غلات اربعه
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
غَلّات اَربَعه یا غلّات چهارگانه، در فقه شیعه به چهار محصول گندم، جو، خرما و کشمش گفته میشود که زکات به آنها تعلق میگیرد. وجوب زکات در این محصولات به رسیدن به حد نصاب (حدود ۸۴۷ تا ۸۸۵ کیلوگرم) و مالکیت در زمان تعلّق مشروط است و زمان تعلّق، میزان زکات و نحوه محاسبه آن بر اساس شرایطی مانند نوع آبیاری و کسر هزینههای تولید تعیین میشود.
مقدار زکات بسته به شیوه آبیاری، یکدهم (طبیعی) یا یکبیستم (همراه با هزینه) است و در حالت ترکیبی به نسبت محاسبه میشود.
شرط زکات غلات اربعه
غلات اربعه به چهار محصول کشاورزی شامل گندم، جو، خرما و کشمش گفته میشود که زکات به آنها تعلق میگیرد. این چهار مورد از نُه چیزی است که زکات در آنها واجب است.
وجوب زکات در غلات اربعه علاوه بر شرایط عمومی زکات، به رسیدن محصول به حد نصاب و مالکیت آن در زمان تعلّق زکات مشروط است.[۱] نصاب زکات غلات پنج وَسْق است که هر وسق برابر با شصت صاع به شمار میرود. این مقدار، با توجه به اختلاف در مبنای صاع، حدود ۸۴۷ تا ۸۸۵ کیلوگرم برآورد شده است.[۲]
زمان وجوب زکات
در فقه شیعه، درباره زمان تعلّق زکات به غلات اربعه دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. بنابر قول مشهور، زمان تعلّق در گندم و جو هنگام بستهشدن دانه، در خرما هنگام زرد یا قرمزشدن و در انگور هنگام غورهشدن محصول دانسته شده است.[۳] در مقابل، برخی زمان تعلّق را هنگامی میدانند که عنوان نهایی محصول (گندم، جو، خرما یا انگور) بر آن صدق کند.[۴]
زمان پرداخت زکات
زمان پرداخت زکات غلات، پس از مرحلهای است که محصول قابل برداشت و تحویل میشود؛ ازاینرو، در گندم و جو پس از درو و جداسازی دانه از کاه، و در خرما و کشمش پس از چیدن و خشک شدن پرداخت انجام میگیرد.[۵] در صورت خودداری مالک از پرداخت در زمان امکان، وی ضامن خواهد بود.[۶]
مقدار زکات
مقدار زکات با توجه به شیوه آبیاری متفاوت است: در آبیاری طبیعی (مانند باران یا آبهای جاری) یکدهم محصول، و در آبیاری همراه با هزینه (مانند استفاده از ابزار و ماشینآلات) یکبیستم آن تعلق میگیرد. در صورت استفاده از هر دو روش، ملاک، روش غالب است و در صورت تساوی، زکات بهصورت ترکیبی محاسبه میشود.[۷]
| حد نصاب | میزان زکات | شرط و توضیح |
|---|---|---|
| ۸۴۷.۲۰۷ کیلوگرم | ۱۰٪ (یکدهم) | با آبیاری طبیعی |
| ۵٪ (یکبیستم) | با آبیاری مصنوعی | |
| ۷.۵٪ | با آبیاری ترکیبی |
موارد استثنا در محاسبه زکات
بر پایه نظر مشهور فقیهان، زکات پس از کسر برخی موارد از جمله سهمهای حکومتی زمین (مانند مقاسمه)[۸] و هزینههای تولید (مئونه) واجب میشود.[۹] هرچند در جزئیات این موارد، از جمله شمول خراج (مالیات زمین) و نیز نحوه محاسبه نصاب پیش یا پس از کسر هزینهها، اختلافنظر وجود دارد. در این میان، درباره اینکه آیا خراج حکم مقاسمه را دارد یا خیر، دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است و قول به الحاق آن به مقاسمه به مشهور فقیهان نسبت داده شده است.[۱۰] مشهور فقها معتقدند که نصاب زکات باید پس از کسر هزینهها (مئونه) محاسبه گردد.[۱۱]
پانویس
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج۴، ص۶۴؛ حکیم، مستمسک العروة، ج۹، ص۱۳۷-۱۳۸.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۲۰۷-۲۰۹و۲۲۲؛ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۱۳.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۲۱۳-۲۱۴؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج۴، ص۶۴.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۲۱۳-۲۱۴؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ج۴، ص۶۴.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۲۲۰.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۲ش، ج۴، ص۲۴۳.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۲۳۶-۲۳۸.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۲۲۳.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۲۳۳.
- ↑ خویی، موسوعة الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۲۳، ص۳۴۷.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۵، ص۲۳۳.
منابع
- بنیهاشمی خمینی، سید محمدحسن، توضیحالمسائل مراجع، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۲۴ق.
- حکیم، سید محسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، مکتبة آیة اللّه المرعشی النجفی، ۱۳۸۸-۱۳۹۱ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، موسوعة الامام الخویی، قم، مؤسسة احیاء آثار الامام الخویی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی فیما تعم به البلوی(المحشّی)، تحقیق: احمد محسنی سبزواری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، زیرنظر: سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۲ش.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
پیوند به بیرون