آیه ۶۳ سوره نور

آیه ۶۳ سوره نور
مشخصات آیه
واقع در سوره	سوره نور
جزء	۱۸
اطلاعات محتوایی
موضوع	اطاعت از دستورات پیامبر(ص) و بزرگداشت ایشان

آیه ۶۳ سوره نور به بزرگداشت پیامبر(ص) و شیوه رفتار با او می‌پردازد؛ مؤمنان را به رعایت احترام و اطاعت از فرمان او سفارش کرده، مخالفان را از پیامدهای دنیوی و اخروی برحذر می‌دارد. «دعای پیامبر» در کتاب‌های تفسیری به دعوت و فرمان او، شیوه خطاب‌کردن او و استجابت دعایش تفسیر شده است.

معرفی

آیه ۶۳ سوره نور به بزرگداشت پیامبر(ص) و شیوه رفتار و تعامل با او می‌پردازد.^[۱] خداوند در این آیه، مؤمنان را به رعایت احترام پیامبر(ص) و شناخت جایگاه او سفارش می‌کند.^[۲] همچنین مخالفان و منافقان را به سبب بی‌توجهی به دعوت پیامبر(ص) هشدار می‌دهد.^[۳]

﴿لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ۝٦٣﴾ [نور:63]|﴿خطاب کردن پیامبر را در میان خود مانند خطاب کردن بعضی از خودتان به بعضی [دیگر] قرار مدهید خدا می‌داند [چه] کسانی از شما دزدانه [از نزد او] می‌گریزند پس کسانی که از فرمان او تمرد می‌کنند بترسند که مبادا بلایی بدیشان رسد یا به عذابی دردناک گرفتار شوند ۝٦٣﴾

به گفته مفسران، این آیه کسانی را که با فرمان پیامبر(ص) مخالفت می‌کنند، از بلای دنیا و عذاب آخرت برحذر می‌دارد.^[۴] در برخی تفاسیر، بلای دنیایی به کفر،^[۵] نفاق،^[۶] گمراهی،^[۷] قتل^[۸] و تسلط سلطان ستمگر^[۹] تفسیر شده است.

برخی مفسران شیعی، این آیه را مرتبط با آیه ۶۲ دانسته‌اند. در آیه پیشین، کسانی ستوده شده‌اند که دعوت پیامبر(ص) را می‌پذیرند، نزد او حاضر می‌شوند و بدون اجازه او مجلسش را ترک نمی‌کنند. در مقابل، آیه ۶۳ کسانی را نکوهش و تهدید می‌کند که پیامبر(ص) آنان را فرا می‌خواند، اما بدون توجه به دعوت او، پنهانی از جمع خارج می‌شوند.^[۱۰] در منابع، برای این آیه شأن نزول‌هایی نیز نقل شده است؛ از جمله خروج پنهانی گروهی هنگام حفر خندق در جنگ احزاب،^[۱۱] بازگشت برخی افراد از جهاد^[۱۲] و خروج بدون اجازه از مسجد هنگام خطبه پیامبر(ص).^[۱۳]

معنای دعای پیامبر(ص)

در منابع تفسیری، برای «دعای پیامبر(ص)» معانی مختلفی بیان شده است.^[۱۴]

دعوت و فرمان پیامبر(ص): برخی مفسران، «دعای پیامبر(ص)» را به معنای دعوت و فراخوان او دانسته‌اند؛^[۱۵] این دعوت، مواردی مانند دعوت به ایمان و عمل صالح، مشورت درباره امور عمومی و دعوت به نماز جماعت را دربرمی‌گیرد.^[۱۶] بر پایه این تفسیر، دعوت پیامبر(ص) مانند دعوت افراد عادی نیست، بلکه باید مورد توجه و اطاعت قرار گیرد؛ زیرا فرمان او فرمان خداوند است^[۱۷] و سرپیچی از فرمان پیامبر(ص)، سرپیچی از فرمان خداوند به‌شمار می‌رود^[۱۸] و اگر اطاعت از فرمان پیامبر واجب نبود، خداوند از مخالفت با او برحذر نمی‌داشت.^[۱۹] همچنین گفته شده، مخالفت با پیامبر(ص)، هم با انجام کار برخلاف دستور او و هم با ترک دستور او صورت می‌گیرد.^[۲۰]
رعایت ادب در خطاب پیامبر(ص): گروهی دیگر، «دعای پیامبر(ص)» را به شیوه خطاب کردن او مربوط دانسته‌اند. بر اساس این تفسیر، نباید پیامبر(ص) را با نام «محمد» یا «ابوالقاسم»، خطاب کرد؛^[۲۱] بلکه باید با تعابیری مانند «یا رسول‌الله» و «یا نبی‌الله» و با رعایت نرمی، فروتنی و پایین‌آوردن صدا او را مخاطب قرار داد.^[۲۲] ازاین‌رو، برخی مفسران خطاب‌کردن پیامبر(ص) با نام را حرام دانسته‌اند.^[۲۳] در روایتی آمده است که حضرت فاطمه(س) پس از نزول این آیه، پیامبر(ص) را به جای «ای پدر» با تعبیر «یا رسول‌الله» خطاب کرد. پیامبر(ص) او را از این کار نهی کرد و گفت که آیه درباره او و خاندانش نیست و «ای پدر» را بیشتر می‌پسندد و نزد خداوند نیز پسندیده‌تر است.^[۲۴]
مستجاب‌بودن دعای پیامبر(ص): در تفسیر دیگری، «دعای پیامبر(ص)» به دعای او نزد خداوند معنا شده است؛ بدین معنا که پیامبر(ص)، مستجاب‌الدعوه است.^[۲۵] بر این اساس، این آیه مردم را از خشم و نفرین پیامبر(ص) برحذر می‌دارد.^[۲۶]

برخی مفسران دو تفسیر اخیر را با سیاق و محتوای آیه ۶۳ سوره نور ناسازگار دانسته‌اند.^[۲۷]

پانویس

↑ ببینید: شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶.
↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۳.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۷؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷.
↑ طبری، جامع البيان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۹۱.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۷؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۵.
↑ قمى، تفسير القمي‏، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۱۰.
↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷؛ همچنین ببینید: طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۱.
↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۶۱.
↑ برای نمونه بنگرید به: طبری، جامع البيان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۸۸-۳۸۹؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.
↑ برای نمونه بنگرید به: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۴.
↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶.
↑ برا نمونه بنگرید به: شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ قمى، تفسير القمي‏، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۱۰.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.
↑ مدرسی، من هدى القرآن، ۱۴۲۹ق، ج۶، ص۸۶.
↑ ابن شهرآشوب، مناقب، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۳۲۰.
↑ ببینید: جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.
↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبری، جامع البيان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۸۸.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۷.

منابع

ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل أبي طالب(ع)، قم، علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
جوادی آملی، عبدالله، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۸ مهر ۱۴۰۵ش.
رضایی اصفهانی، محمد علی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
سیوطی، عبدالرحمن، الدر المنثور في التفسير بالمأثور، قم، مكتبة آية الله العظمى المرعشي النجفي، ۱۴۰۴ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، کربلا، العتبة العباسیة المقدسة قسم شوؤن المعارف الإسلامیة و الإنسانیة، ۱۴۳۹ق.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۰۸ق.
طبری، محمد بن جریر، جامع البيان عن تاويل آي القرآن، قاهره، هجر، ۱۴۲۲ق.
قمى، على بن ابراهيم‏، تفسير القمي‏، تحقيق طيب موسوى جزايرى‏، قم، دار الكتاب‏، چاپ سوم، ۱۳۶۳ش.
مدرسی، محمدتقی، من هدى القرآن، بیروت، دار القارى، ۱۴۲۹ق.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.

[1] ببینید: شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶.

[2] طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[3] رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۳.

[4] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۷؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷.

[5] طبری، جامع البيان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۹۱.

[6] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۷؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[7] مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۷؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۵.

[8] قمى، تفسير القمي‏، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۱۰.

[9] طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.

[10] طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷؛ همچنین ببینید: طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۱.

[11] طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲.

[12] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۳۹ق، ج۴، ص۱۰۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶.

[13] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۶۱.

[14] برای نمونه بنگرید به: طبری، جامع البيان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۸۸-۳۸۹؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.

[15] برای نمونه بنگرید به: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶.

[16] طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶.

[17] طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۶؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۴، ص۲۲۴.

[18] طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[19] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[20] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶.

[21] برا نمونه بنگرید به: شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ قمى، تفسير القمي‏، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۱۱۰.

[22] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۲۴۸.

[23] مدرسی، من هدى القرآن، ۱۴۲۹ق، ج۶، ص۸۶.

[24] ابن شهرآشوب، مناقب، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۳۲۰.

[25] ببینید: جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء.

[26] شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۷، ص۴۶۶؛ طبری، جامع البيان، ۱۴۲۲ق، ج۱۷، ص۳۸۸.

[27] طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۱۶۷؛ جوادی آملی، «تفسیر سوره نور، جلسه ۳۸»، پورتال اسراء؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۴، ص۵۶۷.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]