش اهل بیت و بیان فضائل، خلافت، ولایت و مصائب ایشان سروده است. او این شعر را در محضر امام رضا(ع) خواند،امام از شعر او تمجید کرد و به او پاداش داد. برخی شمار ابیات را تا ۱۳۰ بیت نوشته‌اند.[۱]

معرفی و جایگاه

قصیده تائیه دعبل، سروده دعبل خزاعی از یاران امام رضا(ع)، از بهترین شعرها و فاخرترین مدیحه‌ها درباره اهل بیت(ع) دانسته شده است.[۲] جعفر سبحانی، تاریخ‌نگار و مرجع تقلید شیعه، این قصیده را سندی تاریخی و جاودان دانسته که در آن سیاست بنی‌امیه و بنی‌عباس در برابر اهل‌بیت(ع) بیان شده است.[۳] به گفته سید محسن امین در کتاب اعیان الشیعه، این شعر از چنان شهرتی برخوردار است که همه تاریخ‌نگاران به آن پرداخته‌اند و شاعران در شعر‌های خود به آن اشاره کرده‌اند.[۴] این قصیده به «مدارس آیات» نیز مشهور است.[۵] دعبل تائیه را بر پارچه‌ای نوشت و در آن پارچه احرام بست و وصیت کرد آن پارچه را در کفنش قرار دهند.[۶]

به گفته علامه امینی در کتاب الغدیر، در گزارش‌های مختلف، تعداد بیت‌های این شعر ۱۲۰ بیت است.[۷] البته یاقوت حموی نسخه‌های این شعر را مختلف دانسته و احتمال داده برخی شیعیان ابیاتی را به آن اضافه کرده باشند.[۸] سید محسن امین، احتمال یاقوت حموی را ناصحیح دانسته، معتقد است اختلاف نسخه‌های این شعر، به دلیل اختلاف سلیقه ناقلان این شعر، در گلچین کردن ابیات این قصیده بوده است؛ زیرا قصیده تائیه طولانی است و برخی افراد در نقل این شعر، ابیاتی از آن را حذف و تنها برخی از آن را نقل کرده‌اند.[۹]

نامگذاری

قصیده‌های مهم را در ادبیات عرب بر مبنای قافیه می‌نامند مانند قصیده لامیه ابوطالب و میمیه فرزدق. از این رو، این قصیده دعبل را تائیه نامیده‌اند. دعبل حدود ۱۵ قصیده و قطعه شعر با قافیه «ت» سرود و طولانی‌ترین و مهم‌ترین قصیده‌اش نیز با همین قافیه است. این قصیده در کتاب‌ها با نام «التائیة الکبری» و «التائیة الخالدة»[یادداشت ۱] نیز نامگذاری شده است.[۱۰]

مضمون قصیده تائیه

قصیده در مدح و منقبت و ستایش اهل بیت سروده شده و به ذکر مصائب آنان پرداخته است و موضوعاتی همچون ولایت امام علی(ع) و فرزندان معصوم او، عشق به آل محمّد، بی‌وفایی و جفاکاری مردم نسبت به امام علی(ع) و خاندان آن حضرت بعد از رحلت پیامبر(ص) و در طول دو قرن اوّل اسلام، جنایت‌های بنی امیه و بنی عباس، حادثه دلخراش کربلا، قیام‌های علویان در برابر خلافت اموی و عباسی، برخی مسائل اعتقادی و تاریخی دیگر و… پیام اصلی قصیده مدارس آیات است. گویند: دعبل پس از خواندن این قصیده بر امام رضا(ع) آن را بر جامه‌ای نوشت و در آن احرام کرد و وصیت نمود آن را در کفنش بگذارند![۱۱]

برخورد امام رضا با قصیده

قصیده تائیه بسیار مورد رضایت امام رضا(ع) قرار گرفت.[۱۲] دعبل پس از سرودن تائیه، با خود عهد بست، آن شعر را پیش از امام رضا(ع) برای فرد دیگری نخواند؛ ازاین‌رو به مرو رفت و آن را برای امام(ع) خواند.[۱۳] هنگامی که دعبل تائیه را برای امام رضا(ع) خواند، امام بسیار گریه کرد.[۱۴] امام از دعبل خواست تائیه را دوباره و سه‌باره بخواند و دعبل به درخواست امام عمل کرد.[۱۵]

پس از آنکه دعبل در شعر خود به شهادت و محل دفن امامان پیشین اشاره کرد، امام رضا(ع) دو بیت زیر را به ابیات دعبل اضافه کرد:

وَ قَبْرٌ بِطُوسٍ يَا لَهَا مِنْ مُصِيبَةٍ
تَوَقَّدُ فِي الْأَحْشَاءِ بِالْحُرُقَاتِ‏
إِلَى الْحَشْرِ حَتَّى يَبْعَثَ اللَّهُ قَائِماً
يُفَرِّجُ عَنَّا الْهَمَّ وَ الْكُرُبَات‏[۱۶]


امام(ع) پس از خواندن این دو بیت شعر، خبر داد که در طوس دفن خواهد شد و آنجا محل رفت و آمد شیعیان قرار خواهد گرفت؛ همچنین بشارت داد هر که او را در طوس زیارت کند، روز قیامت بخشیده شده و در درجه وی باشد.[۱۷]

هنگامی که دعبل در دو بیت خود به قیام حضرت مهدی(ع) اشاره کرد، امام رضا آن دو بیت را برای روح القدس دانست که بر زبان دعبل جاری کرده است:

خُرُوجُ إِمَامٍ لَا مَحَالَةَ خَارِجٌ
يَقُومُ عَلَى اسْمِ اللَّهِ وَ الْبَرَكَات‏
يمَيِّزُ فِينَا كُلَّ حَقٍّ وَ بَاطِلٍ
وَ يُجْزِي عَلَى النَّعْمَاءِ وَ النَّقِمَات[۱۸]


جایزه امام به دعبل

امام رضا(ع) برای شعر تائیه، سکه‌هایی از طلا یا نقره که به نامش ضرب شده بود و نیز پیراهن خود را به دعبل هدیه داد.[۱۹] مطابق روایتی که شیخ طوسی از امام رضا(ع) نقل کرده، امام رضا(ع) در آن لباس هزار شب و در هر شب هزار رکعت نماز به جا آورده بود، چنان‌که در آن لباس هزار بار قرآن را ختم کرده بود.[۲۰] اهل قم از دعبل خواستند آن پیراهن را به سی‌هزار درهم به آنها بفروشد، اما او قبول نکرد و تنها آستینی از لباس را به آنها داد و وصیت کرد باقیمانده لباس را در کفنش قرار دهند.[۲۱] طبق برخی گزارش‌ها، شیعیان هر یک از سکه‌هایی را که امام به دعبل داده بود، به ده برابر از دعبل خریدند.[۲۲]

شرح‌های تائیه

شرح تائیه دعبل نوشته علامه مجلسی

تائیه دعبل از سوی افراد متعددی شرح داده شده است.[۲۳] از جمله این شرح‌ها می‌توان به کتاب‌های ذیل اشاره کرد:

  1. «شرح و ترجمه قصیده تائیه دعبل» این اثر به زبان فارسی و به قلم علامه مجلسی تألیف شده است. محمد لطف‌زاده این کتاب را تصحیح و انتشارات دار المجتبی(ع) در قم، در سال ۱۳۹۴ش در ۲۰۰ صفحه منتشر کرده است.[۲۴] تصحیح دیگر این کتاب به کوشش علی محدث در سال ۱۳۵۹ش در تهران انجام شده است.[۲۵]
  2. «شرح قصیدة دعبل التائیة» تألیف محمد بن محمد بن فسوی (داماد علامه مجلسی)؛ این کتاب را مؤسسه البلاغ بیروت در سال ۱۴۳۶ق در ۴۸۷ صفحه منتشر کرده است.[۲۶]
  3. «شرح قصیدة دعبل» اثر سید نعمت‌الله جزایری.[۲۷]

متن قصیده تائیه

اختلافاتی در نقل ابیات این قصیده و شمار آن یافت می‌شود که در اینجا براساس نقل کتاب کشف الغمة (۱۲۰ بیت) آورده می‌شود:

تجاوبن بالإرنان والزفرات
نوایح عجم اللفظ والنطقات
یخبرن بالأنفاس عن سر أنفس
أساری هوی ماض وآخر آت
فأسعدن أو اسعفن حتی تقوضت
صفوف الدجی بالفجر منهزمات
علی العرصات الخالیات من المها
سلام شج صب علی العرصات
فعهدی بها خضر المعاهد مألفا
من العطرات البیض والخفرات
لیالی یعدین الوصال علی القلی
ویعدی تدانینا علی الغربات
وإذ هن یلحظن العیون سوافرا
ویسترن بالأیدی علی الوجنات
وإذ کل یوم لی بلحظی نشوة
یبیت بها قلبی علی نشوات
فکم حسرات هاجها بمحسر
وقوفی یوم الجمع من عرفات
ألم‌تر للأیام ماجر جورها
علی الناس من نقص وطول شتات
ومن دول المستهزئین ومن غدا
بهم طالبا للنور فی الظلمات
فکیف ومن أنی بطالب زلفة
إلی الله بعد الصوم والصلوات
سوی حب أبناء النبی ورهطه
وبغض بنی الزرقاء والعبلات
وهند وما أدت سمیة وابنها
أولوا الکفر فی الاسلام والفجرات
هم نقضوا عهد الکتاب وفرضه
ومحکمه بالزور والشبهات
ولم تک الا محنة کشفتهم
بدعوی ضلال من هن وهنات
تراث بلا قربی وملک بلا هدی
وحکم بلا شوری بغیر هدات
رزایا أرتنا خضرة الأفق حمرة
وردت أجاجا طعم کل فرات
وما سهلت تلک المذاهب فیهم
علی الناس الا بیعة الفلتات
وما قیل أصحاب السقیفة جهرة
بدعوی تراث فی الضلال بنات
ولو قلدوا الموصی إلیه أمورها
لزمت بمأمون علی العثرات
أخی خاتم الرسل المصفی من القذی
ومفترس الابطال فی الغمرات
فان جحدوا کان الغدیر شهیده
وبدر وأحد شامخ الهضبات
وآی من القرآن یتلی بفضله
وایثاره بالقوت فی اللزبات
وعز خلال أدرکته بسبقها
مناقب کانت فیه مؤتنفات
مناقب لم تدرک بخیر ولم تنل
بشئ سوی حد القنا الذربات
نجی لجبرئیل الأمین وأنتم
عکوف علی العزی معا ومنات
بکیت لرسم الدار من عرفات
وأجریت دمع العین بالعبرات
وبان عرا صبری وهاجت صبابتی
رسوم دیار قد عفت وعرات
مدارس آیات خلت من تلاوة
ومنزل وحی مقفر العرصات
لآل رسول الله بالخیف من منی
وبالبیت والتعریف والجمرات
دیار لعبد الله بالخیف من منی
وللسید الداعی إلی الصلوات
دیار لعبد الله والفضل صنوه
نجی رسول الله فی الخلوات
وسبطی رسول الله وابنی وصیه
ووارث علم الله والحسنات
منازل وحی الله ینزل بینها
علی احمد المذکور فی السورات
منازل قوم یهتدی بهداهم
وتؤمن منهم زلة العثرات
منازل کانت للصلاة وللتقی
وللصوم والتطهیر والحسنات
منازل لا تیم یحل بربعها
ولا ابن صهاک فاتک الحرمات
دیار عفاها جور کل منابذ
ولم تعف للأیام والسنوات
قفا نسأل الدار التی خف أهلها
متی عهدها بالصوم والصلوات
وأین الأولی شطت بهم غربة النوی
أفانین فی الأطراف مفترقات
هم أهل میراث النبی إذا اعتزوا
وهم خیر سادات[۲۸] وخیر حمات
إذ ألم نناج الله فی صلواتنا
بأسمائهم لم یقبل الصلوات
مطاعیم فی الأقطار فی کل مشهد
لقد شرفوا بالفضل والبرکات
وما الناس الا غاصب ومکذب
ومضطغن ذو إحنة وترات
إذا ذکروا قتلی ببدر وخیبر
ویوم حنین أسبلوا العبرات
فکیف یحبون النبی ورهطه
وهم ترکوا أحشاءنا وغرات
لقد لا ینوه فی المقال وأضمروا
قلوبا علی الأحقاد منطویات
فان لم تکن الا بقربی محمد
فهاشم أولی من هن وهنات
سقی الله قبرا بالمدینة غیثه
فقد حل فیه الامن بالبرکات
نبی الهدی صلی علیه ملکیه
وبلغ عنا روحه التحفات
وصلی علیه الله ما ذر شارق
ولاحت نجوم اللیل مستدرات
أفاطم لو خلت الحسین مجدلا
وقد مات عطشانا بشط فرات
إذا للطمت الخد فاطم عنده
وأجریت دمع العین فی الوجنات
أفاطم قومی یا بنت الخیر فاندبی
نجوم سماوات بأرض فلات
قبور بکوفان وأخری بطیبة
وأخری بفخ نالها صلوات
وأخری بأرض الجوزجان
محلها وقبر بباخمراء لدی الغربات
وقبر ببغداد لنفس زکیة
تضمنها الرحمان فی الغرفات
وقبر بطوس یا لها من مصیبة
الحت علی الأحشاء بالزفرات[۲۹]
إلی الحشر حتی یبعث الله قائما
یفرج عنا الغم[۳۰] والکربات[۳۱]
علی بن موسی أرشد الله امره
وصلی علیه أفضل الصلوات
فاما الممضات التی لست بالغا
مبالغها منی بکنه صفات
قبور ببطن النهر من جنب کربلا
معرسهم منها بشط فرات
توفوا عطاشا بالفرات فلیتنی
توفیت فیهم قبل حین وفاتی
إلی الله أشکو لوعة عند ذکرهم
سقتنی بکأس الذل والقصعات
أخاف بان أزدادهم فتشوقنی
مصارعهم بالجزع والنخلات
تقسمهم ریب المنون فما تری
لهم عقرة مغشیة الحجرات
خلا ان منهم بالمدینة عصبة
مدینین انضاءا من اللزبات
قلیلة زوار سوی ان زورا
من الضبع والعقبان والرخمات
لهم کل یوم تربه بمضاجع
ثوب فی نواحی الأرض مفترقات
تنکب لأواء السنین جوارهم
ولا تصطلیهم جمرة الجمرات
وقد کان منهم بالحجاز وأرضها
مغاویر نحارون فی الأزمات
حمی لم تزره المذبنات وأوجه
تضئ لدی الأستار والظلمات
إذا وردوا خیلا بسمر من القنا
مساعیر حرب اقحموا الغمرات
فان فخروا یوما أتوا بمحمد
وجبریل والفرقان والسورات
وعدوا علیا ذا المناقب والعلی
وفاطمة الزهراء خیر بنات
وحمزة والعباس ذا الهدی والتقی
وجعفرها الطیار فی الحجبات
أولئک لا منتوج هند وحزبها
سمیة من نوکی ومن قذرات
ستسأل تیم عنهم وعدیها
وبیعتهم من أفجر الفجرات
هم منعوا الاباء عن اخذ حقهم
وهم ترکوا الأبناء رهن شتات
وهم عدلوها عن وصی محمد
فبیعتهم جاءت علی الغدرات
ولیهم صنو النبی محمد
أبو الحسن الفراج للغمرات
ملامک فی آل النبی فإنهم
أحبای ما داموا وأهل ثقاتی
تحیزتهم رشدا لنفسی وانهم
علی کل حال خیرة الخیرات
نبذت إلیهم بالمودة صادقا
وسلمت نفسی طایعا لولاتی
فیا رب زدنی فی هوای بصیرة
وزد حبهم یا رب فی حسناتی
سأبکیهم ما حج لله راکب
وما ناح قمری علی الشجرات
وإنی لمولاهم وقال عدوهم
وإنی لمحزون بطول حیاتی
بنفسی تم من کهول وفتیة
لفک عناة أو لحمل دیات
وللخیل لما قید الموت خطوها
فأطلقتهم منهن بالذربات
أحب قصی الرحم من اجل حبکم
وأهجر فیکم زوجتی وبناتی
واکتم حبیکم مخافة کاشح
عنید لأهل الحق غیر موات
فیا عین ابکیهم وجودی بعبرة
فقد آن للتسکاب والهملات
لقد خفت فی الدنیا وأیام سعیها
وإنی لأرجو الأمن عند وفاتی
ألم‌تر إنی مذ ثلاثون حجة
أروح وأغدوا دائم الحسرات
أری فیئهم فی غیرهم متقسما
وأیدیهم من فیئهم صفرات
وکیف أداوی من جوی بی‌والجوی
أمیة أهل الکفر واللعنات
وآل زیاد فی الحریر مصونة
وآل رسول الله منهتکات
سأبکیهم ما ذر فی الأفق شارقا
ونادی منادی الخیر بالصلوات
وما طلعت شمس وحان غروبها
وباللیل أبکیهم وبالغدوات
دیار رسول الله أصبحن بلقعا
وآل زیاد تسکن الحجرات
وآل رسول الله تدمی نحورهم
وآل زیاد ربة الحجلات
وآل رسول الله تسبی حریمهم
وآل زیاد آمنوا السربات
وآل زیاد فی القصور مصونة
وآل رسول الله فی الفلوات
إذا وتروا مدوا إلی واتریهم
أکفا عن الأوتار منقبضات
فلولا الذی أرجوه فی الیوم أو غد
تقطع نفسی إثرهم حسرات
خروج امام لا محالة خارج
یقوم علی اسم الله والبرکات
یمیز فینا کل حق وباطل
ویجزی علی النعماء والنقمات
فیا نفس طیبی ثم یا نفس فابشری
فغیر بعید کلما هو آت
ولا تجزعی من مدة الجور اننی
أری قوتی قد آذنت بثبات
فان قرب الرحمان من تلک مدتی
وآخر من عمری ووقت وفاتی
شفیت ولم اترک لنفسی غصة
ورویت منهم منصلی وقناتی
فأنی من الرحمان أرجو بحبهم
حیاة لدی الفردوس غیر تبات
عسی الله ان یرتاح للخلق انه
إلی کل قوم دائم اللحظات
فان قلت عرفا أنکروه بمنکر
وغطوا علی التحقیق بالشبهات
تقاصر نفسی دائما عن جدالهم
کفانی ما ألقی من العبرات
أحاول نقل الصم عن مستقرها
وأسماء أحجار من الصلدات
فحسبی منهم ان أبوء بغصة
تردد فی صدری وفی لهواتی
فمن عارف لم ینتفع ومعاند
تمیل به الأهواء للشهوات
کأنک بالأضلاع قد ضاق ذرعها
لما حملت من شدة الزفرات[۳۲]


ترجمه ابیاتی از تائیه مدارس آیات

  • بر آثار خانه‌های ویران دلبرانم در عرفات گریستم! و مویه کنان از دیدگانم چون سیلاب اشک باریدم و باریدم.
  • رشته صبرم پاره شد و آثار خانه‌های متروک و ویران حبیبانم شعله‌های سوزان یادشان مرا سخت در میان گفت.
  • مدارس آیات قرآن (خانه‌های اهل بیت) و منزلگاه وحی در خیف و مسجد الحرام و عرفات و جمرات از تلاوت آیات خالی و خاموش مانده است.
  • این ویرانه‌های خاموش و متروک خانه عبدالله ـ پدر پیامبر(ص) ـ در خیف است و خانه پیامبر آن سرور مردمان که مردم را به نماز فرا می‌خواند.
  • خانه‌های علی و حسین و جعفر صادق و حمزه و امام سجاد خانه‌های عبدالله بن عباس و برادرش فضل که محرم راز رسول خدا بود. خانه امام حسن(ع) و حسین(ع) دو فرزندزاده پیامبر آن دو فرزند وصی پیامبر، علی که وارث علم خداوندی و صاحب همه خوبی‌ها و زیبایی‌ها بود. این خانه‌های ویران و متروک جایگاه نزول وحی الهی بر احمد، موعود کتب آسمانی بود.
  • این‌ها آثار خانه‌های متروک کسانی است که مردم با نور هدایتشان راه می‌یافتند و لغزش و کژی از آنان دور بود.
  • خانه‌هایی که مهبط جبرئیل امین بود؛ آن پیام آور وحی الهی که از جانب خدا با سلام و برکت‌ها بر پیامبر نازل می‌شد.
  • آن خانه‌ها محل نزول وحی خدا گنجینه علم او و راه روشن هدایت بود.
  • خانه‌هایی که محلّ نماز و روزه بود و جایگاه تقوا و پاکی و خوبی ها.
  • خانه‌هایی که ستم ستمگرانِ گردن کش ویرانشان کرده است نه گذر روزها و سال ها.
  • دمی درنگ کن‌ای همراه! تا از این خانه‌های خاموش و متروک که اهل آن‌ها پراکنده و اندک گشته‌اند بپرسیم: از تجدید عهد شما با نماز و روزه چه سال‌های دور و درازی گذشته است!
  • بپرسیم: کجایند کسانی که دست بیدادگر غربت آنان را پراکنده ساخته است؟ کجایند شاخه‌های درخت نبوّت که دست‌های جفا کار آن‌ها را شکسته و هریک را به سویی افکنده است!
  • ایشان وارث پیامبرند هرگاه نسبت خویش را بیان کنند و بهترین سرور مردمند و والاترین پاسداران حق.
  • اگر در نمازهای خود خداوند را به نام آنان نخوانیم نمازمان را قبول نمی‌کند.
  • و دشمنان اهل بیت مردمانی غاصب و منکر حق و کینه توزند که خونخواه پدران کافر و مشرک خود هستند.
  • اینان چگونه می‌توانند دوستدار پیامبر و خاندان او باشند در حالی که پیامبر و اهل بیتش در دل آنان آتشی سوزان افکندند!
  • آنان در سخن نرم گفتارند ولی دل‌هایی پر از کینه و بغض دارند.
  • اگر استحقاق مقام خلافت جز به دلیل خویشاوندی و قرابت محمّد ْ ثابت نمی‌شد پس بنی هاشم در خویشی و نسبت با پیامبر از دیگران پیش‌تر و به خلافت شایسته ترند.
  • باران رحمت حق بر قبر شریفی [قبر پیامبر ْ] که در مدینه است ببارد; حریم امنی که سرچشمه زلال برکات الهی است.
  • آنجا مرقد پیامبر هدایت است. درود و سلام خداوند بر او و سلام و درود پاک ما نیز بر روح قدسی آن پیامبر رحمت باد!
  • ای فاطمه! اگر به خاطر می‌آوردی که روزی حسین تو در کنار شط جاری فرات لب تشنه جان خواهد داد بی‌دریغ بر چهره می‌کوفتی و سیل اشک از دیده جاری می‌کردی!
  • فاطمه!‌ای گرامی دخت پیامبر نیکی! برخیز و مویه کن! مویه کن بر اختران سوخته آسمان نبوّت و امامت که (چندان به خاک تیره فرو ریختند سرد که گفتی دیگر زمین همیشه شبی بی‌ستاره ماند).
  • برخیز و مویه کن برگورهای غریبی که در کوفه و مدینه و فخ است. درود و سلام من بر آنها باد!
  • و مویه کن بر گوری دیگر که در سرزمین جوزجان است و گوری در باخمراء زیر سپیدارهای بلند غریب و تنها افتاده است.
  • مویه کن بر مزار غریب آن پاک نهاد امام کاظم(ع) در بغداد که خداوند در غرفه‌های بهشتش جای داده است.

چون دعبل به این قسمت از قصیده رسید امام رضا(ع) به او فرمود: آیا می‌خواهی در این جا دو بیت به قصیده تو بیفزایم تا شعر تو در بیان مصایب و غربت و پراکندگی ما اهل بیت کامل گردد؟ دعبل جواب داد: آری‌ای فرزند رسول خدا.

امام رضا این دو بیت را در همان وزن و قافیه قصیده گفت:

و قبر بطوس يا لها من مصيبة
توقد بالأحشاء في الحرقات
إلى الحشر حتى يبعث الله قائما
يفرج عنا الهم و الكربات


ترجمه: مویه کن بر قبر غریبی که در طوس است! وای از این مصیبت که تا صبح حشر دل‌ها را در آتش اندوه می‌گدازد تا آن که خداوند قائم را برانگیزد و او بار سنگین دردها و رنج‌ها را از دوش ما بردارد![یادداشت ۲]

دعبل پرسید: فدایت شوم‌ای فرزند رسول خدا! این قبری که در طوس است از آن کیست؟ امام جواب داد: قبر من است! آن گاه فرمود:

بدان‌ای دعبل! مدت زیادی نمی‌گذرد که شهر طوس محل رفت وآمد شیعیان ما برای زیارت قبرِ به غربت افتاده من خواهد شد و هرکس مرا زیارت کند در روز قیامت همدم من خواهد بود و گناهانش آمرزیده می‌شود.[۳۳]

آن گاه دعبل قصیده خود را ادامه داد:

  • علی بن موسی الرّضا امام راستین ما است خداوند امور او را اصلاح و آسان گرداند و بهترین درودها را بر او بفرستد.
  • فغان و فریاد! مویه کن بر دردهای سهمگین و ویرانگری که هرگز نمی‌توانم شدّت آن را بیان کنم.
  • اندوه‌اندوه! مویه کن بر گورهایی که در کنار نهری در کربلا است. این‌ها قبور کسانی است که روزی در کنار فرات فرود آمدند تا غبار و خستگی سفر را از تن خود بزدایند… و شادمان در حجله شهادت خفتند.
  • آنان در کنار فرات لب تشنه جان باختند.‌ای کاش من نیز در میان ایشان جان می‌سپردم.
  • دردا که روزگار ستمگر چنان بر آنان شبیخون زد که دیگر خانه‌های ایشان را نمی‌بینی مگر متروک و خاموش و خالی از تردّد!
  • دریغ و درد! هر یک از آنان در کنج غربتی افتاده‌اند جز چند نفری که در مدینه مانده‌اند امّا آنان نیز در طول زندگی همواره پای در کمند بلا و گرفتاری بوده و از آفت روزگار زار و نزار زیسته‌اند!
  • این بزرگ زادگان اگر روزی به مفاخره برخیزند نامِ نامی محمّد و جبرئیل و قرآن و علی والا مقام و فاطمه زهرابهترین دختران عالم را می‌آورند و خویشتن را به آنان نسبت می‌دهند.
  • به زودی تَیم و عدی[یادداشت ۳] درباره آن بیعت زشت و نامبارکشان مورد مؤاخذه قرار خواهند گرفت.
  • آنان پدران ائمّه را از حقوق مسلّم خویش بازداشتند و فرزندانشان را آواره و سرگردان ساختند.
  • و هم آنان بودند که زمام امور خلافت را از کف هدایتگرِ علی ـوصی محمّدـ گرفتند و با تکیه بر خدعه و نیرنگ از مردم بیعت گرفتند.
  • مولای آنان برادر و همتای محمّد است; امام ابوالحسن علی که مایه شادمانی و رهایی از غم‌ها و دشواری‌ها و کژی‌ها است.
  • مرا در محبّت خاندان پیامبر ملامت مکن! که آن کریمان برای همیشه عزیزمنند و اعتماد من به آن‌ها است.
  • آنان را برای هدایت خویش برگزیده‌ام چرا که در هر حال بهترین برگزیدگانند. در راه عشق و محبّت آنان از همه چیز و همه کس گسستم و از روی صدق و راستی به ایشان پیوستم و خویشتن را تسلیم امر آن سرورانم کردم.
  • خداوندا! معرفت و بینش مرا در عشق آل محمّد بیش‌تر کن و محبّت ایشان را توشه راه آخرت و بهترین حسنات من قرار بده و بر آن بیفزای.
  • باور کنید من رهرو و دلداده آنانم و با دشمنان آنان دشمنم و در غم آنان برای همیشه محزون و اندوهگینم!
  • نا آشنایان و دورترین خویشانم را اگر از عاشقان و دلدادگان شما آل محمّد باشند دوست می‌دارم و خاندان و دخترانم را اگر گوهر محبّت و ولایت شما را در گنجینه دل نداشته باشند از خویش می‌رانم!
  • ای چشم اشکبار! در غم آن عزیزان گریه کن! اکنون هنگام آن است که بر این غم‌های جانکاه اشک بباری و سیلاب روان کنی.
  • پیوسته در طول زندگی از دشمنان آل محمّد بیمناک بوده ام. امید آن دارم که پس از مرگ در سایه شفاعت ایشان از خوف قیامت ایمن باشم.

چون دعبل این بیت را خواند امام رضا فرمود: خدا تو را از ترس بزرگ (ترس روز قیامت) ایمن گرداند ای دعبل! آن گاه دعبل ادامه داد:

  • آیا نمی‌بینی که سی سال است روز و شب من با اندوه و حسرت می‌گذرد؟!
  • حق ایشان (آل محمّد) را در دست‌های خیانتکار دیگران می‌بینم که به غارت می‌رود و میان بیگانگانِ غاصب تقسیم می‌شود در حالی که دست این مظلومان از حق خویش تهی و خالی مانده است!

وقتی دعبل این بیت غم انگیز را خواند امام رضا گریست و فرمود: راست گفتی‌ای دعبل!

دعبل افزود:

  • فغان و درد! آن گاه که خون بنی هاشم به ناحق ریخته شود! دست‌های خود را به سوی قاتلان دراز می‌کنند در حالی که دستشان از انتقام جویی و خونخواهی بسته است!
  • چون دعبل به این بیت از قصیده‌اش رسید امام رضا دست هایش را برگرداند و فرمود: آری! به راستی که دستان ما بسته است!
  • اگر امیدوار و آرزومند آن کسی نبودم که امروز و فردا خواهد آمد قلبم از این همه اندوه و درد پاره پاره می‌شد.
  • بی تردید آن امام ظهور خواهد کرد. او به نام خداوند و با برکات بی‌کران الهی قیام خواهد کرد.
  • آن امام حق و باطل و راستی و ناراستی را در میان ما آشکار خواهد کرد و نیکان را پاداش خواهد داد و بدکرداران را به کیفر خواهد رساند.

امام رضا با شنیدن این ابیات بسیار گریست. سپس به دعبل فرمود:‌ای دعبل! روح القدس این بیت را بر زبان تو جاری ساخته است. آیا می‌دانی این امام کیست؟

دعبل گفت: نه! البته فقط شنیده‌ام که امامی از شما قیام می‌کند و زمین را از عدل و داد پر می‌کند.

امام فرمود: امام پس از من، پسرم محمد است، و پس از محمد، پسرش علی، و پس از علی پسرش حسن و پس از حسن پسرش قائم است و اوست که در دوره غیبتش انتظارش می‌برند و چون ظاهر شود فرمانش برند. پس زمین را از عدل و داد پر می‌کند همچنانکه از ظلم و ستم پر شده بود. و اما اینکه کی قیام می‌کند خبر از وقت است [که درست نیست]. این را پدرم برایم گفت، به نقل پدرانش از رسول خدا(ص) که فرمود: او [قائم] مثل قیامت است که به نحو ناگهانی می‌آید.[۳۴]

دعبل ادامه داد:

  • هرگاه سخنی نیک گفتم بدخواهان با حرف‌های ناروا به انکارم برخاستند و حقیقت را با سخنان گزاف و شبهه انگیز پوشاندند.
  • جانم از گفت و گو و جدالِ پیوسته و بیهوده با آنان به تنگ آمده است و از آن‌ها دوری می‌کند. دیگر بس است مرا اشک‌هایی که از سر حسرت و اندوه از دیده باریدم!
  • ای وارثان علم پیغمبر!‌ای آل محمّد! سلام بر شما سلامی همیشگی چونان بوی خوش بهار!
  • جان شیفته من در سایه دولت عشق شما همواره ایمن زیست. امید آن دارم که عشق پاک شما در لحظات سنگین مرگ نیز به دادم برسد.[۳۵]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. چوبین، دعبل شاعر امام رضا(ع)، ص۲۳۱.
  2. ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۴۱۵ق، ج۲۰، ص۲۹۴.
  3. سبحانی، اضواء علی عقائد الشیعة، ۱۴۲۱ق، ص۵۲.
  4. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۶، ص۴۰۱.
  5. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۹، ص۲۴۴.
  6. ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۴۱۵ق، ج۲۰، ص۲۹۵.
  7. امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۵۱۲.
  8. حموی، معجم الادباء، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۱۲۸۵.
  9. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۶، ص۴۱۸.
  10. چوبین، دعبل شاعر امام رضا(ع)، صص۲۲۸-۲۲۹.
  11. [۱]
  12. امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۴۹۷.
  13. شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۶۳.
  14. امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۴۹۷.
  15. امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۴۹۷.
  16. شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۶۳-۲۶۴.
  17. شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۶۴.
  18. شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۶۵-۲۶۶.
  19. شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۶۴؛ ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۴۱۵ق، ج۲۰، ص۲۹۴.
  20. شیخ طوسی، امالی، ۱۴۱۴ق، ص۳۵۹.
  21. ابوالفرج اصفهانی، الأغانی، ۱۴۱۵ق، ج۲۰، ص۲۹۴.
  22. امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۴۹۷.
  23. حمر، «مقدمه»، در شرح قصیدة دعبل التائیة، ۱۴۳۶ق، ص۸؛ لطف‌زاده، «مقدمه»، در کتاب شرح و ترجمه قصیده تائیه دعبل، ۱۳۹۴ش، ص۱۶-۱۸.
  24. مجلسی، شرح و ترجمه قصیده تائیه دعبل، تصحیح: محمد لطف‌زاده، ۱۳۹۴ش، شناسنامه کتاب.
  25. مجلسی، شرح تائیه دعبل خزاعی، تصحیح علی محدث، ۱۳۵۹ش، شناسنامه کتاب.
  26. فسوی، شرح قصیدة دعبل التائیة، ۱۴۳۶ق، شناسه کتاب.
  27. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۴، ص۱۲.
  28. نسخه بدل: قادات. طبق الغدیر، ج۲، ص۵۰۰.
  29. نسخه بدل: الحت بها الأحشاءُ بالزفرات. الغدیر، ج۲، ص۵۰۳.
  30. نسخه بدل: الهم. الغدیر، ج۲، ص۵۰۳.
  31. این بیت و بیت پیش از آن، افزوده امام رضا(ع) به شعر دعبل است که پس از اینکه دعبل بیت پیش از این دو را می‌خواند که به قبر امام کاظم(ع) اشاره می‌کند امام رضا(ع) از او می‌پرسد آیا دو بیت را به قصیده‌ات نیافزایم؟ و دعبل پاسخ می‌دهد: بله‌ای پسر رسول خدا! سپس امام این دو بیت را می‌خواند.
  32. الإربلی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ج۳، صص۱۱۲-۱۱۷.
  33. ر.ک: الصدوق، کمال الدین وتمام النعمة، ص۳۷۴.
  34. ر.ک: الامینی، الغدیر، ج۲، ص۵۰۳.
  35. [۲]

یادداشت

  1. بزرگ ترین تائیه/تائیه جاودانه
  2. این دو بیت شعر امام(ع) روی سنگ مرقد حضرت نوشته شده است. https://khorasan.iqna.ir/fa/news/1515556/
  3. تیم و عدی کنایه از ابوبکر و عمر و دو قبیله آنان است بنی تیم وبنی عدی

منابع

  • الاربلی، علی بن ابی الفتح، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ج۳، بیروت: دارالأضواء، بی‌تا (نسخه موجود در لوح فشرده مکتبة اهل البیت (ع)، نسخه دوم، ۱۴۳۳ق).
  • امینی، عبدالحسین، الغدیر، ترجمه محمدتقی واحدی، علی شیخ الاسلامی، ویرایش: علیرضا میرزا محمد، بنیاد بعثت، تهران، ۱۳۹۱ش.
  • چوبین، حسین، دعبل شاعر امام رضا (ع)، ناشر: مرکز انتشارات علمی دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳۷۷.
  • الصدوق، کمال الدین وتمام النعمة، تصحیح و تعلیق: علی اکبر الغفاری، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۵ق-۱۳۶۳ش.
  • محدثی، جواد، فرهنگ غدیر، نشر معروف، قم، ۱۳۹۲ش.

پیوند به بیرون