ضامن آهو
ضامن آهو از القاب امام رضا(ع) که از داستانی مشهور در میان مردم گرفته شده و در منابع معتبر وجود ندارد. بر اساس این داستان معروف، آهویی گرفتار در دام صیاد، برای شیر دادن به بچهآهویش از امام رضا(ع) درخواست کمک میکند و امام رضا ضمانت او را میکند تا پس از شیر دادن به نزد صیاد بازگردد. قدیمیترین اشاره به اصل این روایت شعری منسوب به اِبنحَمّاد در قرن چهارم قمری است.
برخی پژوهشها ریشه این لقب را در داستانهایی معتبر میدانند؛ مانند پناهبردن آهو به مزار امام رضا(ع) یا ماجرای شفا یافتن فرزند سلطان سَنجَر که به ساختهشدن بارگاهی بر قبر امام رضا انجامید. در برخی روایتها، مشابه داستان ضمانت آهو برای پیامبر(ص) و برخی امامان دیگر نیز نقل شده است. داستان ضامن آهو تأثیر گستردهای در هنر، شعر و نقاشی داشته و الهامبخش آثار متعددی شده است؛ مانند تابلوی حریم حفاظت اثر محمود فرشچیان.
ضامن آهو در فرهنگ شیعه
ضامن آهو به یکی از لقبهای امام رضا(ع) اشاره دارد که خاستگاه آن داستان معروفی در نزد مردم است[۲] که محققان این داستان را در منابع معتبر نیافتهاند.[۳] بر اساس این داستان که مضمون حمایت از حیوانات دارد،[۴] آهویی دربند، از امام رضا(ع) میخواهد که نزد صیاد ضامن شود تا بتواند به بچهاش شیر دهد. علی بن موسی، ضامن آهو میشود و آهو پس از ساعتی بازمیگردد. صیاد که با دیدن این ماجرا متأثر شده بود، آهو را آزاد میکند.[۵]
گفته شده قدیمیترین منبعی که در آن به اصل این داستان اشاره شده (بدون اشاره به جزئیات آن) شعری منسوب به ابنحَمّاد از فقیهان امامیه در قرن چهارم قمری است که اولین بار در کتاب المناقب[۶] ذکر شده است.[۷]
ترجمه:علی بن موسی کسی است که در برابر چشمان حاضران آهو به او پناه آورد۰ کیست که پدرش مرتضی است همان کسی که میبالد و برتری دارد و چونان سیل میخروشد.
لقب ضامن آهو از القاب مشهور علی بن موسی شمرده میشود و در شبهقاره هند و ایران و بسیاری از مناطق دیگر، امام رضا(ع) به این نام شناخته میشود.[۸] در برخی متون، امام رضا نه به دلیل ضمانت آهو، که به دلیل ضامنشدن شفاعت برای زائرانش، به لقب ضامن خوانده شده است.[۹]
داستانهایی با منبع معتبر، مرتبط با ضامن آهو
به گفته احمد مهدوی دامغانی، مجتهد ایرانی و استاد دانشگاه هاروارد، دلیل لقبیافتن امام رضا به ضامن آهو، داستان دیگری بوده که در منابع معتبر و قدیمی آمده است.[۱۰] شیخ صدوق در کتاب عیون اخبار الرضا داستانی را نقل میکند که پس از شهادت امام رضا(ع) و نزدیک حرم او اتفاق افتاده است. بر اساس این داستان، شخصی به نام ابومنصور بن عبدالرزاق برای شکار آهویی در تعقیب آن بود. آهو به دیوار مزار امام رضا پناه میبرد و با وارد شدن در شکافی که در دیوار بوده، در آن ناپدید میشود. او این واقعه را نشانهای الهی میشمارد و از آن پس همیشه با توسل به امام رضا، حاجاتش را از خدا میخواسته و به آنها دست مییافته است.[۱۱]
علامه مجلسی در کتاب بحار الانوار، گزارش دیگری را شبیه ماجرای ابومنصور بن عبدالرزاق نقل میکند؛ به گزارش او در زمان سلطان سَنجَر، فرزند سلطان یا فرزند یکی از وزیران سلطان که بیمار بود به شکار رفته بود. آهو به حرم امام رضا پناه میبرد و شاهزاده با دیدن این صحنه خود را بر روی قبر انداخته و شفا مییابد. در اثر این شفا، سلطان سنجر بارگاهی بر روی قبر میسازد.[۱۲] برخی پژوهشگران نیز این داستان سلطان سنجر را سبب نامیدهشدن امام رضا به ضامن آهو دانستهاند.[۱۳]
محل وقوع داستان
گفته شده ماجرای ضمانت برای آهو در سفر امام رضا(ع) به مرو در منطقهای حد فاصل سمنان تا دامغان رخ داده، و به همین دلیل آنجا به «آهوان» شهرت یافته است.[۱۴] با این حال دلیلهای دیگری نیز برای نامگذاری آهوان بیان شده است، مثل سخن گفتن امام رضا با تعدادی آهو در آن منطقه و خبر دادن آنها از دشمنان امام رضا،[۱۵] یا فراوانی آهو در آن منطقه.[۱۶]
معصومان دیگر و ضمانت آهو
علاوه بر امام رضا، داستان ضمانت آهو برای معصومان دیگر نیز نقل شده، با این حال، تنها امام رضا به ضامن آهو شهرت یافته است.[۱۷] فضل بن حسن طبرسی در کتاب إعلامُ الوَریٰ داستان مشابهی را برای پیامبر اسلام،[۱۸] شیخ مفید در کتاب الاِختصاص ماجرایی را برای امام سجاد(ع)[۱۹] و محمد بن حسن صفّار در کتاب بَصائر الدَرَجات ضمانت آهو را برای امام صادق(ع)[۲۰] نقل کردهاند. برخی پژوهشگران معتقدند وقوع همه این ماجراهای شبیهبههم درباره معصومان مختلف اشکال عقلی ندارد و امری ممکن است.[۲۱]
تأثیر در فرهنگ و هنر
داستان ضامن آهو مبنای خلق آثار هنری بسیاری بوده است.[۲۲] این داستان در نقّالیها[۲۳]، پردهخوانیها[۲۴] و در اشعار فارسی بازتاب بسیاری یافته است.[۲۵]تاجالدین حسن بن سلیمان تونی معروف به سلیمی تونی، شاعر قرن هشتم هجری قمری از کسانی است که با بازخوانی متفاوتی از داستان ضامن آهو گریزی هم به حوادث کربلا داشته است. آهو در پاسخ امام رضا(ع) علت دیرآمدنش را حضور در مجلس عزای سیدالشهداء به مناسبت روز جمعه اظهار کرده است.
[۲۶] درباره محتوای ضمانت آهو از سوی امام رضا، آثار نقاشی مختلفی نیز کشیده شده که از جمله آثار معروف آن میتوان به تابلوی حریم حفاظت اثر محمود فرشچیان اشاره کرد.[۲۷] ضامنبودن امام رضا در شعرهای قرن سیزدهم و قبل از آن نیز دیده میشود، اما پس از قرن چهاردهم شاعران بسیاری به این موضوع پرداختهاند.[۲۸] از جمله:
محمد یزدی سروده است:
علی باقرزاده سروده است:
[۳۱] در ایران برخی آثار پویانمایی نیز با الهام از داستان ضامن آهو ساخته شده است؛ مانند پویانمایی «آقای مهربان» ساختهشده در سال ۱۳۹۱ش[۳۲] که تندیس طلایی و جایزه نقدی هشتمین جشنواره پویانمایی در بخش دینی را دریافت کرد،[۳۳] و نیز پویانمایی «بچه زرنگ» ساختهشده در سال ۱۴۰۱ش.[۳۴]
پانویس
- ↑ خزائی و دیگران، «مقایسه ساختار و مفهوم در آثار نقاشی برگرفته از قصه ضامن آهو»، ص۴۳.
- ↑ میرآقایی، «ضامن آهو و تجلی آن در شعر فارسی»، ص۱۱.
- ↑ محمدی ریشهری و دیگران، حکمتنامه رضوی، ۱۳۹۳ش، ج۱، ص۲۶.
- ↑ خزائی و دیگران، «بررسی ارتباط آموزههای دینی با ساختار و مفهوم در قصه ضامن آهو»، ص۸۹.
- ↑ میرآقایی، «ضامن آهو و تجلی آن در شعر فارسی»، ص۱۱.
- ↑ نگاه کنید به: ابنشهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۴۸.
- ↑ برجی، «آهو»، ص۲۳۶-۲۳۷.
- ↑ برجی، «آهو»، ص۲۰۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۳۱۵؛ جزائری، کشف الاسرار، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۷۳؛ بحرانی اصفهانی، عوالم العلوم، ۱۴۱۳ق، ج۲۲، ص۱۰.
- ↑ مهدوی دامغانی، چهار مقاله درباره مولی الموالی علی(ع) و داستان ضامن آهو، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۳.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۲۸۵-۲۸۶.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۸، ص۳۲۸.
- ↑ الیوسفی الغروی، «شبهة و ردّ: السائح التائه»، ص۱۹۹.
- ↑ حقیقت، «آهوان»، ص۸۸۵.
- ↑ عرفانمنش، جغرافیای تاریخی هجرت امام رضا(ع) از مدینه تا مرو، ۱۳۷۶ش، ص۱۱۶.
- ↑ «سفرنامه خراسان»، ۱۳۸۸ش، ص۶۳۰.
- ↑ برجی، «آهو»، ص۲۰۶.
- ↑ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۸۱.
- ↑ شیخ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۹۹.
- ↑ صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۳۴۹.
- ↑ جزایری، ریاض الابرار، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۱.
- ↑ خزائی و دیگران، «مقایسه ساختار و مفهوم در آثار نقاشی برگرفته از قصه ضامن آهو»، ص۴۰.
- ↑ سیّدان، «نقالی»، ص۵۵۳.
- ↑ محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۸۶.
- ↑ میرآقایی، «ضامن آهو و تجلی آن در شعر فارسی»، ص۱۵.
- ↑ شورای جهانی مراکز شیعی،https://www.wocoshiac.org/fa/shia-contex-fa/shiite-poems-and-poets/shiite-poems/zamene-ahoo
- ↑ خزائی و دیگران، «مقایسه ساختار و مفهوم در آثار نقاشی برگرفته از قصه ضامن آهو»، ص۴۱.
- ↑ میرآقایی، «ضامن آهو و تجلی آن در شعر فارسی»، ص۱۸.
- ↑ احمدی بیرجندی و نقویزاده، مدایح رضوی در شعر فارسی، ۱۳۷۷ش، ص۱۳۲.
- ↑ احمدی بیرجندی و نقویزاده، مدایح رضوی در شعر فارسی، ۱۳۷۷ش، ص۲۴۹.
- ↑ https://kouchesaresher.blogfa.com/category/14
- ↑ «انیمیشن آقای مهربان شب میلاد امام رضا از شبکه پویا پخش میشود»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «تندیس طلایی هشتمین جشنواره پویانمایی به انیمیشن "آقای مهربان" رسید»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «معرفی انیمیشن بچه زرنگ»، سایت فیلیمو.
منابع
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب(ع)، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
- احمدی بیرجندی، احمد، و سید علی نقویزاده، مدایح رضوی در شعر فارسی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- الیوسفی الغروی، محمدهادی، «شبهة و ردّ: السائِحُ التائِه»، در مجلۀ رسالة الثقلین، شماره ۴، ذوالحجة ۱۴۱۳ق.
- «انیمیشن آقای مهربان شب میلاد امام رضا از شبکه پویا پخش میشود»، در خبرگزاری شبستان، تاریخ درج خبر: ۲۰ اسفند ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید ۱۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
- برجی، یعقوبعلی، مدخل «آهو»، در دانشنامه امام رضا، قم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۴ش.
- «تندیس طلایی هشتمین جشنواره پویانمایی به انیمیشن "آقای مهربان" رسید»، در خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج خبر: ۲۰ اسفند ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید ۱۶ فروردین ۱۴۰۵ش.
- جزایری، سید نعمتالله، ریاض الابرار فی مناقب الائمة الاطهار، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۷ق.
- جزایری، سید نعمتالله، کشف الاسرار فی شرح الاستبصار، قم، مؤسسه دار الکتاب، ۱۴۰۸ق.
- حقیقت (رفیع)، عبدالرفیع، «آهوان»، وحید، شماره ۴۶، مهر ۱۳۴۶ش.
- خزائی، محمد، و حجتالله حسنوند، و غلامعلی حاتم، و محمد عارف، «بررسی ارتباط آموزههای دینی با ساختار و مفهوم در قصه ضامن آهو»، در فصلنامه تخصصی زبان و ادب فارسی، شماره ۵۲، پاییز ۱۴۰۱ش.
- خزائی، محمد، و حجتالله حسنوند، و غلامعلی حاتم، و محمد عارف، «مقایسه ساختار و مفهوم در آثار نقاشی برگرفته از قصه ضامن آهو»، در مجله پیکره، شماره ۲۴، تابستان ۱۴۰۰ش.
- «سفرنامه خراسان»، در کتاب سفرنامههای خطی فارسی تألیف گروهی از نویسندگان، تهران، نشر اختران، ۱۳۸۸ش.
- سیّدان، مریم، «نقالی»، در جلد ششم از دانشنامه زبان و ادب فارسی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۸۴ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الاختصاص، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا(ع)، تهران، جهان، ۱۳۷۸ق.
- صفار، محمدبنحسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد(ص)، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی(ره)، ۱۴۰۴ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، قم، مؤسسة آلالبیت(ع)، ۱۴۱۷ق.
- عرفانمنش، جلیل، جغرافیای تاریخی هجرت امام رضا(ع) از مدینه تا مرو، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۶ش.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدُرَر أخبار الائمه الأطهار(ع)، بیروت، دار اِحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، نشر معروف، ۱۳۷۶ش.
- محمدی ریشهری، محمد، و گروهی از پژوهشگران، حکمتنامه رضوی، قم، دار الحدیث، ۱۳۹۳ش.
- «معرفی انیمیشن بچه زرنگ»، سایت فیلیمو، تاریخ بازدید ۱۳ شهریور ۱۴۰۳ش.
- بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالله، عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من الآيات و الاخبار و الاقوال، تحقیق: محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی، قم، مؤسسة الامام المهدی(عج)، ۱۴۱۳ق.
- مهدوی دامغانی، احمد، چهار مقاله درباره مولی الموالی علی(ع) و داستان ضامن آهو، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۵ش.
- میرآقایی، سید هادی، «ضامن آهو و تجلی آن در شعر فارسی»، در مجله فرهنگ مردم، شماره ۴۳ و ۴۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۱ش.
| بستگان | امام کاظم(ع) (پدر) • نجمه (مادر) • سبیکه (همسر) • امام جواد (فرزند) • فاطمه معصومه(س) (خواهر) • حمزة بن موسی (برادر) • شاهچراغ (برادر) • سید میر محمد عابد (برادر) • قاسم بن موسی (برادر) • زید النار (برادر) | .jpg) |
|---|---|---|
| القاب | ||
| کنیهها | ||
| سخنان | ||
| مناظرات | ||
| اصحاب | ||
| خلفای معاصر | ||
| مسیر حرکت | ||
| شعر و هنر مرتبط | ||
| مکانها و بناهای مرتبط و منسوب | ||
| کتابشناسی | ||
| وابسته | ||