عبدالعظیم حسنی

عبدالعظیم حسنی

نمایی از حرم حضرت عبدالعظیم
نام	عبدالعظیم
زادروز	۴ ربیع‌الثانی سال ۱۷۳ق.
زادگاه	مدینه
درگذشت	۱۵ شوال سال سال ۲۵۲ق، برابر با ۱۳ مهر سال ۲۳۵ش
مدفن	ری
لقب(ها)	سیدالکریم، شاه‌عبدالعظیم
پدر	عبدالله
مادر	فاطمه
طول عمر	۷۹ سال
مختصات مدفن	۳۵٫۵۸۶۰۱۲°شمالی ۵۱٫۴۳۵۴۶۳°شرقی / 35.586012; 51.435463
امامزادگان مشهور
عباس بن علی • زینب کبری • فاطمه معصومه • سید محمد • شاهچراغ • سیده نفیسه سایر امامزادگان

عبدالعظیم حسنی (۱۷۳-۲۵۲ق) مشهور به شاه عبدالعظیم و سیدالکریم از سادات حسنی و از راویان حدیث بود. نسب او با چهار واسطه به امام حسن مجتبی(ع) می‌رسد. عبدالعظیم، از اصحاب امام رضا(ع) و امام جواد(ع) بوده و نقل است که در ایمان خود را بر امام هادی(ع) عرضه داشت. حرم حضرت عبدالعظیم در شهر ری قرار دارد و زیارتگاه شیعیان است. بنا برخی روایات ثواب زیارت قبر او برابر با ثواب زیارت امام حسین(ع) در کربلا است.

زندگی‌نامه

عبدالعظیم حسنی معروف به شاه عبدالعظیم و سیدالکریم، از راویان حدیث شیعه در قرن سوم هجری بود. او از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) به شمار می‌رفت. پدرش عبدالله بن علی و مادرش هیفاء، دختر اسماعیل بن ابراهیم بود. آرامگاه او در شهر ری از زیارتگاه‌های شیعیان است.

تاریخ تولد و وفات

به گفته محمد محمدی ری‌شهری، تاریخ دقیق تولد و وفات عبدالعظیم در منابع تاریخی ذکر نشده است، اما برخی منابع متأخر با استناد به منابعی همچون «مناقب العترة» ابن‌فهد حلی (درگذشت: ۸۴۱ق)، تولد او را ۴ ربیع‌الثانی ۱۷۳ق و وفاتش را ۱۵ شوال ۲۵۲ق دانسته‌اند و این تاریخ‌ها در تقویم جمهوری اسلامی ایران نیز ثبت شده است. ری‌شهری این تاریخ‌ها را فاقد اعتبار می‌داند و با استناد به روایت عبدالعظیم از هشام بن حکم (درگذشت: ۱۹۹ق)، تولد او را حدود ۱۸۰ق دانسته و با توجه به روایتی درباره فضیلت زیارت قبر او از امام هادی(ع)، وفاتش را پیش از سال ۲۵۴ق، سال شهادت امام هادی(ع)، می‌داند. رضا استادی، استاد حوزه علمیه قم نیز تاریخ‌های مشهور تولد و وفات او را متکی بر کتاب «نور الآفاق» نوشته جواد شاه‌عبدالعظیمی (درگذشت: ۱۳۵۵ق) و فاقد اعتبار کافی دانسته است.

وفات یا شهادت؟

به گزارش نجاشی عبدالعظیم بر اثر بیماری درگذشته است. شیخ طوسی نیز قائل به وفات وی است. با این حال فخرالدین طُریحی عالم شیعی قرن یازدهم، ادعای شهادت او از طریق زنده به گور شدن را مطرح نموده است. واعظ کُجوری گفته است با تحقیق در منابع رجالی و انساب گزارش موثقی دال بر شهادت عبدالعظیم نیافته است.

همسر و فرزندان

عبدالعظیم با دختر عمویشازدواج کرد و صاحب دو فرزند به نام‌های محمد و ام سلمه شد. به گفته شیخ عباس قمی، محمد به زهد و عبادت شهرت داشت.

ارتباط با امامان شیعه

در منابع، درباره میزان درک عبدالعظیم از امامان شیعه گزارش‌های متفاوتی وجود دارد. شیخ طوسی او را از اصحاب امام عسکری(ع) دانسته است. عزیزالله عطاردی، با بررسی احوال عبدالعظیم حسنی و روایات وی، معتقد است او چهار امام، از امام کاظم(ع) تا امام هادی(ع)، را درک کرده است. به گفته محمد محمدی ری‌شهری نیز عبدالعظیم امام جواد(ع) و امام هادی(ع) را درک کرده و از آنها حدیث نقل کرده است. درباره هم‌عصری او با امام رضا(ع) نیز اختلاف نظر وجود دارد. به گفته آقابزرگ تهرانی امام رضا را درک کرده و در کتاب الاختصاص نیز روایتی از امام رضا(ع) از طریق عبدالعظیم نقل شده است اما آیت‌الله خویی هم‌عصری او با امام رضا را نپذیرفته است.

از عبدالعظیم گفت‌وگویی با امام هادی(ع) درباره باورهای دینی او گزارش شده است. در این گفت‌وگو، عبدالعظیم اعتقادات خود را برای امام بیان کرد و امام هادی(ع) آنها را تأیید کرد. این روایت به حدیث عرض دین مشهور است.

نقل است که عبدالعظیم با ادب و تواضع ویژه‌ای در مجلس امام جواد(ع) یا امام هادی(ع) حاضر می‌شد و امام(ع) نیز او را نزد خود می‌نشاند و از احوالش جویا می‌شد.

هجرت به ری

عبدالعظیم در دوره عباسیان، به سبب شرایط سیاسی و فشار بر شیعیان، مدتی به‌صورت مخفیانه زندگی کرد. به گزارش نجاشی او از بیم حکومت به ری رفت و در سرداب خانه یکی از شیعیان در محله «سِکَّةُ المَوالی» (کوی بردگان) سکونت گزید. او در آنجا به عبادت می‌پرداخت و مخفیانه برای زیارت قبری که آن را متعلق به یکی از فرزندان امام موسی کاظم(ع) می‌دانست، از خانه خارج می‌شد. به‌تدریج شیعیان از حضور او در ری آگاه شدند.

درباره علت رفتن عبدالعظیم به ری گزارش‌های دیگری نیز وجود دارد. بر اساس برخی گزارش‌ها، او به قصد سفر به خراسان و زیارت امام رضا(ع) حرکت کرده و در ری توقف کرد و مخفی شد. همچنین در برخی منابع، آمدن او به ری به توصیه امام هادی(ع) نسبت داده شده است.

برخی امامزادگان ایران

نام امامزاده	بقعه	از نسل امام	شهر، استان
هلال بن علی	امامزاده هلال بن علی	امام علی (ع)	اصفهان-آران و بیدگل
هاشم بن حسن بن یحیی	امامزاده هاشم	امام علی (ع) امام حسن(ع)	مازندران-آمل
عبدالعظیم حسنی	حرم حضرت عبدالعظیم	امام حسن(ع)	ری
شرف‌الدین داود الحسنی	امامزاده داود	امام حسن(ع)	تهران-کوه‌های کن
حسن بن حسین بن اسحاق		امام حسن(ع)	لرستان-الیگودرز
جلال‌الدین اشرف	امامزاده سید جلال‌الدین اشرف	امام حسن(ع)	گیلان-آستانه اشرفیه
محسن بن علی بن حسین (الاثرم)	امامزاده محسن یا امامزاده کوه	امام حسن(ع)	همدان
علی‌اکبر بن ابراهیم بن حسین	امامزاده علی‌اکبر چیذر	امام سجاد(ع)	محله چیذر تهران
محمد بن محمد بن زید	امامزاده محروق	امام سجاد(ع)	خراسان رضوی - نیشابور
عبدالله بن حسین بن علی اصغر بن زین‌العابدین	امامزاده عبدالله	امام سجاد(ع)	خوزستان-شوشتر
محمد بن زید بن علی	امامزاده محمد بن زید	امام سجاد(ع)	خوزستان - شوشتر
حسن، حسین، ابراهیم و جعفر	بقعه چهار امامزاده قم	امام سجاد(ع)	قم
اظهر بن علی	امامزاده اظهر بن علی	امام سجاد(ع)	روستای درگزین، شهر رزن، همدان
احمد بن علی	امامزاده احمد	امام باقر(ع)	اصفهان - حسن آباد
علی بن محمد باقر(ع)	مشهد اردهال	امام باقر(ع)	اصفهان - کاشان
علی بن جعفر الصادق	سه بقعه منسوب در عُریض (مدینه)، قم و سمنان	امام صادق(ع)	مدینه/قم/ سمنان
علی زین العابدین	درب امام	امام صادق(ع)	اصفهان
جعفر بن علی	امامزاده جعفر	امام صادق(ع)	یزد
خدیجه خاتون	بقعه خدیجه‌خاتون	امام صادق(ع)	قم
حمزه بن موسی(ع)	در جوار آستانه حضرت عبدالعظیم	امام کاظم(ع)	تهران - ری
حسین بن موسی بن جعفر(ع)	علاءالدین حسین	امام کاظم(ع)	فارس - شیراز
محمد بن موسی بن جعفر(ع)	سید میرمحمد	امام کاظم(ع)	فارس - شیراز
حکیمه دختر امام کاظم(ع)		امام کاظم(ع)	کهکیلویه و بویراحمد - گچساران
اسحاق بن موسی(ع)	مشهدِ نور گرگان	امام کاظم(ع)	شهر گرگان
اسحاق بن موسی(ع)	امامزاده اسحاق بن موسی بن جعفر (ساوه)	امام کاظم(ع)
جعفر بن موسی کاظم	امامزاده شاهرضا	امام کاظم(ع)	اصفهان - شهرضا
زینب بنت موسی بن جعفر	زینبیه	امام کاظم(ع)	اصفهان
آقاعلی عباس	امامزاده آقا علی عباس	امام کاظم(ع)	اصفهان - کاشان
صالح بن موسی کاظم	امامزاده صالح	امام کاظم(ع)	تهران - تجریش
حسین بن موسی بن جعفر		امام کاظم(ع)	کوفه/ شیراز/ خراسان جنوبی - طبس
محمد بن موسی کاظم	امامزاده سبزقبا	امام کاظم(ع)	خوزستان-دزفول
سید بهاءالدین محمد	امامزاده سید بهاء الدین محمد (شیخ شبان)	امام کاظم(ع)	چهارمحال وبختیاری
علی بن حمزه	امامزاده شاه میر علی بن حمزه	امام کاظم(ع)	فارس - شیراز
محمد بن حسن	آقامشهید	امام کاظم(ع)	فارس - فراشبند
یحیی بن موسی کاظم	امامزاده یحیی بن موسی	امام کاظم(ع)	سمنان
عبیدالله بن موسی	کوسه هجیج	امام کاظم(ع)	کرمانشاه - روستای هجیج
سید سلطان‌محمد	امامزاده سید سلطان‌محمد (پیرچوگان)	امام کاظم(ع)	هرمزگان - رودان
عبدالله بن احمد الشعرانی	امامزاده عبدالله	امام کاظم(ع)	همدان
حسن بن عبدالله	امامزاده امام حسن	امام کاظم(ع)	شهرستان دیلم، استان بوشهر
حبیب بن موسی بن جعفر	زیارتگاه حبیب بن موسی	امام کاظم(ع)	کاشان
خدیجه خاتون	بقعه خدیجه‌خاتون	امام کاظم(ع)	قم
حسین بن علی	امامزاده حسین	امام رضا(ع)	قزوین
جعفر بن علی بن موسی الرضا	امامزاده جعفر بن رضا معروف به امامزاده شاه‌کرم	امام رضا(ع)	اصفهان
موسی بن محمد	امامزاده موسی مبرقع - چهل‌اختران	امام جواد(ع)	قم
احمد بن موسی مبرقع	امامزاده سلطان میراحمد یا احمد بن موسی مبرقع	امام جواد(ع)	اصفهان - کاشان
امامزاده اسماعیل		امام جواد(ع)	فارس - فسا
حسین بن علی النقی	شاهزاده حسین	امام هادی(ع)	همدان
حسین	شاهزاده حسین (جوپار)	امام کاظم(ع)	کرمان
محمد بن ابراهیم	امام‌زاده محمد	امام کاظم(ع)	کرمان

مدفن و ثواب زیارت عبدالعظیم

مقالهٔ اصلی: حرم عبدالعظیم حسنی

امام خمینی در حرم عبدالعظیم حسنی

عبدالعظیم در شهر ری درگذشت و در همانجا دفن شد آرامگاه او به مسجد شجره معروف است. این نامگذاری به خوابی اشاره دارد که در آن پیامبر(ص) محل دفن یکی از فرزندانش را کنار درخت سیب در باغی در ری پیش‌بینی کرده بود.

در روایتی از امام هادی(ع) آمده است که ثواب زیارت قبر عبدالعظیم با ثواب زیارت امام حسین(ع) برابر دانسته شده است. پژوهشگران این روایت را نشانه جایگاه عبدالعظیم و یا تدبیر امام هادی برای حفظ شیعیان از خطرات زیارت امام حسین(ع) می‌دانند. علی‌اکبر غفاری معتقد است این سخن ممکن است ناظر به شرایط خاصی باشد. وی برابری این دو زیارت را بعید می‌داند، اما بر اساس قاعده تسامح در ادله سنن و اخبار من بلغ معتقد است زیارت عبدالعظیم با نیت ثواب زیارت امام حسین(ع) می‌تواند مشمول فضل الهی گردد.

فضائل و مقامات

علامه حلی عبدالعظیم را عالمی پرهیزکار معرفی می‌کند. محدث نوری نیز درباره فضائل او از رساله صاحب بن عباد نقل می‌کند که وی مردی با ورع، پارسا، معروف به امانت، صداقت در گفتار، عالم به امور دین، قائل به توحید و عدل و دارای احادیث بسیار بود.

ابوتراب رویانی می‌گوید: شنیدم که ابوحماد رازی می‌گفت در سامرا بر امام هادی(ع) وارد شدم و از بعضی مسائل حلال و حرام پرسیدم. چون قصد وداع داشتم حضرت فرمود: چنانچه در امور دینی در [تشخیص] حلال و حرام، مسئله‌ای بر تو دشوار شد، از عبدالعظیم بن عبدالله حسنی سؤال کن و سلام مرا به او برسان. آقا جمال خوانساری متنی رابه عنوان زیارتنامه عبدالعظیم حسنی تنظیم کرده است وبه این فراز (السَّلامُ عَلَيْكَ يَا مَنْ بِزِيارَتِهِ ثَوابُ زِيارَةِ سَيِّدِ الشُّهَداءِ يُرْتَجىٰ)هم که بیانگر مقام او است با استناد به روایتی از امام هادی(ع) اشاره کرده است.

روایات عبدالعظیم

در کتب حدیثی، بیش از صد روایت از عبدالعظیم حسنی نقل شده است.

از وی کتاب‌هایی در دست است؛ مانند کتاب «خُطَب امیرالمؤمنین‌»و کتاب «یوم و لیله» که ظاهرا اعمالی است که بر حسب اخبار ائمه با اذکار خاصه روایت شده است و هر مکلفی می‌تواند در تمام روز و شب از مستحبات و واجبات به جا آورد.همچنین کتابی با عنوان «روایات عبدالعظیم حسنی‌» نیز شهرت دارد.

شیخ صدوق، مجموعه روایات وی را با عنوان «جامع اخبار عبدالعظیم‌» گردآوری کرده است. وی دو روایت از امام رضا(ع)، ۲۶ روایت از امام جواد(ع) و ۹ روایت از امام هادی(ع) بی‌واسطه نقل کرده است. روایات باواسطه وی هم به ۶۵ حدیث می‌رسد.

به تازگی، در کشور یمن، نسخه‌ای خطی از کتابی به نام احادیث امیر المؤمنین (باملاء القاضی جعفر الیمانی) کشف شد که در آن حکمت‌هایی منسوب به امام علی(ع) به روایت حضرت عبدالعظیم از امام جواد(ع) نقل شده بود. این کتاب به همت مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث در سال ۱۴۴۲ق به چاپ رسید. در سلسله سند احادیث این کتاب ذکر شده که راوی آن‌ها را از حضرت عبدالعظیم(ع) در خانهٔ ایشان در ری اخذ نموده است. ترجمه این احادیث و نیز شرح آن‌ها در دو اثر مستقل به چاپ رسیده است.

آثار درباره عبدالعظیم

پوستر فیلم سینمایی مسافر ری

آثار متعددی درباره زندگی، شخصیت، روایات و جایگاه عبدالعظیم حسنی نوشته شده است. از جمله آثار مهم در این زمینه می‌توان به «مسند حضرت عبدالعظیم حسنی» اثر عزیزالله عطاردی، «آشنائی با حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) و مصادر شرح حال او» اثر رضا استادی و «حکمت‌نامه حضرت عبدالعظیم الحسنی(ع)» اثر محمد محمدی ری‌شهری اشاره کرد. در خرداد ۱۳۹۲ش نیز کنگره بزرگداشت عبدالعظیم حسنی برگزار شد و مجموعه آثار این کنگره در ۲۹ جلد منتشر شده است.

از عبدالعظیم حسنی در آثار هنری نیز یاد شده است. فیلم سینمایی مسافر ری به کارگردانی داود میرباقری، روایتگر سفر او از سامرا به ری و رویدادهای این سفر است. این فیلم در سال ۱۳۷۹ش تولید و اکران شد و سپس نسخه سریالی آن از سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شد.

پیوند به بیرون

• سایت حرم عبدالعظیم حسنی
• متن و صوت زیارتنامه حضرت عبدالعظیم(ع)
• دائرة المعارف بزرگ اسلامی
• درباره شاه عبدالعظیم
• آفتاب ری حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) از منظرامامان معصوم(ع)
• اسوه تقوا بررسی روایات اخلاقی - اجتماعی حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)
• عظمت شخصیت حضرت عبدالعظیم در نظر امامان(ع) وعالمان بزرگ شیعه
• بررسی کلی روایات حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)
• سینمایی مسافر ری