الاصفی فی تفسیر القرآن (کتاب)

تفسیر الاصفی

الاصفی فی تفسیر القرآن تفسیری به زبان عربی و شامل تفسیر کل قرآن، اثر ملامحسن فیض کاشانی است. الاصفی برگزیده‌ای از تفسیر صافی است. فیض در الاصفی به تفسیر اهل بیت اکتفا کرده است.

درباره مؤلف

مقالهٔ اصلی: فیض کاشانی

محمد بن مرتضی بن محمد، معروف به ملا محسن کاشانی و ملقب به فیض است. او در شمار محدثان و فقهای بزرگ شیعه به شمار آورده‌اند. فیض دستی نیز در ادب و عرفان داشت. از او آثار پرشماری در تفسیر قرآن، حدیث و حکمت عرفان بر جای مانده است. فیض کاشانی در چهاردهم صفر سال ۱۰۰۷ق به دنیا آمد و در بیست و دوم ربیع الآخر سال ۱۰۹۱ق‌دار دنیا رفت و در کاشان به خاک سپرده شد.

تاریخ و انگیزه نگارش

تألیف اصفی در سال 1076ق یعنی یک سال پس از صافی به پایان رسیده است. مؤلف در مقدمه می‌گوید: «این تفسیر را از تفسیر دیگرم صافی برگزیدم و در نگارش آن گزیده گویی را پیشه ساختم و آن را از زواید پیراستم، در تفسیر آیات به بیان آیاتی که نیازمند توضیح بودند، با توجه به کلام معصومین، همت گماشتم.»

محتوای تفسیر و ساختار آن

کتاب از دو جزء تشکیل شده است که جزء اول آن شامل سوره‌های حمد تا اسراء بوده و جزء دوم از سوره کهف تا آخرین سوره قرآن بوده است.

فیض در کنار روایت به درایه هم پرداخته و برای اختصار، اسناد روایات را حذف کرده است. مؤلف می‌گوید: هر گاه از تفسیر قمی چیزی آوردم که منسوب به معصوم نیست در آغازش واژه قمی را نهادم تا از روایات دیگر جدا شود و اگر چیزی از طریق عامه نقل کردم، آن را با کلمه «رُوِیَ» از روایات دیگر متمایز ساختم، آنجا که از ائمه به لفظ آنها نقل میکنم به لفظ «قالَ»، «وَرَدَ» و «فی روایة» مشخص نمودم و اگر تلخیص شده یا نقل به مضمون کرده باشم با لفظ «کَذا وَرَدَ» آن را بیان کرده‌ام. و آنجا که کلامی از معصوم(ع) نیافتم یا اینکه یافته ولی قابل اعتماد ندیدم، از سایر تفاسیر قوی‌ترین قول را انتخاب کرده و آن را نوشته ام.

تلخیص و ترجمه‌ها

فیض کاشانی، الاصفی را تلخیص کرده و آن را «المصفی» نامیده است.

تفسیر الاصفی دو ترجمه به زبان اردو دارد:

1. ترجمه سید مظاهر حسن الامروهوی از قرآن پژوهان امامیه پاکستان در قرن پانزدهم هجری.
2. ترجمه مظهر حسن هندی معارف قرآن در قرن پانزدهم.

این اثر توسط محمدمسعود عباسی زنجانی به فارسی نیز برگردانده شده است.

نسخه‌ها

آقابزرگ از وجود نسخه‌ای می‌گوید که به خط سید احمد بن شهاب الدین علی طباطبایی به سال ۱۱۰۴ق همراه با الصافی بوده است.

اما نسخه‌هایی که در تحقیق و تصحیح این اثر از آن استفاده شده سه نسخه است:

• نسخه خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی در تهران که تاریخ تحریر جلد اول ۱۰۹۰ق و جلد دوم ۱۰۸۹ ق، دو سال قبل از رحلت مصنف در ۲۳۵ صفحه بوده است. نویسنده آن ابن علی بن علی مشهور به نوروز الدین محمد نصیر، با خطی زیبا و مصحح با حواشی فیض کاشانی.
• نسخه خطی در کتابخانه آستان قدس رضوی در مشهد در ۳۰۶ صفحه که تحریر آن در ۱۰۸۱۱ق پایان یافته و به خط احمد بن محمد حسن می باشد، این نسخه نیز دارای حواشی از مصنف بوده و از روی نسخه مؤلف تصحیح شده است.
• نسخه چاپ سنگی به سال ۱۳۵۳-۱۳۵۴ق به خط محمدعلی مصباحی نائینی.

چاپ

نخستین بار در سال ۱۲۷۴ق در بمبئی و در حاشیه تفسیر صافی چاپ سنگی شده و در سال ۱۳۱۰ نیز در حاشیه صافی چاپ گردید.

چاپ سوم آن به شکل مستقل در تهران به سال ۱۳۰۳ و ۱۳۵۴ در یک جلد به شکل سنگی ارائه شده. چاپ تحقیق شده این اثر، در دو جلد بوده که جلد اول تا پایان سوره اسراء و جلد دوم از سوره کهف تا انتهای قرآن می‌باشد. ناشر آن مرکز انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم بوده که در تاریخ ۱۳۷۶ شمسی مطابق با ۱۴۱۸ق چاپ اوّل آن به بازار عرضه شد.

منابع

• تهرانی، آقا بزرگ، الذریعة، بیروت، دار الاضواء.
• خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، تهران، دوستان - ناهید، ۱۳۷۷ش.
• فیض کاشانی، ملامحسن، الاصفی، قم، بوستان کتاب، ۱۴۱۸ق.
• فیض کاشانی، محمد بن مرتضی، الوافی، اصفهان، مکتبة أمیرالمؤمنین، ۱۳۶۵ش.
• عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، طبقات مفسران شیعه، قم، نوید اسلام.