ازدواج امام جواد(ع) با امالفضل
ازدواج امام جواد(ع) با اُمّالفَضل دختر مأمون عباسی، از رویدادهای مهم دوران حیات امام جواد(ع) است که درباره زمان، انگیزه و پیامدهای آن گزارشهای متفاوتی وجود دارد. برخی، پذیرش این ازدواج از سوی امام را راهی برای حفظ جان خود و فراهمشدن آزادی بیشتر برای شیعیان دانستهاند. انگیزه مأمون نیز محل اختلاف است؛ برخی آن را ناشی از احترام او به دانش امام و برخی دیگر اقدامی سیاسی برای کنترل امام و شیعیان، و نیز جلب علویان دانستهاند.
این ازدواج با مخالفت برخی بنیعباس روبهرو شده بود. درباره زمان ازدواج نیز برخی آن را مربوط به سالهای حیات امام رضا(ع) و بعضی آن را مربوط به سالهای بعد از شهادت او دانستهاند.
امام جواد(ع) از امّالْفَضْل فرزندی نداشت و همه فرزندان از همسر دیگرش، سمانه مغربیه، بودند. مطابق برخی گزارشها، معتصم که از حسادت امالفضل به سمانه آگاه بود، او را به قتل امام جواد تحریک کرد و او امام را به شهادت رساند.
جایگاه و اهمیت
ازدواج امام جواد(ع) با امالفضل، دختر مأمون عباسی، از رویدادهای مهم دوران حیات امام جواد(ع) است. منابع تاریخی درباره اهداف این ازدواج گزارشهای متفاوتی دارند و احادیث نیز دراینباره ناسازگار است.[۱] به گفته برخی پژوهشگران، امام جواد(ع) با آگاهی از اهداف مأمون، این ازدواج را پذیرفت تا جان خود را حفظ کند و زمینه آزادی عمل بیشتر برای شیعیان را فراهم سازد.[۲] در همین راستا، در روایتی از ابوهاشم جعفری، از امام جواد(ع) نقل شده که خیر و برکت این ازدواج به شیعیان خواهد رسید.[۳]
امام جواد(ع) از امالفضل صاحب فرزندی نشد[۴] و همه فرزندانش از همسر دیگرش، سمانه مغربیه بودند.[۵] برخی منابع تاریخی، شهادت امام جواد(ع) را از پیامدهای این ازدواج دانسته و امالفضل را در آن دخیل شمردهاند. به گزارش مسعودی، از تاریخنگاران سده چهارم هجری، جعفر، برادر امالفضل، و عمویش مُعتَصِم، که از حسادت او به سمانه مغربیه آگاه بودند، وی را به کشتن امام جواد تحریک کردند. امالفضل نیز با وجود علاقه به همسرش، درخواست آنان را پذیرفت و با خوراندن انگور زهرآلود، امام را به شهادت رساند.[۶]
همچنین در برخی منابع آمده است که امالفضل پس از مسمومکردن امام پشیمان شد، اما به نفرین امام گرفتار آمد و در پی بیماری سختی درگذشت.[۷] محمدحسین مظفر معتقد است معتصم با بهرهگیری از امالفضل، امام جواد(ع) را مسموم کرد و مأمون از ابتدا این ازدواج را با چنین هدفی طراحی کرده بود.[۸]
اهداف مأمون
درباره انگیزه مأمون از ازدواج امام جواد(ع) با امالفضل، دیدگاههای مختلفی مطرح شده است. شیخ مفید در کتاب الارشاد گزارش میدهد که مأمون با وجود سن اندک امام جواد(ع)، تحت تأثیر شخصیت علمی، فضیلت، دانش، حکمت و کمال عقل بینظیر محمد بن علی(ع)، دختر خود را به عقد امام درآورد.[۹] بر پایه روایتی دیگر، مأمون با این ازدواج میخواست از نسل پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع) صاحب نواده شود.[۱۰] برخی دیگر نیز هدف مأمون را نزدیکشدن به علویان و جلوگیری از قیام آنان علیه خلافت عباسی دانستهاند.[۱۱]
در مقابل، رسول جعفریان، پژوهشگر تاریخ اسلام، این ازدواج را دارای انگیزههای سیاسی، ازجمله نظارت بر امام و کنترل ارتباط او با شیعیان، میداند.[۱۲] سید جعفر مرتضی عاملی، مورخ اسلام و تشیع، نیز ازدواج امام جواد(ع) با امالفضل را توطئهای از سوی مأمون برمیشمارد. به باور او، مأمون با این ازدواج میخواست اهداف خود در ماجرای ولایتعهدی امام رضا(ع) را پنهان کند و با برگزاری مناظره امام جواد(ع) با یحیی بن اکثم جایگاه علمی او را تضعیف کند،[۱۳] چنانکه ازدواج امام رضا(ع) با دختر مأمون نیز با انگیزه سیاسی صورت گرفت و امام از هدف مأمون آگاه بود.[۱۴]
واکنشها
ازدواج امام جواد(ع) با امالفضل با مخالفت برخی از بنیعباس و اطرافیان مأمون روبهرو شد؛ زیرا آنان نگران بودند که خلافت از خاندان عباسی به خاندان علوی منتقل شود.[۱۵] آنان به دلیل خردسالی امام، از مأمون خواستند اجازه دهد یحیی بن اَکثَم، فقیه برجسته و قاضیالقضات حکومت عباسی، با طرح پرسشهایی علمی، امام جواد(ع) را بیازماید.[۱۶] ازاینرو، پیش از اجرای عقد، مناظرهای میان امام جواد(ع) و یحیی بن اکثم برگزار شد که با ناتوانی یحیی در پاسخگویی و آشکارشدن برتری علمی امام جواد پایان یافت.[۱۷] به باور سید جعفر مرتضی عاملی، مأمون با وجود آگاهی از حقانیت امام، احتمال میداد که امام جواد(ع) هنوز به کمال علمی پدرش، امام رضا(ع)، نرسیده باشد و ازاینرو زمینه این مناظره را فراهم کرد.[۱۸]
زمان، مکان و چگونگی ازدواج
درباره زمان و مکان ازدواج امام جواد(ع) با امالفضل نیز گزارشهای متفاوتی وجود دارد. در برخی منابع، این ازدواج مربوط به زمان زندهبودن امام رضا(ع) و در زمان ولایتعهدی او دانسته شده[۱۹] و سالهای ۲۰۰ق،[۲۰] ۲۰۱ق[۲۱] یا ۲۰۲ق[۲۲] برای آن ذکر شده است. شیخ صدوق و شیخ عباس قمی هم نوشتهاند که این ازدواج در شهر مرو انجام شد.[۲۳] همچنین، بر پایه برخی گزارشها، امام جواد(ع) در همان دوره که پدرش در خراسان بود، به دیدار او رفت[۲۴] و مأمون در همان سفر، دختر خود را به عقدش درآورد.[۲۵]
در مقابل، گروهی دیگری از مورخان بر این باورند که این ازدواج پس از شهادت امام رضا(ع) رخ داده و سالهای ۲۰۲،[۲۶] ۲۰۴[۲۷] یا ۲۱۰ قمری[۲۸] را برای آن یاد کردهاند. از سوی دیگر، در کتاب تاریخ طبری آمده که امام جواد(ع) در سال ۲۱۵ قمری در تکریت با مأمون دیدار کرد و مأمون دستور داد که امالفضل که همسر امام بود، نزد حضرت جواد(ع) آورده شود.[۲۹] برخی پژوهشگران معتقدند، این گزارش طبری به آغاز زندگی مشترک امام و امالفضل اشاره دارد، نه به زمان عقد ازدواج؛ یعنی عقد پیشتر انجام شده بود و زندگی مشترک آن دو در سال ۲۱۵ق، به دستور مأمون در تکریت آغاز شد.[۳۰]
گزارشهای تاریخی درباره جزئیات خواندن خطبه عقد متفاوت است، اما آنها این ازدواج را به درخواست مأمون دانستهاند.[۳۱] به گزارش شیخ مفید، امام جواد(ع) به درخواست مأمون خطبه عقد را خواند و مهریه را پانصد درهم، برابر با مهریه حضرت فاطمه زهرا(س)، تعیین کرد و مأمون نیز آن را پذیرفت.[۳۲]
پانویس
- ↑ سعیدیان جزی، «ابعاد ازدواج امام محمد بن علی الجواد(ع) با ام فضل و مسائل آن»، ص۱۷۶.
- ↑ رفیعی و حسینی شاهرودی، تاریخ زندگانی امام جواد(ع)، ص۱۶۱-۱۶۳.
- ↑ ابنشعبه، تحف العقول، ۱۴۲۳ق، ص۳۳۶.
- ↑ ابنشهر آشوب، المناقب، علامه، ج ۴، ص۳۸۰؛ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۷.
- ↑ قمی، منتهی الأمال، ۱۴۳۲ق، ج۲، ص۴۵۳.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۳۸۴ش، ص۲۲۷.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۷.
- ↑ مظفر، تاریخ الشیعه، ۱۴۰۸ق، ص۶۴.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۸۱.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دارصادر، ج۲، ص۴۵۵.
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۵۸.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۸.
- ↑ عاملی، الحیاة السیاسیة للامام الجواد(ع)، ۱۴۳۲ق، ص۱۱۱-۱۱۲.
- ↑ عاملی، الحیاة السیاسیة للامام الرضا(ع)، ۱۳۶۲ش، ص۲۰۹-۲۱۱.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۸۱؛ ابنشعبةالحرانی، تحف العقول، ۱۳۶۳ش، ص۴۵۱؛ مسعودی، اثباتالوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۳.
- ↑ مسعودی، اثباتالوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۴.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۸۳-۲۸۶؛ مظفر، تاریخ الشیعه، ۱۴۰۸ق، ص۶۴؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۸۲-۴۸۵؛ نجاتی، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد(ع)»، ج۲، ص۸۰-۸۳.
- ↑ عاملی، الحیاة السیاسیة للامام الجواد(ع)، ۱۴۳۲ق، ص۱۲۰.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۷۴ش، ص۴۵۶؛ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۴۴۱؛
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، تهران، ج۲، ص۱۴۷.
- ↑ قمی، وقایع الایام، قم، ص۴۷-۴۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۸، ص ۵۵۷ و ۵۶۶؛ ابناعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۸، ص۴۲۴؛ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ش، ج۶، ص۳۴۱-۳۵۰؛ ابنکثیر، البدایة و النهایة، دارالفکر، ج۱۰، ص۲۴۹.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، تهران، ج۲، ص۱۴۷؛ قمی، وقایع الایام، قم، ص۴۸-۴۹.
- ↑ بیهقی، تاریخ بیهق، ۱۴۲۵ق، ص۱۴۷.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۸.
- ↑ مسعودی، اثباتالوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۳-۲۲۴.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۴۵۴.
- ↑ ابنقتیبه، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۳۹۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۸، ص۶۲۳؛ عطاردی قوچانی، مسند الامام الجواد، ۱۴۱۰ق، ص۵۵.
- ↑ میرعبداللهی، «نقد و بررسی مقاله امام محمد بن علی الجواد(ع)»، ص۳۸۳-۳۸۴؛ نجاتی، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد(ع)»، ج۲، ص۸۰.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۸۱؛ مسعودی، اثباتالوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۴؛ ابنشعبةالحرانی، تحف العقول، ۱۳۶۳ش، ص۴۵۲.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۸۴-۲۸۵.
منابع
- ابنشعبه، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول(ص)، با مقدمه حسین اعلمی، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق/ ۲۰۰۲م.
- ابناعثم کوفی، محمد بن علی، الفتوح، به تحقیق علی شیری، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۱۱ق.
- ابنثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، المناقب آلابیطالب، به تصحیح هاشم رسولی و محمدحسین آشتیانی، قم، علامه، بیتا.
- ابنقتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۹۲م.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر، بیتا.
- ابنشعبةالحرانی، حسن بن علی بن الحسین، تحف العقول، به تصحیح علیاکبر غفاری، قم، مؤسسة نشر اسلامی جامعه مدرسین قم، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش/ ۱۴۰۴ق.
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۴ش/ ۱۴۱۶ق.
- بیهقی، علی بن زید، تاریخ بیهق، به تحقیق یوسف هادی، دمشق، دار اقرأ، ۱۴۲۵ق/ ۲۰۰۴م.
- پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادق، ۱۳۷۹ش.
- میرعبداللهی، سید محمدحسین، «نقد و بررسی مقاله امام محمد بن علی الجواد(ع)»، تصویر امامان شیعه در دایرة المعارف اسلام «ترجمه و نقد»، قم، انتشارات شیعهشناسی، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه(ع)، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
- رفیعی، علی، و محمد حسینی شاهرودی، تاریخ زندگانی امام جواد(ع)، تهران، اداره آموزشهای عقيدتی سياسی نمایندگی ولی فقیه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بیتا.
- سعیدیان جزی، مریم، «ابعاد ازدواج امام محمد بن علی الجواد(ع) با ام فضل و مسائل آن»، در مجموعه مقالات همایش ابنالرضا سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ج۲، ۱۳۹۵ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، به تصحیح مهدی لاجوردی، تهران، جهان، بیتا.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک، به تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، بینا، بیتا.
- عاملی، سید جعفر مرتضی، الحیاة السیاسیة للامام الجواد(ع)، بیروت، المرکز الاسلامی للدراسات، ۱۴۳۲ق/ ۲۰۱۱م.
- عاملی، سید جعفر مرتضی، الحیاة السیاسیة للامام الرضا(ع)، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، ۱۳۶۲ش/ ۱۴۰۳ق.
- عطاردی قوچانی، عزیز الله، مسند الامام الجواد، مشهد، کنگره جهانی حضرت رضا(ع)، ۱۴۱۰ق.
- قمی، عباس، منتهی الأمال فی تواریخ النبی والآل، بیروت، دارالمصطفی العالمیه، چاپ سوم، ۱۴۳۲ق/ ۲۰۱۱م.
- قمی، عباس، وقایع الایام، به تصحیح محسن صادقی و عباسعلی مردی، قم، نور مطاف، بیتا.
- مسعودی، علی بن حسین، اثباتالوصیة للامام علی بن ابیطالب، قم، انصاریان، ۱۳۸۵ش/ ۱۴۲۶ق/ ۲۰۰۶م.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، به تحقیق یوسف اسعد داغر، قم، مؤسسة دار الهجرة، ۱۴۰۹ق.
- مظفر، محمدحسین، تاریخ الشیعه، بیروت، دار الزهراء، ۱۴۰۸ق/ ۱۹۸۷م.
- مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۳۷۲ش/ ۱۴۱۳ق.
- نجاتی، محمدسعید، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد(ع)»، در مجموعه مقالات همایش ابنالرضا سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ج۲، ۱۳۹۵ش.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بیتا.
| پدر و مادر |  | |
|---|---|---|
| القاب | ||
| همسران | ||
| فرزندان | ||
| خویشان سرشناس | ||
| اصحاب و راویان | ||
| کتابشناسی | ||
| مرتبط | ||