لویی ماسینیون
| از برجستهترین خاورشناسان و اسلامشناسان غربی | |
 لویی ماسینیون ۱۹۵۶م در مراکش | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| مذهب | مسیحی کاتولیک |
| زادروز | ۱۸۸۳م |
| زادگاه | فرانسه |
| محل زندگی | فرانسه |
| وفات | ۱۹۶۲م |
| محل دفن | پاریس |
| اطلاعات علمی | |
| تحصیلات | تاریخ • باستانشناسی • جغرافیا |
| محل تحصیل | مدرسه مطالعات عالیه سوربن |
| شاگردان | هانری کربن |
| آثار | سلمان پاک و شکوفههای اسلام ایرانی • مباهله و تقدیس حضرت فاطمه(س) • مصائب حلاج |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| تخصص | خاورشناسی • اسلامشناسی • ایرانشناسی |
| فعالیتها | تدریس • تحقیق • فعالیت سیاسی اجتماعی به نفع مسلمانان مستعمرات فرانسه |
| اطلاعات دیگر | |
لویی ماسِینِیون (به فرانسوی: Louis Massignon) شرقشناس، اسلامشناس، ایرانشناس و متخصص تصوف اسلامی اهل فرانسه که از جمله برجستهترین شرقشناسان بهشمار رفته است. نگاه عمیق ماسینیون به اسلام و تلاش همدلانه او برای ارائه آنْ عاملی برای تغییر نگاه غربیان به میراث علمی و معنوی اسلامی قلمداد شده است.
یکی از محورهای اصلی کار ماسینیون، شیعهپژوهی بود؛ سفر او به عراق او را با میراث معنوی شیعه آشنا کرد و در پی آن، تحقیقات گستردهای در زمینههای متنوعی مانند تاریخ تحول و پیدایش مذاهب و فرق شیعه انجام داد و آثار متعددی درباره شخصیتهای شیعی، از جمله حضرت فاطمه(س) و سلمان فارسی تألیف کرد.
تأثیر او بر جریان شیعهپژوهی و شاگردانش نیز چشمگیر بود؛ هانری کربن و علی شریعتی از جمله کسانیاند که تحت تأثیر عمیق او قرار گرفتند. ماسینیون دهها کتاب و مقاله درباره مباحث اسلامی و ارتباط اسلام و مسیحیت تألیف کرد که برخی آثارش به فارسی و عربی نیز ترجمه شدهاند، از جمله سلمان پاک، شکوفههای اسلام ایرانی و مباهله و تقدیس حضرت فاطمه(س).
بااینحال، بر شخصیت علمی و عملی ماسینیون نقدهایی وارد شده است؛ از جمله اینکه فعالیتهای اسلامشناسانه او را ضد اسلام و در راستای تسهیل سلطه قدرتهای استعمارگر غربی بر مسلمانان تلقی کردهاند. برخی محققان این موضوع را رد کردهاند و گفتههای معتقدان این موضوع را فاقد دلیل خواندهاند.
معرفی و جایگاه
لویی ماسینیون (به فرانسوی: Louis Massignon) خاورشناس، اسلامشناس،[۱] ایرانشناس[۲] و متخصص تصوف اسلامی[۳] اهل فرانسه که از جمله برجستهترین شرقشناسان بهشمار رفته است.[۴] نگاه عمیق ماسینیون به اسلام و تلاش همدلانه او برای ارائه آنْ عاملی برای تغییر نگاه غربیان به میراث علمی و معنوی اسلامی قلمداد شده است.[۵]
فعالیتهای اسلامشناسانه ماسینیون شامل تدریس،[۶] تألیف،[۷] عضویت در مجامع علمی و دانشگاهی[۸] و سردبیری مجلات تخصصی اسلامشناسی بوده است.[۹] روش او در اسلامشناسی و شیعهپژوهی نقادانه، پدیدارشناسانه، متنوع، متکی بر منابع گسترده و بهدور از پیشداوری دانسته شده است.[۱۰] تصوف، بهویژه پژوهش درباره حسین بن منصور حلاج، از محورهای اصلی مطالعات او بود[۱۱] و برخلاف برخی شرقشناسان، منشأ تصوف را قرآن و سنت میدانست.[۱۲]
برخی پژوهشگران معتقدند مطالعات علمی ماسینیون درباره اسلام با همدلی اجتماعی و سیاسی او نسبت به جهان اسلام همراه بوده است.[۱۳] او پس از سلطه فرانسه بر برخی سرزمینهای اسلامی، خواستار تعامل سازنده با مسلمانان و ساخت مسجدی در پاریس شد.[۱۴] ماسینیون همچنین سالها با سیاستهای نژادپرستانه فرانسه در مستعمرات، بهویژه الجزایر، مخالفت کرد و حتی در جریان اعتراض به بیعدالتی علیه زندانیان مسلمان به زندان افتاد.[۱۵] افزونبر این، او از مخالفان صهیونیسم بود و برای پایان اشغالگری اسرائیل و حمایت از حقوق فلسطینیان تلاش میکرد.[۱۶]
برای ماسینیون بزرگداشتهایی برگزار شده است؛ از جمله پس از مرگ او در سال ۱۹۶۲م (۱۳۴۱ش)، مجلس بزرگداشتی در دانشگاه تهران برگزار شد و کسانی چون هانری کربن در آن به سخنرانی پرداختند.[۱۷] همچنین، در سال ۱۳۸۶ش، بزرگداشتی برای ماسینیون بههمت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی در تهران برگزار شد.[۱۸]
کارنامه شیعهپژوهی: انگیزه و تأثیر
یکی از جنبههای اسلامشناسی ماسینیون شیعهپژوهی قلمداد شده است.[۱۹] سفر ماسینیون به عراق را موجب توجه او به میراث معنوی شیعه دانستهاند:[۲۰] ماسینیون در سفر به نجف، کربلا و کوفه، اماکن مقدس شیعه[۲۱] از جمله مرقد سلمان فارسی را زیارت کرد[۲۲] و همین زیارت، در کنار روایت «سَلْمَانُ مِنَّا أَهْلَ اَلْبَيْتِ» از پیامبر(ص) عاملی برای توجه پژوهشی او به سلمان فارسی و نگارش کتاب سلمان پاک دانسته شده است.[۲۳]
تحقیقات شیعهپژوهی ماسینیون گسترده و متنوع است و موضوعاتی مانند تاریخ شکلگیری فرق شیعه[۲۴] و شخصیتهایی چون حضرت فاطمه(س)، سلمان فارسی و حسین بن روح نوبختی را دربر میگیرد.[۲۵] از نظر شریعتی ویژگی پژوهش ماسینیون درباره حضرت فاطمه(س) در ترسیم تأثیر آن حضرت بر تاریخ اسلام از طریق زندهنگهداشتن روح عدالتخواهی و مبارزه با ظلم و تبعیض است.[۲۶]
فراتر از پژوهشهای شخصی ماسینیون درباره تشیع، تأثیر او بر جریان شیعهپژوهی نیز چشمگیر قلمداد شده است.[۲۷] از جمله شاگردان او هانری کربن است[۲۸] که آشنایی با ماسینیون مسیر فکری و علمیاش را بهسوی فلسفه معنوی شیعه تغییر داد.[۲۹] همچنین عباس اقبال آشتیانی ماسینیون را مشوق خود در نگارش کتاب درباره خاندان نوبختی میدانست؛[۳۰] اثری که بعدها خودِ ماسینیون از آن بهره برد.[۳۱]
ماسینیون و علی شریعتی
در میان شاگردان ماسینیون، تأثیر او بر علی شریعتی، نظریهپرداز ایرانی تشیع انقلابی، قابل توجه گزارش شده است؛[۳۲] شریعتی در مقاله مناقشهبرانگیزش «معبودهای من»[۳۳] این تأثیر را در حد «اعجاز» برشمرده است.[۳۴] رسوخ اندیشههای معنوی و عرفانی، تکیه بر مشترکات توحیدی ادیان ابراهیمی و تقویت توجه اجتماعی-سیاسی به محرومان و مستضعفان از جمله زمینههای تأثیر ماسینیون بر شریعتی تلقی شده است.[۳۵] نقل شده که شریعتی در جواب کسی که ماسینیون را مانند سایر شرقشناسان به فریبکاری متهم میکند میگوید که ماسینیون با همه آنان فرق میکند.[۳۶]
در منابع آمده که شریعتی در فاصله سالهای ۱۹۶۰-۱۹۶۲م دستیار ماسینیون در انجام پژوهشی درباره حضرت فاطمه(س) بوده است.[۳۷] در سال ۱۳۵۱ش، شریعتی ضمن خطابهای درباره حضرت زهرا(س) مطالبش را حاصل تحقیقات ماسینیون خواند.[۳۸] این خطابه بعداً با عنوان کتاب فاطمه فاطمه است بهچاپ رسید.[۳۹] شریعتی در آنجا ماسینیون را «انسان بزرگ» و «اسلامشناس بزرگوار» خوانده که با دیدن «گور در هم شکسته» سلمان در کنار «ایوان برافراشته» کسری نگاهش را از ظواهر اسلام به معنویت آن متوجه کرده است.[۴۰] او حاصل این توجه را پرداختن ماسینیون به سه «روح انقلابی» اسلام، فاطمه(س)، سلمان و حلاج، دانسته است.[۴۱] در همین زمینه، شریعتی کتاب دیگری از ماسینیون درباره سلمان فارسی را به فارسی ترجمه کرد.[۴۲]
آثار
بهگزارش منابع، از ماسینیون دهها کتاب و مقاله (از جمله مقالاتی در دانشنامه اسلام) درباره مباحث مختلف اسلامی و ارتباط اسلام و مسیحیت بر جای مانده که برخی به فارسی و عربی ترجمه شده است؛[۴۳] از جمله:
- سلمان پاک و شکوفههای اسلام ایرانی
- مباهله و تقدیس حضرت فاطمه(س)
- جغرافیای تاریخی کوفه
- ریشههای اصطلاحات فنی عرفان اسلامی
- مصائب حلاج
- سه نیایش ابراهیم(ع)
- «فاطمه(س) دختر رسول خدا(ص) و جایگاه او در میان شیعه»
- «شیوههای درک هنری در جهان اسلام»
- «مقدسان مسلمان مدفون در بغداد»
- «حسین بن روح نوبختی»
- «قرامطه»
- «نوبختی»
- «تصوف»
- «طریقت»[۴۴]
زندگی، تحصیل و تدریس
لویی ماسینیون در سال ۱۸۸۳م در خانوادهای مذهبی و فرهنگدوست در فرانسه به دنیا آمد.[۴۵] فضای فرهنگی فرانسه در دوران جوانی او و ارتباط گسترده این کشور با سرزمینهای اسلامی شمال آفریقا، زمینهساز علاقهاش به شرق و جهان اسلام شد.[۴۶] سفرهای او به مناطق اسلامی مانند عثمانی[۴۷] و الجزایر[۴۸] نیز نقش مهمی در آشنایی عمیقترش با اسلام داشت. ماسینیون تحصیلات خود را در مدرسه عالی سوربن در رشتههایی چون تاریخ، باستانشناسی، جغرافیا و شرقشناسی ادامه داد.[۴۹]
ماسینیون در سال ۱۹۰۷م همراه هیئت باستانشناسی فرانسه به مصر و عراق سفر کرد.[۵۰] گفته میشود در عراق، در کنار ویرانههای طاق کسری با تجربهای معنوی مواجه شد: مردی مرموز سیدی با عمامه سبز قرآن میخواند[۵۱] و این رخداد که ماسینیون آن را «کشف خدا» نامید، توجه او را به امور معنوی بیش از پیش جلب کرد.[۵۲] او در سال ۱۹۲۲م از رساله دکترای خود درباره حلاج دفاع کرد[۵۳] و از ۱۹۱۹م تا ۱۹۴۵ به تدریس جامعهشناسی اسلامی در کلوژ دوفرانس پرداخت؛ از ۱۹۳۲م نیز در مدرسه عالی سوربن مطالعات اسلامی را آموزش میداد.[۵۴] ماسینیون در سال ۱۹۶۲م در پاریس درگذشت.[۵۵]
نقدها
به کارنامه علمی و اجتماعی-سیاسی ماسینیون نقدهایی نیز وارد شده است. برخی محققان اهلسنت[۵۶] و شیعه فعالیتهای اسلامشناسانه او را ضد اسلام و در خدمت تسهیل سلطه قدرتهای استعمارگر غربی بر مسلمانان دانستهاند. برای نمونه، لطفالله صافی گلپایگانی، مرجع تقلید شیعه، ماسینیون را مأمور وزارت مستعمرات فرانسه معرفی کرده و ادعا کرده که او با طرح نظریاتی درباره رشد زبانهای محلی در میان ملل عرب مسلمان، قصد ایجاد تفرقه و دورکردن آنان از زبان قرآن و هدایتهای اسلامی را داشته است.[۵۷] بااینحال، برخی محققان این اتهام را رد کرده و گفتههای طرفداران آن را فاقد دلیل دانستهاند.[۵۸]
نقد دیگری که به کارنامه علمی و اجتماعی-سیاسی ماسینیون وارد شده، حمایت او از صهیونیسم در جوانی است و برخی او را در نتیجه «عامل صهیونیسم» دانستهاند.[۵۹] بااینحال، اشاره شده است که این حمایت در دوران جوانی و پیش از تأسیس دولت اسرائیل بوده است.[۶۰] پس از تشکیل اسرائیل و وقوع جنایات علیه فلسطینیان، ماسینیون علیه این دولت و در حمایت از حقوق فلسطینیان موضع گرفت.[۶۱]
بر برخی دیدگاههای اسلامشناسانه و شیعهپژوهانه ماسینیون نیز نقدهایی وارد شده است. بهطور مثال، از کتاب سلمان پاک[۶۲] چنین برداشت شده که او امام علی(ع) و اهلبیت(ع) را شایستهترین افراد پس از پیامبر(ص) میدانسته، اما جانشینی در واقعه غدیر را صرفاً معنوی تلقی کرده است.[۶۳] مخالفان این دیدگاه با استناد به آیات و روایاتی مانند آیه ولایت و حدیث منزلت تأکید کردهاند که ولایت امام علی(ع) علاوهبر معنوی، جنبههای سیاسی و علمی نیز داشته است.[۶۴] همچنین، نظر ماسینیون درباره عدم مواخات بین پیامبر(ص) و امام علی(ع)[۶۵] نیز مورد نقد قرار گرفته و با بسیاری از متون تاریخی متقدم مغایر دانسته شده است.[۶۶]
پانویس
- ↑ طامه، «ماسینیون، لویی»، ص۶۸۷.
- ↑ افقه، «لویی ماسینیون»، ۴۲۸.
- ↑ ژامبه، «عرفان و استشراق، عرفان اسلامی از دیدگاه لویی ماسینیون و هانری کربن»، ص۱۳.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۷۸.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۷۸-۳۷۹؛ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۰.
- ↑ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۵.
- ↑ دهشیری، «لویی ماسینیون پژوهشگر اسلامشناس و عارفمشرب فرانسوی»، ص۱۱۶-۱۱۵.
- ↑ افقه، «لویی ماسینیون»، ۴۲۹.
- ↑ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۶.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۶۰-۶۵.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۷۹؛ مطهری، علل گرایش به مادیگری، ۱۳۸۳ش، ص۲۴-۲۵؛ ساجدی، «لویی ماسینیون ایرانشناس نامدار فرانسوی»، ص۱۴۳-۱۴۴.
- ↑ مطهری، خدمات متقابل اسلام ایران، ۱۳۸۲ش، ص۵۵۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۷۹؛ رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۸۱؛ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۰-۵۱.
- ↑ ساجدی، «لویی ماسینیون ایرانشناس نامدار فرانسوی»، ص۱۴۴.
- ↑ رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۸۱.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۴-۵۵.
- ↑ ساجدی، «لویی ماسینیون ایرانشناس نامدار فرانسوی»، ص۱۴۷.
- ↑ «همایش مراسم نكوداشت لويی ماسينيون، اسلامشناس فرانسوی»، در تارنمای مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۸۱.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۸۱.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۸۱.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۸۱.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۷۹.
- ↑ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۶-۴۷.
- ↑ شریعتی، فاطمه فاطمه است، ۱۳۵۷ش، ص۴.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۰.
- ↑ ژامبه، «عرفان و استشراق، عرفان اسلامی از دیدگاه لویی ماسینیون و هانری کربن»، ص۱۳.
- ↑ ژامبه، «عرفان و استشراق، عرفان اسلامی از دیدگاه لویی ماسینیون و هانری کربن»، ص۱۳.
- ↑ اقبال آشتیانی، خاندان نوبختی، ۱۳۱۱ش، مقدمه، ص۱۴.
- ↑ ساجدی، «لویی ماسینیون ایرانشناس نامدار فرانسوی»، ص۱۴۵.
- ↑ رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۸-۱۷۹.
- ↑ شریعتی، کویر، تهران، ص۷۸-۸۲.
- ↑ رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۸.
- ↑ رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۹-۱۸۱.
- ↑ رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۸۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۸.
- ↑ شریعتی، فاطمه فاطمه است، ۱۳۵۷ش، ص۴.
- ↑ شریعتی، فاطمه فاطمه است، ۱۳۵۷ش، ص۴.
- ↑ شریعتی، فاطمه فاطمه است، ۱۳۵۷ش، ص۴.
- ↑ شریعتی، فاطمه فاطمه است، ۱۳۵۷ش، ص۴.
- ↑ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۶.
- ↑ طامه، «ماسینیون، لویی»، ص۶۹۱-۶۹۲؛ ساجدی، «لویی ماسینیون ایرانشناس نامدار فرانسوی»، ص۱۴۷؛ دهشیری، «لویی ماسینیون پژوهشگر اسلامشناس و عارفمشرب فرانسوی»، ص۱۱۵-۱۱۶.
- ↑ بدوی، فرهنگ کامل خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۳۸۴-۳۸۵؛ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۶-۴۷؛ دهشیری، «لویی ماسینیون پژوهشگر اسلامشناس و عارفمشرب فرانسوی»، ص۱۱۶-۱۱۵.
- ↑ ساجدی، «لویی ماسینیون ایرانشناس نامدار فرانسوی»، ص۱۳۹.
- ↑ طامه، «ماسینیون، لویی»، ص۶۸۷ش.
- ↑ افقه، «لویی ماسینیون»، ۴۲۸.
- ↑ طامه، «ماسینیون، لویی»، ص۶۸۷ش.
- ↑ طامه، «ماسینیون، لویی»، ص۶۹۰.
- ↑ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۵.
- ↑ رهنما، مسلمانی در جستوجوی ناکجا، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۹.
- ↑ طامه، «ماسینیون، لویی»، ص۶۸۸.
- ↑ طامه، «ماسینیون، لویی»، ص۶۸۸.
- ↑ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۵.
- ↑ افقه، «لویی ماسینیون»، ۴۲۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: دسوقی، سير تاريخی و ارزيابی انديشه خاورشناسی، ۱۳۷۶ش، ص۱۰۹.
- ↑ صافی گلپایگانی، پاسخ به ده پرسش، ۱۳۹۳ش، ص۸۶.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: متولی، «عرصههای عملکرد صهیونیزم بین الملل»، ص۱۵۷.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۴-۵۵.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۴-۵۵.
- ↑ ماسینیون، سلمان پاک، تهران، ص۱۴۸-۱۴۹.
- ↑ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۶.
- ↑ ماسینیون، سلمان پاک، تهران، ص۱۴۸.
- ↑ حسینی طباطبایی، نقد آثار خاورشناسان، ۱۳۷۵ش، ص۴۹-۵۱؛ بارانی و حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، ص۵۷-۵۸.
یادداشت
منابع
- افقه، علی، «لویی ماسینیون»، در یغما، شماره ۱۷، آذر ۱۳۴۱ش.
- اقبال آشتیانی، عباس، خاندان نوبختی، تهران، مطبعه مجلس، ۱۳۱۱ش.
- بارانی، محمدرضا و وصال حسیناف، «تحليل مطالعات شيعی لويی ماسينيون، بررسی ديدگاهها و روشها»، در مطالعات تاریخ اسلام، شماره ۳۸، پاییز ۱۳۹۷ش.
- بدوی، عبدالرحمن، فرهنگ کامل خاورشناسان، ترجمه شکرالله خاکرند، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۵ش.
- دسوقی، محمد، سير تاريخی و ارزيابی انديشه خاورشناسی، ترجمه محمودرضا افتخارزاده، تهران، انتشارات هزاران، ۱۳۷۶ش.
- دهشیری، سید ضیاءالدین، «لویی ماسینیون پژوهشگر اسلامشناس و عارفمشرب فرانسوی»، در نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال بیست و هفتم، شماره ۱ و ۲، بهار و تابستان ۱۳۶۸ش.
- رضانژاد، الهام، «پدیدارشناسی چیست و چگونه میتوان آن را در زندگی روزمره کاربردپذیر کرد؟»، در تارنمای مرکز آموزشهای آزاد تخصصی علوم انسانی، درج: ۲۶ آبان ۱۴۰۰ش، بازدید: ۲۶ خرداد ۱۴۰۳ش.
- رهنما، علی، مسلمانی در جستوجوی ناکجا (زندگینامه سیاسی علی شریعتی)، ترجمه کیومرث قرقلو، تهران، انتشارات گام نو، ۱۳۸۳ش.
- ژامبه، کریستین، «عرفان و استشراق، عرفان اسلامی از دیدگاه لویی ماسینیون و هانری کربن»، ترجمه حسین اسماعیلی ابهریان، در ماهنامه اطلاعات حکمت و فلسفه، سال چهارم، شماره ۲، اردیبهشت ۱۳۸۸ش.
- شریعتی، علی، فاطمه فاطمه است، تهران، نشر آیت، ۱۳۵۷ش.
- طامه، مجید، «ماسینیون، لویی»، در ایرانشناسی و ایرانشناسان (برگزیده مقالات دانشنامه زبان و ادب فارسی: ج۴)، بهکوشش سمیه پهلوان، تهران، انتشارات سخن، ۱۳۹۹ش.
- حسینی طباطبایی، سید مصطفی، نقد آثار خاورشناسان، تهران، انتشارات چاپخش، ۱۳۷۵ش.
- ساجدی، طهمورث، «لویی ماسینیون ایرانشناس نامدار فرانسوی»، در نامه فرهنگستان، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۹ش.
- شریعتی، علی، کویر، تهران، بینا، بیتا.
- صافی گلپایگانی، لطفالله، پاسخ به ده پرسش: پیرامون امامت، خصائص و اوصاف حضرت مهدی (ع)، قم، دفتر تنظيم و نشر آثار حضرت آيتالله العظمی صافی گلپایگانی، ۱۳۹۳ش.
- کاباستیونس، ریچاد، «آغازگاه پدیدارشناسی»، در تاریخ فلسفه راتلج (ج۸:فلسفه قارهای در سده بیستم)، ویراستار ریچارد کرنی، ترجمه حسن مرتضوی، تهران، نشر چشمه، ۱۴۰۰ش.
- ماسینیون، لویی، سلمان پاک، ترجمه علی شریعتی، تهران، انتشارات حسینیه ارشاد، بیتا.
- متولی، یاسر، «عرصههای عملکرد صهیونیسم بینالملل»، در مجله شمیم معرفت، شماره ۲۵، زمستان ۱۳۸۹ش.
- مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام ایران، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۲ش.
- مطهری، مرتضی، علل گرایش به مادیگری، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۳ش.
- «همایش مراسم نكوداشت لويی ماسينيون، اسلامشناس فرانسوی»، در تارنمای مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، درج: ۵ تیر ۱۳۸۶ش، بازدید: ۱۸ تیر ۱۴۰۳ش.
تشیع در اروپا | ||
|---|---|---|
| مناطق | آذربایجان • ارمنستان • اسپانیا • استونی • آلبانی • آلمان • اتریش • اوکراین • ایتالیا • ایرلند • انگلیس • بلژیک • بلغارستان • بلا روس • بوسنی و هرزگوین • پرتغال • ترکیه • چک • دانمارک • روسیه • رومانی • سوئد • سوئیس • صربستان • فرانسه • فنلاند • قبرس • کوزوو • کرواسی • گرجستان • لهستان • لوکزامبورگ • لتونی • لیتوانی • مالت • مجارستان • مقدونیه شمالی • مولداوی • موناکو • مونته نگرو • نروژ • هلند • یونان |  |
| مؤسسات | مرکز اسلامی انگلیس • مرکز اسلامی هامبورگ • آکادمی علمی اسلامی آلمان • بنیاد امام خویی • مجمع اسلامی جهانی • مؤسسه محمدی تراست • فدراسیون جهانی شیعیان خوجه اثناعشری • مرکز اسلامی امام رضا بیرمنگام • مرکز اسلامی امام علی وین • مرکز اسلامی منچستر • مرکز اسلامی اهلبیت سوئیس • مرکز اسلامی امام علی استکهلم • مرکز اسلامی اهلبیت ایرلند • مرکز اسلامی رسالت اهلبیت فنلاند • مسجد امام علی(ع) دانمارک • مرکز اسلامی زینبیه استکهلم • بنیاد مطالعات اسلامی روسیه • سازمان حسین کیست؟ | |
| شخصیتهای شیعی | ||
| شیعهپژوهان | ||
| آثار شیعهپژوهان | ||