قاعده حرمت تغریر جاهل
حرمت تغریر جاهل یا حرمت اِغراء به جهل قاعده فقهی است که براساس آن، پنهانکردن حقیقت یا گفتن سخن خلاف آن برای فرد ناآگاه، بهمنظور گمراهکردن او و کشاندن وی به گناه، حرام است. این قاعده در فقه و کلام بهطور گسترده مورد بررسی و استناد قرار گرفته است و با قواعد فقهی دیگری همچون وجوب ارشاد جاهل، نفی غرر در معاملات و حرمت اعانه بر گناه نیز همراستا و تأیید میشود.
فقیهان شیعه در استنباط برخی احکام به قاعده حرمت تغریر جاهل استناد کردهاند. برای مثال، اگر فروشندهای روغن نجس بفروشد و بداند که مشتری قصد دارد آن را برای خوردن استفاده کند، باید نجسبودن آن را اعلام کند. در غیر این صورت، مرتکب تغریر جاهل میشود. در علم کلام نیز برای اثبات برخی مسائل اعتقادی از قبح و ممنوعیت اغواء به جهل از سوی خدا استدلال میشود. براساس این استدلال، لطف خداوند نسبت به بندگان و هدایت آنها به اطاعت و دوری از گناه ضروری است. اگر خداوند این لطف را نداشته باشد و بندگان را به جهل و گناه رهنمون سازد، از نظر عقلایی قابل قبول نیست.
فقیهان حرمت تغریر جاهل را براساس برخی آیات قرآن، روایات و دلیل عقلی استنباط کردهاند. از جمله، روایتی وجود دارد که میگوید اگر کسی بدون علم فتوا دهد، گناه کسانی که به چنین فتوایی عمل کنند در نامه اعمال او نوشته میشود.
محقق اصفهانی بر این باور است که اغواء به جهل تنها زمانی قبیح است که مصداق ظلم به دیگران باشد. به نظر او، با توجه به اینکه توریه برای مقابله با ستم ظالمان به کار میرود، در آن ظلمی وجود ندارد و بنابراین قاعده حرمت تغریر جاهل بر توریه تطبیق نمیشود.
مفهومشناسی و اهمیت
قاعده حرمت تغریر جاهل یک قاعده فقهی است که فریب دادن فرد ناآگاه به حقیقت و کشاندن او به گناه را حرام میداند.[۱] این قاعده هم شامل فردی میشود که یا نسبت به حکم شرعی یا نسبت به موضوع آن ناآگاه است. فقیهان به این عمل اغراء به جهل میگویند،[۲] که به معنی پنهان کردن حقیقت یا خلاف واقع جلوه دادن آن است.[۳] ممنوعیت اغراء به جهل در علم کلام نیز وجود دارد. بدین ترتیب که از دیدگاه عقلی قبیح و محال است که خدا حکم شرعی یا مسئله اعتقادی را که بیانش بر عهده او است، پنهان کرده یا خلاف آن را بیان کند.[۴]
حرمت تغریر جاهل یا حرمت اِغراء به جهل را در دانشهای فقه[۵]، اصول فقه[۶] و کلام[۷] مورد بررسی و استناد قرار دادهاند. این قاعده فقهی، مهم و مشهور توصیف شده و در ابواب مختلف فقه و مسائل مستحدثهٔ آن به کار میرود.[۸] گفته شده بسیاری از قواعد فقهی مانند وجوب ارشاد جاهل، حرمت کتمان حقیقت،[۹] حرمت تسبیب به حرام، وجوب اعلام جاهل در اعطاء، نفی غرر در معاملات و حرمت اعانه بر گناه این قاعده را همراهی و پشتیبانی میکند.[۱۰]
تطبیق قاعده در فقه
فقیهان شیعه قاعده حرمت تغریر جاهل را در موارد مختلفی از احکام به کار بردهاند. برای مثال، مجتهدی که شرایط لازم برای فتوا دادن را ندارد، نمیتواند فتوا بدهد، چون این کار باعث میشود مقلدین به جهل بیفتند.[۱۱] همچنین خوراندن چیزی نجس به کسی که نمیداند نجس است،[۱۲] یا فروش روغن نجس بدون اطلاع دادن به مشتری، همگی براساس همین قاعده حرام هستند.[۱۳]
در اصول فقه نیز گفته شده است که سخن گفتن بهگونهای که بدون اشاره به قرینه، مخاطب دچار اشتباه شود و معنای مجازی را بفهمد، قبیح است. این هم مصداق اغراء به جهل است.[۱۴]
تطبیق در کلام
در علم کلام، برای اثبات برخی مسائل اعتقادی از قاعده قبح اغراء به جهل از سوی خدا استفاده شده است. براساس این قاعده، لطف خداوند نسبت به بندگان و هدایت آنها به اطاعت و دوری از گناه ضروری است؛ در غیر این صورت، خداوند آنها را به جهل میبرد و این از نظر عقل نادرست است.[۱۵] همچنین، گفته شده است رسیدن انسان به کمال، هدف خدا از آفرینش او است. انسان برای این کمال نیاز به شناخت دارد و علوم تجربی و عقل برای درک تمام جنبههای زندگی کافی نیست. بنابراین، خدا باید پیامبرانی را بفرستد تا انسانها را به روشهایی غیر از عقل و تجربه راهنمایی کنند. عدم ارسال این پیامبران به معنای اغراء به جهل است که برای خدا محال و نادرست است.[۱۶]
این قاعده در مسائل دیگری همچون عصمت امامان،[۱۷] لزوم تکلیف خدا بر انسان، ضرورت نصب امامان، اعتقاد به عصمت پیامبران، دلالت معجزه بر راستگویی پیامبران استفاده میشود.[۱۸]
مستندات
قاعده حرمت تغریر جاهل به دلایل مختلفی استناد شده است از جمله:
- آیات: به گفته پژوهشگران، در آیات ۱۴۴ انعام، ۲۵ نحل و ۶ لقمان به گمراهکردن دیگران از حقیقت و گفتن خلاف واقع نهی شده که از مصادیق تغریر جاهل است.[۱۹]
- روایات: به گفته شیخ انصاری و دیگران، بسیاری از روایات بر حرمت تغریر جاهل تأکید دارند.[۲۰] برای مثال، روایتی میگوید اگر کسی بدون علم فتوا دهد، گناه کسانی که به فتوا عمل کنند در نامه اعمال او ثبت میشود.[۲۱] همچنین در احادیث دیگری مانند سوال درباره افتادن موش در روغن، امام صادق(ع) تأکید دارند که در صورت مایعبودن و فروش چنین روغنی باید افتادن موش به خریدار اعلام شود تا آن را نخورد و در روشنایی استفاده کند.[۲۲] همچنین امام صادق(ع) در حدیثی خوراندن و نوشانیدن چیز حرام به حیوانات را ناپسند دانست.[۲۳] شیخ انصاری از این روایت حرامبودن چنین کاری نسبت به انسانهای مکلف دیگر را برداشت کرده است.[۲۴]
- دلیل عقلی: به گفته فقیهان عقل نیز قبح و مذمت اغرای به جهل را تأیید میکند و چنین رفتاری را ناپسند میداند.[۲۵]
نسبت توریه با تغریر جاهل
به عقیده محقق اصفهانی اغرای به جهل ذاتاً قبیح نیست. او میگوید این کار تنها زمانی قبیح است که به ظلم به دیگران منجر شود، یعنی وقتی اغرای به جهل باعث ضرر یا مشکل برای فرد دیگر شود. از آنجایی که توریه (با نیت جلوگیری از ظلم) خود برای مقابله با ظلم است، هیچ ظلمی در آن وجود ندارد و بنابراین قاعده حرمت اغراء به جهل، به توریه اطلاق نمیشود.[۲۶] برخی پژوهشگران فقهی اغراء به جهل را به دو قسم حرام و جایز تقسیم کرده و با اشاره به دیدگاه محقق اصفهانی تنها مورد جایز را به توریه اختصاص دادهاند.[۲۷]
پانویس
- ↑ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۹۵ش، ج۶، ص۲۱۴.
- ↑ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، موسوعة الفقه الاسلامی، ۱۴۳۱ق، ج۱۵، ص۱۹۷ ـ ۱۹۸؛ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۹۵ش، ج۶، ص۲۱۴.
- ↑ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، موسوعة الفقه الاسلامی، ۱۴۳۱ق، ج۱۵، ص۱۹۷.
- ↑ متقی نژاد، «قاعده قبح اغراء به جهل و کاربست آن در علم کلام»، ص۱۳۹.
- ↑ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۹۵ش، ج۶، ص۲۱۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: حائری اصفهانی، الفصول الغرویة، ۱۴۰۴ق، ص۲۳۰؛ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۷۲.
- ↑ متقی نژاد، «قاعده قبح اغراء به جهل و کاربست آن در علم کلام»، ص۱۳۹؛ علامه حلی، ألفین، ۱۴۰۲ش، ص۲۲۵.
- ↑ محمودی، «بررسی قاعده فقهی حرمت تغریر جاهل»، ص۱۰۱ ـ ۱۰۲.
- ↑ «قاعده اغراء به جهل و مستثنیات آن در انجام فعالیتهای اطلاعاتی با بهرهگیری از سنت و سیره معصومان»، سایت طیبات؛ محمودی، «بررسی قاعده فقهی حرمت تغریر جاهل»، ص۱۰۲.
- ↑ محمودی، «بررسی قاعده فقهی حرمت تغریر جاهل»، ص۱۰۲.
- ↑ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۹۵ش، ج۶، ص۲۱۵.
- ↑ شیخ انصاری، المکاسب المحرمه، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۷۴.
- ↑ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۹۵ش، ج۶، ص۲۱۵.
- ↑ طباطبایی، مفاتیح الاصول، ۱۲۹۶ق، ص۳۱؛ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۷۲.
- ↑ متقی نژاد، «قاعده قبح اغراء به جهل و کاربست آن در علم کلام»، ص۱۳۹.
- ↑ متقی نژاد، «قاعده قبح اغراء به جهل و کاربست آن در علم کلام»، ص۱۴۰.
- ↑ علامه حلی، ألفین، ۱۴۰۲ش، ص۲۲۵.
- ↑ محمودی، «بررسی قاعده فقهی حرمت تغریر جاهل»، ص۱۰۳.
- ↑ محمودی، «بررسی قاعده فقهی حرمت تغریر جاهل»، ص۱۰۵.
- ↑ شیخ انصاری، المکاسب المحرمه، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۷۳؛ محمودی، «بررسی قاعده فقهی حرمت تغریر جاهل»، ص۱۰۵.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۲۷، ص۲۰؛ شیخ انصاری، المکاسب المحرمه، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۷۴.
- ↑ محمودی، «بررسی قاعده فقهی حرمت تغریر جاهل»، ص۱۰۵ ـ ۱۰۷.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۲۵، ص۳۰۹.
- ↑ شیخ انصاری، المکاسب المحرمه، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۷۴.
- ↑ محمودی، «بررسی قاعده فقهی حرمت تغریر جاهل»، ص۱۱۸؛ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۹۵ش، ج۶، ص۲۱۶.
- ↑ اصفهانی، حاشیه کتاب مکاسب، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۴۴.
- ↑ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، موسوعة الفقه الاسلامی، ۱۴۳۱ق، ج۱۵، ص۱۹۷ و ۱۹۹.
منابع
- اصفهانی، محمدحسین، حاشیه کتاب مکاسب، تحقیق: عباس محمد آل سباع، قم، انوار الهدی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- حائری اصفهانی، محمدحسین، الفصول الغرویة فی الأصول الفقهیة، قم، دار احیاء العلوم الاسلامیه، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، قم، مؤسسه آل البیت(َع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ انصاری، مرتضی، المکاسب المحرمه، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- طباطبایی، محمد بن علی، مفاتیح الاصول، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۲۹۶ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، الألفین فی امامة امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع)، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۲ش/۱۹۸۲م.
- «قاعده اغراء به جهل و مستثنیات آن در انجام فعالیتهای اطلاعاتی با بهرهگیری از سنت و سیره معصومان»، سایت طیبات، تاریخ بازدید: ۲۷ آبان ۱۴۰۳ش.
- مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۹۵ش.
- مؤسسه دائرة معارف الفقه اسلامی، موسوعة الفقه الاسلامی طبقا لمذهب اهل البیت(ع)، قم، مؤسسه دائرة معارف الفقه اسلامی، ۱۴۲۴ق/۲۰۰۳م.
- متقی نژاد، مرتضی، «قاعده قبح اغراء به جهل و کاربست آن در علم کلام»، در فصلنامه پژوهشهای اعتقادی کلامی، شماره ۳۰، تابستان ۱۳۹۷ش.
- محمودی، اکبر، «بررسی قاعده فقهی حرمت تغریر جاهل»، در فصلنامه فقه، شماره ۹۹، مهر ۱۳۹۸ش.
- موسوی عاملی، محمد بن علی، مدارک الأحکام فی شرح شرائع الإسلام، مشهد، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۰م.