ثارالله
ثارُالله به معنای خون خدا، از القاب امام حسین(ع) است که در زیارت عاشورا با تعبیر السلام علیک یا ثارالله و ابن ثاره به کار رفته است. برای ثارالله معانی مختلفی بیان شده است؛ از جمله اینکه خداوند خونخواه امام حسین(ع) است یا اینکه او در راه خدا خونخواهی کرده است.
کاربرد در منابع روایی
السَّلاَمُ عَلَیكَ یا ثَارَ اللهِ وَ ابْنَ ثَارِهِ[۱]
سلام بر تو ای خون خدا و پسر خون خدا.
«ثارالله» در برخی منابع روایی درباره امام حسین(ع) به کار رفته[۲] و در بعضی از آنها تعبیر «ثارالله فی الارض»[۳] آمده است. در این روایات، خداوند خونخواه امام حسین(ع) معرفی شده است.[۴] از تعبیر «السلام علیک یا ثارالله و ابن ثاره» در زیارت عاشورا استفاده شده که ثارالله لقب امام علی(ع) و امام حسین(ع) است. درباره علت این کاربرد گفته شده است که این دو امام با شمشیر به شهادت رسیدند و خونشان بر زمین ریخته شد، در حالی که دیگر امامان(ع) مسموم شدند.[۵]
ثارالله در اشعار برخی شاعران کاربرد داشته است. برای نمونه ابنرومی، شاعر شیعی (درگذشت ۲۸۳ق) در قصیدهای که در رثای یحیی بن عمر سروده، تعبیر ثارالله را بهکار برده است.[۶] یحیی بن عمر از نوادگان امام حسین(ع) بود که علیه المُنتَصَر عباسی قیام کرد.[۷]
معنا و تفسیر
ابوالفضل تهرانی در کتاب شفاء الصدور پنج احتمال برای معنای «ثارالله» ذکر کرده است: نخست، کوتاهشده «اهل ثارالله» و به معنای کسی که خداوند خونخواه اوست؛ دوم، مقتولی که خدا خونخواه اوست؛ سوم، برگرفته از «الثائر لله» و به معنای کسی که در راه خدا خونخواهی کرده است؛ چهارم، تعبیری مجازی مانند «عینالله» و «یدالله» و دیگر صفات خبری؛ و پنجم، «ثار» به معنای خونِ طلبشده که اضافه آن به خداوند از آن جهت است که او ولیّدم این خون است.[۸] تهرانی احتمال نخست را به علامه مجلسی،[۹] احتمال دوم را به زمخشری و احتمال سوم را به طریحی[۱۰] نسبت داده و احتمال پنجم را پذیرفته است.[۱۱] به گفته علامه مجلسی در برخی از نسخههای کتاب الکافی[۱۲] ثائرالله به کار رفته است.[۱۳] او همچنین ثارالله را به این معنا دانسته که امام حسین(ع) در دوران رجعت، خون خود و خاندانش را خواهد ستاند.[۱۴]
«ثار» در لغت به معنای خونخواهی[۱۵] و خون مقتول آمده است.[۱۶]
خوانش اجتماعی
علی شریعتی، میان ثارالله و مفهوم ثَورَه و وراثت پیوند برقرار کرده است. به گفته او ثارالله تفسیرکننده فلسفه تاریخ انسان است؛ چراکه خونخواهی هابیل از آدم تا آخرالزمان ادامه یافته و امام حسین(ع) نیز بهعنوان وارث این خونها، بخشی از این زنجیره تاریخی است.[۱۷]
کاربرد در ادبیات شیعی
ثارالله در ادبیات عاشورایی و نیز در شعر فارسی و عربی برای یادکرد شهادت امام حسین(ع) و خونخواهی او به کار رفته است. ابنرومی، شاعر شیعی قرن سوم قمری، در مرثیهای برای یحیی بن عمر از نوادگان امام حسین(ع) و قیامکننده علیه المنتصر خلیفه وقت عباسی از تعبیر «ثارالله» استفاده کرده است.[۱۸] در شعر فارسی شاعرانی مانند یغمای جندقی[۱۹] و غلامرضا سازگار[۲۰] این تعبیر را به کار بردهاند. صامت بروجردی میسراید:
آثار مرتبط
علیاکبر بن محمدامین لاری، در قرن سیزدهم قمری رسالهای با نام شرح حدیث «یا ثارَالله و ابنَ ثارِه» نوشته است. موضوع اصلی این رساله طهارت خون امامان است و در آن درباره عصمت نیز بحث شده است.[۲۲]نسخه خطی این رساله به شماره ۴۰۸۶ در کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی نگهداری میشود.[۲۳]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ ابن قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۱۷۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به، ابنقولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۱۷۶، ۱۹۵، ۱۹۶، ۱۹۹؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۶.
- ↑ ابنقولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۸.
- ↑ ابنقولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۲۱۸.
- ↑ رضائی تهرانی، صد نکته از هزاران، ۱۳۹۲ش، ص۲۹۵.
- ↑ ابن رومی، دیوان، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۷، به نقل از دانشنامه جهان اسلام مدخل ثارالله.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، دار المعرفه، ص۵۰۶.
- ↑ طهرانی، شفاءالصدور، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۳-۱۶۴.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۱۵۱؛ مجلسی، مرآة العقول، ۱۴۰۴ق، ج۱۸، ص۲۹۸.
- ↑ طریحی، مجمع البحرین، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۲۳۴-۲۳۵.
- ↑ طهرانی، شفاءالصدور، ص۱۶۳-۱۶۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۶.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۱۵۴-۱۵۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۱۵۱.
- ↑ فراهیدی، العین، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۲۳۶ (ماده ثار).
- ↑ زبیدی، تاج العروس، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۱۳۸.
- ↑ شریعتی، حسین وارث آدم، ۱۳۸۱ش، ص۹۵-۱۰۶.
- ↑ ابنرومی، دیوان، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۷، به نقل از دانشنامه جهان اسلام مدخل ثارالله.
- ↑ یغمای جندقی، دیوان اشعار، مراثی و نوحهها، شماره ۱۸.
- ↑ «شعر مدح حضرت زينب(س) (ای وجودت تمامِ ثارالله)»، وبگاه امام هشت.
- ↑ صامت بروجردی، اشعار مصیبت، شماره ۲۶.
- ↑ حسینی اشکوری، فهرست نسخههای خطی کتابخانه عمومی حضرت آیةالله العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۵۴ـ۱۳۷۶ش، ج۱۱، ص۹۹-۱۰۰، به نقل از دانشنامه جهان اسلام مدخل ثار الله.
- ↑ «مأخذشناسی زیارت عاشورا»، فرهنگ کوثر، زمستان۱۳۸۶، شماره ۷۲، به نقل از دانشنامه جهان اسلام مدخل ثارالله.
منابع
- ابنقولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تصحیح: عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویه، ۱۳۵۶ش.
- ابنرومی، علی بن عباس، دیوان، چاپ عبدالامیر علی مهنا، بیروت ۱۴۱۱ق/ ۱۹۹۱م.
- ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، تحقیق سید احمد صقر، بیروت، دار المعرفه، بیتا.
- حسینی اشکوری، احمد، فهرست نسخههای خطی کتابخانه عمومی حضرت آیةالله العظمی مرعشی نجفی، قم، ۱۳۵۴ـ۱۳۷۶ش.
- رضائی تهرانی، علی، صد نکته از هزاران، نشر مؤسسه مطالعات علوم ومعارف اسلام، مشهد ۱۳۹۲ش.
- زبیدی، سید محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، تصحیح: علی شیری، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
- شریعتی، علی، حسین وارث آدم، تهران، ۱۳۸۱ش.
- طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تصحیح: سید احمد حسینی، تهران، کتابفروشی متضوی، ۱۴۱۶ق.
- طهرانی، ابوالفضل بن ابوالقاسم، شفاءالصدور فی شرح زیارة العاشور، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۶ش.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، تصحیح: مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم، هجرت، ۱۴۱۰ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مجلسی، محمدباقر، مرآةالعقول فی شرح اخبار آل الرسول، تصحیح: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۴ق.
- «شعر مدح حضرت زينب(س) (ای وجودت تمامِ ثارالله)»، وبگاه امام هشت.
پیوند به بیرون