آیه ۶۳ سوره نور

آیه ۶۳ سوره نور
مشخصات آیه
واقع در سوره	سوره نور
شماره آیه	۶۳
جزء	۱۸
اطلاعات محتوایی
شأن نزول	دارد
موضوع	جایگاه پیامبر(ص) و لزوم رعایت احترام و اطاعت از او

آیه ۶۳ سوره نور به جایگاه پیامبر(ص) و لزوم رعایت احترام و اطاعت از او می‌پردازد. این آیه، مؤمنان را از رفتار با پیامبر(ص) همچون افراد عادی برحذر می‌دارد و کسانی را که از فرمان او سرپیچی می‌کنند، به پیامدهای دنیوی و اخروی آن هشدار می‌دهد. واژه «دعاء الرسول» در کتاب‌های تفسیری به دعوت و فرمان پبامبر، شیوه خطاب‌کردن او و استجابت دعایش تفسیر شده است.

معرفی

آیه ۶۳ سوره نور به بزرگداشت پیامبر(ص) و شیوه رفتار و تعامل با او می‌پردازد.^[۱]این آیه، مؤمنان را به رعایت احترام پیامبر(ص) و شناخت جایگاه او سفارش می‌کند.^[۲] همچنین مخالفان و منافقان را نسبت به بی‌توجهی به دعوت پیامبر(ص) هشدار می‌دهد.^[۳]

﴿لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ۝٦٣﴾ [نور:63]|﴿خطاب کردن پیامبر را در میان خود مانند خطاب کردن بعضی از خودتان به بعضی [دیگر] قرار مدهید خدا می‌داند [چه] کسانی از شما دزدانه [از نزد او] می‌گریزند پس کسانی که از فرمان او تمرد می‌کنند بترسند که مبادا بلایی بدیشان رسد یا به عذابی دردناک گرفتار شوند ۝٦٣﴾

به گفته مفسران، این آیه کسانی را که با فرمان پیامبر(ص) مخالفت می‌کنند، از بلای دنیوی و عذاب اخروی برحذر می‌دارد.^[۴] در تفاسیر، بلای دنیایی به کفر،^[۵] نفاق،^[۶] گمراهی،^[۷] قتل^[۸] و تسلط سلطان ستمگر^[۹] تفسیر شده است.

برخی مفسران شیعی، این آیه را در ارتباط با آیه ۶۲ دانسته‌اند. آیه پیشین کسانی را می‌ستاید که دعوت پیامبر(ص) را می‌پذیرند و بدون اجازه او مجلس را ترک نمی‌کنند. در مقابل، آیه ۶۳ کسانی را نکوهش می‌کند که به دعوت پیامبر بی‌اعتنایی می‌کنند و پنهانی از جمع خارج می‌شوند.^[۱۰]

در منابع تفسیری، برای این آیه شأن نزول‌هایی نیز نقل شده است؛ از جمله خروج پنهانی برخی افراد حفر خندق در جنگ احزاب،^[۱۱] بازگشت افرادی از جهاد^[۱۲] و ترک مسجد بدون اجازه پیامبر هنگام خطبه خواندن او.^[۱۳]

معنای دعای پیامبر(ص)

در منابع تفسیری، برای دعای پیامبر(ص) معانی مختلفی بیان شده است:

دعوت و فرمان پیامبر(ص): در این تفسیر، «دعاء الرسول» به دعوت و فرمان پیامبر(ص) اشاره دارد.^[۱۴] این دعوت، مواردی مانند دعوت به ایمان، عمل صالح، نماز جماعت و مشورت در امور عمومی را دربرمی‌گیرد.^[۱۵] بر پایه این تفسیر، دعوت پیامبر(ص) با دعوت افراد عادی یکسان نیست؛ زیرا فرمان او فرمان خداوند به‌شمار می‌رود و اطاعت از آن واجب^[۱۶] و سرپیچی از آن مخالفت با فرمان خداوند است.^[۱۷] برخی مفسران نیز هشدار آیه درباره مخالفت با پیامبر(ص) را دلیلی بر وجوب اطاعت از او دانسته‌اند.^[۱۸] مخالفت با فرمان پیامبر(ص) با انجام کاری برخلاف دستور او یا ترک آن صورت می‌گیرد.^[۱۹]
رعایت ادب در خطاب پیامبر(ص): در این تفسیر، «دعاء الرسول» به شیوه خطاب‌کردن پیامبر(ص) اشاره دارد. بر این اساس، نباید پیامبر(ص) را با نام «محمد» یا «ابوالقاسم»، خطاب کرد،^[۲۰] بلکه باید با تعابیری مانند «یا رسول‌الله» و «یا نبی‌الله» و با رعایت ادب و فروتنی مخاطب قرار داد.^[۲۱] برخی مفسران خطاب‌کردن پیامبر(ص) با نام را حرام دانسته‌اند.^[۲۲] در روایتی آمده است که حضرت فاطمه(س) پس از نزول این آیه، پیامبر(ص) را «یا رسول‌الله» خطاب کرد. پیامبر(ص) بفرمود که این آیه درباره او و خاندانش نیست و خطاب «ای پدر» را بیشتر می‌پسندد.^[۲۳]

مستجاب‌بودن دعای پیامبر(ص): بر پایه این دیدگاه، «دعاء الرسول» به دعای پیامبر(ص) نزد خداوند اشاره دارد زیرا دعای پیامبر(ص) مستجاب است.^[۲۴] و آیه مردم را از خشم و نفرین او برحذر می‌دارد.^[۲۵]

برخی مفسران دو تفسیر اخیر را با سیاق و محتوای آیه ناسازگار دانسته‌اند.^[۲۶]

پانویس

↑ ببینید: شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶.
↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۳.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۷؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷.
↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۹۱.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۷؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۵.
↑ قمی، تفسیر القمی‏، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۱۰.
↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۱.
↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۶۱.
↑ برای نمونه بنگرید به: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۴.
↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶.
↑ برا نمونه بنگرید به: شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ قمی، تفسیر القمی‏، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۱۰.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۲۹ق، ج۶، ص۸۶.
↑ ابن‌شهرآشوب، مناقب، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۳۲۰.
↑ ببینید: جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۸۸.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۷.

منابع

ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل أبی‌طالب(ع)، قم، علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
جوادی آملی، عبدالله، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۵ش.
رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
سیوطی، عبدالرحمن، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، کربلا، العتبة العباسیة المقدسة قسم شوؤن المعارف الإسلامیة و الإنسانیة، ۱۴۳۹ق.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۰۸ق.
طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تاویل آی القرآن، قاهره، هجر، ۱۴۲۲ق.
قمی، علی بن ابراهیم‏، تفسیر القمی‏، تحقیق طیب موسوی جزایری‏، قم، دار الکتاب‏، چاپ سوم، ۱۳۶۳ش.
مدرسی، محمدتقی، من هدی القرآن، بیروت، دار القاری، ۱۴۲۹ق.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.

[1] ببینید: شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶.

[2] طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[3] رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۳.

[4] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۷؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷.

[5] طبری، جامع البیان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۹۱.

[6] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[7] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۷؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۵.

[8] قمی، تفسیر القمی‏، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۱۰.

[9] طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.

[10] طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۱.

[11] طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲.

[12] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶.

[13] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۶۱.

[14] برای نمونه بنگرید به: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶.

[15] طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶.

[16] طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۴.

[17] طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[18] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[19] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶.

[20] برا نمونه بنگرید به: شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ قمی، تفسیر القمی‏، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۱۰.

[21] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[22] مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۲۹ق، ج۶، ص۸۶.

[23] ابن‌شهرآشوب، مناقب، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۳۲۰.

[24] ببینید: جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.

[25] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۸۸.

[26] طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۷.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]