ازدواج امام جواد(ع) با امالفضل
ازدواج امام جواد(ع) با امالفضل، دختر مأمون عباسی، یکی از وقایع مهم دوران امامت حضرت جواد(ع) است. این ازدواج از دیدگاه برخی برای حفظ جان امام و فراهم شدن فرصت بیشتر برای فعالیت شیعیان انجام شد و از نگاه برخی دیگر، بخشی از سیاستهای مأمون برای نظارت بر امام، کنترل شیعیان، جلب علویان یا تضعیف جایگاه علمی ایشان بود. در همین زمینه، مناظره امام جواد(ع) با یحیی بن اکثم پیش از عقد، که با برتری علمی امام پایان یافت، از رخدادهای مرتبط با این ازدواج به شمار میآید.
درباره زمان و مکان این ازدواج گزارشهای متفاوتی وجود دارد، برخی این ازدواج را همزمان با حیات امام رضا(ع) و ماجرای ولایتعهدی ایشان وبرخی دیگر زمان آن را پس از وفات امام رضا(ع) دانستهاند. عقد به درخواست مأمون انجام شد و به باور شیخ مفید، مهریه امالفضل، برابر با مهریه حضرت فاطمه(س)، پانصد درهم تعیین گردید. امام جواد(ع) از امّالْفَضْل فرزندی نداشت و همه فرزندان ایشان از همسر دیگرشان، سمانه مغربیه، بودند. همچنین برخی منابع تاریخی، امالفضل را با تحریک معتصم در شهادت امام جواد(ع) دخیل دانستهاند.
جایگاه و اهمیت
ازدواج امام جواد(ع) با امالفضل، دختر خلیفه عباسی مأمون، یکی از رویدادهای مهم دوران امامت ایشان است که در منابع تاریخی با اهداف و روایتهای مختلفی گزارش شده است.[۱] به گفته برخی، امام جواد(ع) با وجود علم به اهداف مأمون، این ازدواج را پذیرفت تا از یک سو جان خود را حفظ کند و از سوی دیگر موقعیت مناسبی برای آزادی عمل شیعیان فراهم سازد. در همین راستا، در روایت ابوهاشم جعفری از امام جواد(ع) نقل شده که خیر و برکت این ازدواج به شیعیان خواهد رسید.[۲]
در آستانه این ازدواج، مأمون برای پاسخ به اعتراض بنیعباس نسبت به تزویج دخترش با امامی خردسال، مناظرهای میان امام جواد(ع) و یَحْیی بن اَکْثَم، فقیه برجسته و قاضیالقضات حکومت عباسی، ترتیب داد. این مناظره که پیش از اجرای عقد برگزار شد، با شکست یحیی بن اکثم و حیرت و اعتراف او به برتری علمی و جایگاه علمی امام جواد(ع) پایان یافت.[۳]
اهداف مأمون
درباره انگیزه مأمون از این ازدواج، دیدگاههای گوناگونی مطرح شده است. شیخ مفید در «الارشاد» گزارش میدهد که مأمون با وجود سن اندک امام جواد(ع)، تحت تأثیر شخصیت علمی، فضیلت، دانش، حکمت و کمال عقل بینظیر ایشان، دختر خود را به عقد امام درآورد.[۴] در مقابل، رسول جعفریان، تاریخپژوه معاصر، این ازدواج را دارای انگیزههای سیاسی میداند؛ از جمله برای نظارت بر امام و کنترل ارتباط ایشان با شیعیان.[۵] برخی دیگر نیز هدف مأمون را اظهار تمایل به علویان و جلوگیری از قیام آنان علیه خلافت عباسی ذکر کردهاند.[۶] بر پایه روایتی دیگر، مأمون با این ازدواج در پی آن بود که از نسل پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع) صاحب نواده شود.[۷]
سید جعفر مرتضی عاملی، مورخ اسلام و تشیع، ازدواج امام جواد(ع) با امالفضل را توطئهای از سوی مأمون میداند که با هدف سرپوش نهادن بر اهداف ولایتعهدی امامرضا(ع) و تضعیف جایگاه علمی امام از طریق برگزاری مناظره با یحیی بن اکثم طراحی شده بود.[۸] به باور وی، این ازدواج در راستای مصالح مأمون و نه امام، صورت گرفت؛ زیرا امام از نیات مأمون آگاه بود و مأمون نیز پیشتر پدر ایشان را به شهادت رسانده بود.[۹]
زمان، مکان ازدواج
درباره زمان و مکان ازدواج امام جواد(ع) با امالفضل، گزارشهای متفاوتی در منابع تاریخی وجود دارد. برخی منابع، این ازدواج را همزمان با حیات امام رضا(ع) و ماجرای ولایتعهدی ایشان دانسته[۱۰] و زمان آن را میان سالهای ۲۰۰ق،[۱۱] ۲۰۱ق[۱۲] یا ۲۰۲ق[۱۳] ذکر کردهاند. شیخ صدوق و شیخ عباس قمی نیز محل وقوع این ازدواج را مرو دانستهاند.[۱۴] همچنین، بنابر برخی گزارشها، امام جواد(ع) در دوران اقامت امام رضا(ع) در خراسان، برای دیدار پدر به آنجا رفت[۱۵] و مأمون در همان سفر، دختر خود امالفضل را به عقد ایشان درآورد.[۱۶]
در مقابل، گروهی دیگر زمان این ازدواج را پس از شهادت امام رضا(ع) دانسته و سالهای ۲۰۲ق،[۱۷] ۲۰۴ق[۱۸] یا ۲۱۰ق[۱۹] را برای آن ذکر کردهاند. از سوی دیگر، طبری در گزارش دیگر خود (که ابناثیر در الکامل[۲۰] و ابنکثیر در البدایة و النهایة[۲۱] نیز آن را نقل کردهاند) مینویسد که امام جواد(ع) در سال ۲۱۵ق در تکریت با مأمون دیدار کرد و مأمون دستور داد امالفضل، که همسر امام بود، نزد ایشان آورده شود.[۲۲]
برخی پژوهشگران بر این باورند که گزارش دوم طبری ناظر به زمان آغاز زندگی مشترک امام جواد(ع) و امالفضل است، نه زمان عقد آنان. بر این اساس، مأمون در سال ۲۱۵ق، پیش از جنگ با روم و پس از رسیدن به تکریت، دستور داد امالفضل به امام جواد(ع) ملحق شود و زندگی مشترک آنان آغاز گردد.[۲۳]
واکنشها
ازدواج امام جواد(ع) با امالفضل، با مخالفت برخی از بنیعباس و اطرافیان مأمون روبهرو شد؛ زیرا آنان بیم داشتند که خلافت از خاندان عباسی به خاندان علوی منتقل شود.[۲۴] ازاینرو، پیش از اجرای عقد، به مأمون اعتراض کردند و از او خواستند اجازه دهد یحیی بن اکثم، قاضیالقضات حکومت عباسی، با طرح پرسشهایی امام جواد(ع) را بیازماید.[۲۵]
مرتضی عاملی بر این باور است که مأمون، با وجود آگاهی از حقانیت امام، به سبب خردسالی ایشان احتمال میداد که امام جواد(ع) هنوز به کمال علمی پدرش، امام رضا(ع)، نرسیده باشد؛ ازاینرو، زمینه برگزاری این مناظره را فراهم کرد.[۲۶]
چگونگی ازدواج و مهریه
به نقل از منابع، این ازدواج به درخواست مأمون انجام شد.[۲۷] درباره چگونگی اجرای عقد، گزارشهای متفاوتی وجود دارد. مسعودی نقل میکند که مأمون از امام جواد(ع) خواست خطبه عقد را بخواند. امام پس از ایراد خطبه، مهریه را تعیین کرد و مأمون نیز پس از حمد و ثنای الهی و درود بر پیامبر اسلام(ص)، خواستگاری را با همان مهریه پذیرفت و امام نیز قبول کرد.[۲۸] در مقابل، ابنشعبه حرانی گزارش میدهد که مأمون از امام جواد(ع) اجازه خواست تا خود خطبه عقد را بخواند؛ سپس پس از حمد و ثنای خداوند و درود بر پیامبر(ص) و خاندانش، عقد را با مهریه پانصد درهم جاری کرد و امام جواد(ع) آن را پذیرفت.[۲۹]
شیخ مفید نیز بر این باور است که امام جواد(ع) به درخواست مأمون خطبه عقد را خواند و مهریه را تعیین کرد و مأمون آن را پذیرفت. بر پایه این گزارش، مهریه امالفضل پانصد درهم، برابر با مهریه حضرت فاطمه زهرا(س)، بود.[۳۰] در گزارش مسعودی آمده، امام جواد(ع) این مقدار را به پیروی از سنت پیامبر اسلام(ص)، که مهریه همسران خود را پانصد درهم قرار میداد، تعیین کرد.[۳۱]
شهادت امام جواد(ع)؛ پیامد این ازدواج
امام جواد(ع) از ازدواج با امالفضل صاحب فرزندی نشد[۳۲] و فرزندانش همه از همسر دیگرش، سمانه مغربیه، بودند.[۳۳] برخی منابع تاریخی، شهادت امام جواد(ع) را از پیامدهای این ازدواج دانسته و امالفضل را در آن دخیل شمردهاند. مسعودی گزارش میدهد که امالفضل، با تحریک برادرش جعفر، و عمویش معتصم، انگور زهرآلود به امام خوراند و آن حضرت را به شهادت رساند.[۳۴] با این حال، شیخ مفید این گزارش را ثابت نمیداند.[۳۵]
همچنین در برخی منابع آمده است که امالفضل پس از این اقدام پشیمان شد، اما به نفرین امام گرفتار آمد و سرانجام بر اثر بیماری سختی درگذشت.[۳۶] محمدحسین مظفر نیز بر این باور است که معتصم با بهرهگیری از امالفضل، امام جواد(ع) را مسموم کرد و این ازدواج از آغاز در راستای چنین هدفی از سوی مأمون طراحی شده بود.[۳۷]
پانویس
- ↑ سعیدیان جزی، «ابعاد ازدواج امام محمد بن علی الجواد(ع) با ام فضل و مسائل آن»، ص۱۷۶.
- ↑ رفیعی و حسینی شاهرودی، تاریخ زندگانی امام جواد(ع)، ص۱۶۱-۱۶۳.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۸۳-۲۸۶؛ مظفر، تاریخ شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۱۱۸؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۸۲-۴۸۵؛ نجاتی، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد(ع)»، ج۲، ص۸۰-۸۳.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۸۱.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۸.
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۷۹ش، ص۵۵۸.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دارصادر، ج۲، ص۴۵۵.
- ↑ عاملی، نگاهی به زندگانی سیاسی امام جواد(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۸۴-۸۵.
- ↑ عاملی، نگاهی به زندگانی سیاسی امام جواد(ع)، ۱۳۸۰ش، پاورقی بعد از ص۱۳۲.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۷۴ش، ص۴۵۶؛ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۴۴۱؛
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، تهران، ج۲، ص۱۴۷.
- ↑ قمی، وقایع الایام، قم، ص۴۷-۴۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۸، ص ۵۵۷ و ۵۶۶؛ ابناعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۸، ص۴۲۴؛ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ش، ج۶، ص۳۴۱-۳۵۰؛ ابنکثیر، البدایة و النهایة، دارالفکر، ج۱۰، ص۲۴۹.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، تهران، ج۲، ص۱۴۷؛ قمی، وقایع الایام، قم، ص۴۸-۴۹.
- ↑ بیهقی، تاریخ بیهق، ۱۴۲۵ق، ص۱۴۷.
- ↑ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۸.
- ↑ مسعودی، اثباتالوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۳-۲۲۴.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۴۵۴.
- ↑ ابنقتیبه، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۳۹۱.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ش، ج۶، ص۴۱۷.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، دارالفکر، ج۱۰، ص۲۶۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیروت، ج۸، ص۶۲۳؛ عطاردی قوچانی، مسند الامام الجواد، ۱۴۱۰ق، ص۵۵.
- ↑ تقیزاده داوری، تصویر امامان شیعه در دایرة المعارف اسلام «ترجمه و نقد»، ۱۳۸۵ش، ص۳۸۳؛ نجاتی، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد(ع)»، ج۲، ص۸۰.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۸۱؛ ابنشعبةالحرانی، تحف العقول، ۱۳۶۳ش، ص۴۵۱؛ مسعودی، اثباتالوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۳.
- ↑ مسعودی، اثباتالوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۴.
- ↑ عاملی، نگاهی به زندگانی سیاسی امام جواد(ع)، ۱۳۸۰ش، ص۹۲-۹۶.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۸۱؛ مسعودی، اثباتالوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۴.
- ↑ مسعودی، اثباتالوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۴.
- ↑ ابنشعبةالحرانی، تحف العقول، ۱۳۶۳ش، ص۴۵۲.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۸۴-۲۸۵.
- ↑ مسعودی، اثباتالوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۴.
- ↑ ابنشهر آشوب، المناقب، علامه، ج ۴، ص۳۸۰؛ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۷.
- ↑ قمی، منتهی الأمال، ۱۴۳۲ق، ج۲، ص۴۵۳.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۳۸۴ش، ص۲۲۷.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۲۹۵.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۷.
- ↑ مظفر، تاریخ شیعه، ۱۳۸۶ش، ص۱۱۸.
منابع
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۴ش/ ۱۴۱۶ق.
- ابناعثم کوفی، محمد بن علی، الفتوح، به تحقیق علی شیری، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۱۱ق.
- ابنثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، المناقب آلابیطالب، به تصحیح هاشم رسولی و محمدحسین آشتیانی، قم، علامه، بیتا.
- ابنقتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۹۲م.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر، بیتا.
- ابنشعبةالحرانی، حسن بن علی بن الحسین، تحف العقول، به تصحیح علیاکبر غفاری، قم، مؤسسة نشر اسلامی جامعه مدرسین قم، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش/ ۱۴۰۴ق.
- بیهقی، علی بن زید، تاریخ بیهق، به تحقیق یوسف هادی، دمشق، دار اقرأ، ۱۴۲۵ق/ ۲۰۰۴م.
- پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادق، ۱۳۷۹ش.
- تقیزاده داوری، محمود، تصویر امامان شیعه در دایرة المعارف اسلام «ترجمه و نقد»، قم، شیعهشناسی، ۱۳۸۵ش.
- جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه(ع)، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
- رفیعی، علی، و محمد حسینی شاهرودی، تاریخ زندگانی امام جواد(ع)، تهران، اداره آموزشهای عقيدتی سياسی نمایندگی ولی فقیه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بیتا.
- سعیدیان جزی، مریم، «ابعاد ازدواج امام محمد بن علی الجواد(ع) با ام فضل و مسائل آن»، در مجموعه مقالات همایش ابنالرضا سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ج۲، ۱۳۹۵ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، به تصحیح مهدی لاجوردی، تهران، جهان، بیتا.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک، به تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، بینا، بیتا.
- عاملی، جعفرمرتضی، نگاهی به زندگانی سیاسی امام جواد(ع)، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ نهم، ۱۳۸۰ش.
- عطاردی قوچانی، عزیز الله، مسند الامام الجواد، مشهد، کنگره جهانی حضرت رضا(ع)، ۱۴۱۰ق.
- قمی، عباس، منتهی الأمال فی تواریخ النبی والآل، بیروت، دارالمصطفی العالمیه، چاپ سوم، ۱۴۳۲ق/ ۲۰۱۱م.
- قمی، عباس، وقایع الایام، به تصحیح محسن صادقی و عباسعلی مردی، قم، نور مطاف، بیتا.
- مسعودی، علی بن حسین، اثباتالوصیة للامام علی بن ابیطالب، قم، انصاریان، ۱۳۸۵ش/ ۱۴۲۶ق/ ۲۰۰۶م.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، به تحقیق یوسف اسعد داغر، قم، مؤسسة دار الهجرة، ۱۴۰۹ق.
- مظفر، محمدحسین، تاریخ شیعه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۶ش.
- مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۳۷۲ش/ ۱۴۱۳ق.
- نجاتی، محمدسعید، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد(ع)»، در مجموعه مقالات همایش ابنالرضا سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ج۲، ۱۳۹۵ش.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بیتا.
| پدر و مادر |  | |
|---|---|---|
| القاب | ||
| همسران | ||
| فرزندان | ||
| خویشان سرشناس | ||
| اصحاب و راویان | ||
| کتابشناسی | ||
| مرتبط | ||