سبزوار
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
 میدان سربداران در سبزوار | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| ویژگی | از شهرهای شیعی در قرن پنجم، حکومت سربداران، توجه صفویان به این شهر شیعی. |
| کشور | ایران |
| استان | خراسان رضوی |
| مساحت | ۲۰.۴۸۴ کیلومتر مربع |
| جمعیت کل | ۳۱۹.۸۹۳ تن در سال ۱۳۹۰ش |
| اطلاعات تاریخی | |
| نام قدیم | بیهق |
| وقایع مهم | قیام سربداران |
| اماکن | |
| زیارتگاه | آرامگاه یحیی بن زید، آرامگاه ملاهادی سبزواری |
| حوزه علمیه | مدرسه علمیه فصیحیه، مدرسه علمیه مکتب نرجس، مدرسه علمیه فخریه، مدرسه علمیه شریعتمدار |
| مساجد | مسجد جامع ، مسجد پامنار |
| مشاهیر | |
| مذهبی | ملا هادی سبزواری، سید عبدالاعلی سبزواری، محقق سبزواری |
| اجتماعی | ابوالفضل بیهقی (نویسنده تاریخ بیهقی) |
| سیاسی | علی شریعتی |
سبزوار
شهری در غرب خراسان رضوی و در نزدیکی مرز استان سمنان است و با شهرستانهای اسفراین، بجنورد، بردسکن، نیشابور و شاهرود هممرز است. این شهر از شهرهای کهن خراسان بهشمار میرود.[۱] مساحت شهرستان سبزوار ۲۰٬۴۸۴ کیلومتر مربع و جمعیت آن بر اساس برآورد سال ۱۴۰۰ش، ۲۹۹٬۸۰۰ نفر است.[۲] سبزوار در ناحیه تاریخی بیهق شکل گرفته و بهتدریج به مرکز آن تبدیل شده است؛[۳] بیهق از نواحی وابسته به نیشابور بود و پیشینه آن به دورههای پیش از ساسانیان میرسد.[۴] براساس گزارشهای تاریخی، شهر بیهق در محدوده سبزوار امروزی قرار داشت و پس از ویرانی آن، سبزوار در نزدیکی بقایای شهر قدیم شکل گرفت.[۵] منابع تاریخی از مناره خسروگرد و پیشینه کهن آن در این منطقه یاد کردهاند.[۶]
به گزارش منابع تاریخی، بیهق در سال ۳۰ق/۶۵۰–۶۵۱م، در دوره خلافت عثمان، به فرماندهی عبدالله بن عامر به تصرف مسلمانان درآمد.[۷] به گفته پژوهشگران، سبزوار پس از اسلام شاهد رویدادهای سیاسی و نظامی متعددی بود؛ از ورود یحیی بن زید به بیهق در سال ۱۲۵ق و حمله حمزه آذرک به سبزوار تا کشمکشهای صفاریان و سامانیان و جنگهای غزنویان و سلجوقیان در ناحیه بیهق.
در نیمه دوم قرن پنجم هجری نیز سبزوار از شهرهای مهم شیعهنشین بهشمار میرفت و پس از ویرانی مسجد جامع آن در روزگار حمزه آذرک، مسجد بهتدریج بازسازی شد.
بر اساس منابع تاریخی، سبزوار از سدههای نخستین اسلامی تا دوره قاجار، بارها صحنه جنگ، شورش و دگرگونیهای سیاسی بوده است. به گفته پژوهشگران، پیشینه تشیع این شهر از سده پنجم قمری آشکار بوده و درگیریهای سلجوقی و حمله مغولان آسیبهای فراوانی به آن وارد کرد. کشتار گسترده مغولان در سده هفتم، زمینه نارضایتی و بیگانهستیزی مردم را تقویت کرد و سرانجام قیام سربداران در سال ۷۳۶ق از باشتین سبزوار آغاز شد و این شهر به مرکز حکومت شیعی سربداران تبدیل گردید. پس از سقوط سربداران به دست تیمور، سبزوار در دوره صفوی، به سبب غلبه تشیع در میان مردم، بار دیگر مورد توجه و آبادانی قرار گرفت. در دوره قاجار نیز پس از ویرانیهای ناشی از حملات افغانها، شهر به دست علییارخان مزینانی بازسازی شد و با رونق کشت پنبه و تجارت پشم، اهمیت اقتصادی یافت.
بر اساس منابع تاریخی، سربداران حکومتی شیعی بودند که از قیامی مذهبی ـ سیاسی در باشتین سبزوار در سال ۷۳۶ق شکل گرفتند و تا ۷۸۸ق بر بخشهایی از خراسان، گرگان، قومس، مازندران و نواحی پیرامون حکومت کردند. به گفته پژوهشگران، این جنبش با رهبری مذهبی شیخ خلیفه و شیخ حسن جوری و با مشارکت درویشان و نیروهای سیاسی سربدار شکل گرفت و تشیع، تصوف، فتوت، بیگانهستیزی و جنبه مردمی از ویژگیهای آن بود. حکومت سربداران سرانجام به دست امیرتیمور گورکانی منقرض شد.
مشاهیر
| نام | دوره | جایگاه و توضیح |
|---|---|---|
| ملاهادی سبزواری | ۱۲۱۲–۱۲۸۹ق | حکیم، فیلسوف، شاعر و عارف شیعی عصر قاجار و از بزرگترین شارحان فلسفه صدرایی؛ صاحب «منظومه» و مدرس مدرسه فصیحیه. |
| سیدعبدالاعلی سبزواری | معاصر | مرجع تقلید، مفسر و قرآنپژوه شیعه؛ صاحب «مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن» و «مهذب الاحکام». |
| محقق سبزواری | ۱۰۱۷–۱۰۹۰ق | فقیه شیعه عصر صفویه؛ شیخالاسلام و امام جمعه اصفهان و صاحب «کفایة الاحکام» و «ذخیرة المعاد». |
| محسن بن محمد بروقنی | قرن پنجمق | عالم و متکلم زیدی و از سادات علوی، مشهور به حاکم جشمی؛ صاحب «شرح عیون المسائل». |
| ابوالفضل بیهقی | تاریخنگار و نویسنده دربار غزنوی و مؤلف «تاریخ بیهقی». | |
| ابوالحسن بیهقی | قرن ششمق | حکیم، ادیب و ریاضیدان مشهور، معروف به ابن فندق و فرید خراسان. |
| عبدالرزاق بغایری | استاد ریاضی و مهندسی دارالفنون و از پیشگامان نقشهبرداری و جغرافیا در ایران. | |
| ملا حسین واعظ کاشفی | قرن دهمق | ادیب و عالم مشهور. |
| سید محمد میرلوحی | قرن یازدهمق | عالم شیعی مشهور، ملقب به مطهر. |
| امینالشریعه سبزواری | اواخر قاجار | از مشاهیر، علما، فضلا و ادبای شیعی. |
| محمدتقی شریعتی | عالم مشهور سبزوار، پدر علی شریعتی و پایهگذار کانون نشر حقایق اسلامی. | |
| علی شریعتی | نویسنده و جامعهشناس و صاحب آثاری مانند «تشیع علوی و تشیع صفوی». | |
| محمود دولتآبادی | رماننویس و نویسنده، صاحب رمان «کلیدر». | |
| قاسم غنی | پزشک، ادیب و وزیر؛ از آثار او تصحیح دیوان حافظ و رباعیات خیام است. | |
| ابن یمین | قرن هشتمق | شاعر. |
| امیر شاهی سبزواری | قرن نهمق | شاعر؛ درگذشته ۸۵۷ق. |
| سالک سبزواری | شاعر. | |
| ضیایی سبزواری | قرن سیزدهمق | شاعر. |
| تجلی سبزواری | ۱۳۰۰–۱۳۶۰ق | ادیب و شاعر. |
| حمید سبزواری | شاعر انقلاب اسلامی ایران. | |
| خواجه نظامالملک طوسی | دوره سلجوقی | وزیر دوره سلجوقیان و از دهقانزادگان بیهق. |
| عبدالرزاق باشتینی | از حاکمان قیام سربداران. | |
| وجیهالدین امیر مسعود | از حاکمان قیام سربداران. |
اماکن مهم، بقاع و زیارتگاهها
| نام | نوع | توضیح |
|---|---|---|
| آرامگاه ملاهادی سبزواری | آرامگاه | آرامگاه حکیم ملاهادی سبزواری در ضلع جنوبی میدان کارگر سبزوار؛ بنای اولیه آن در ۱۳۰۰ق ساخته و در اوایل ۱۳۴۰ش توسط انجمن آثار ملی مرمت و استحکامبخشی شد. |
| آرامگاه منسوب به یحیی بن زید | زیارتگاه | بنایی منسوب به یحیی بن زید، نوه امام سجاد(ع). درباره محل دفن او اختلاف وجود دارد و انتساب این بنا به اقامت و اختفای وی در سبزوار مربوط دانسته شده است. |
| امامزادههای سبزوار | زیارتگاه | امامزادههایی منسوب به فرزندان ائمه(ع) در شهر وجود دارد. |
پانویس
منابع
- «جمعیت سبزوار (۱۳۳۵-۱۴۰۴) + مناطق شهرداری»، وبگاه ایران استاتیس، تاریخ بازدبد: ۲ شهریور ۱۴۰۵ش.
- ابنفندق، علی بن زید، تاریخ بیهق، تصحیح: احمد بهمنیار، تهران، کتاب فروشی فروغی، ۱۳۱۷ش.
- افضل الملک، غلامحسین، سفرنامهٔ خراسان و کرمان، به اهتمام قدرت الله روشنی، تهران، انتشارات توس، ۱۳۶۲ش.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، تحقیق: صلاح الدین المنجد، قاهره، نشر مکتبة النهضة المصریة، ۱۹۵۶م.
- ابناثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۹، ص۵۹۱.
- ابن فندق، ابوالحسن علی بن زید بیهقی، تاریخ بیهق، تصحیح احمد بهمنیار، تهران، کتاب فروشی فروغی، ۱۳۱۷ش.
- بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، جلد دوم، تهران، کتابفروشی زوار، ۱۳۴۷ش.
- جوینی، علاءالدین عطاملک، تاریخ جهان گشای، تصحیح محمد قزوینی، جلد اول، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۵ش.
- خوافی، شهاب الدین عبدالله (حافظ ابرو) جغرافیای تاریخی خراسان، در تاریخ حافظ ابرو، تصحیح غلامرضا ورهرام، تهران، انتشارات اطلاعات، ۱۳۷۰ش.
- سایکس، سرپرسی، تاریخ ایران، ترجمه سید محمدتقی فخر داعی گیلانی، جلد دوم، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۸ش.
- قزوینی رازی، عبدالجلیل، نقض (بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض)، تهران، چاپ میر جلال الدین محدث، ۱۳۵۸ش.
- محمدی جلالی، محمدمهدی، قیام یحیی بن زید(ع)، قم، وثوق، ۱۳۸۵ش.
- محمدی، محمود، فرهنگ اماکن و جغرافیای تاریخی بیهق (سبزوار) براساس معجم البلدان یاقوت و تاریخ بیهق، سبزوار، ۱۳۸۱ش.
- هارونی حسنی، یحیی بن الحسین بن هارون، الافادة فی تاریخ ائمه الزیدیة، تحقیق محمد یحیی سالم عزان، صنعا، دارالحکمة الیمانیة، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م.
- سالنامه آماری استان خراسان رضوی، مرکز آمار ایران، ۱۳۹۱ش
- سایت فرمانداری سبزوار
- ادار کل میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری خراسان
پیوند به بیرون