جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
 | |
| نام | جامعه مدرسین حوزه علمیه قم |
|---|---|
| رئیس | سید هاشم حسینی بوشهری |
| تأسیس | ۱۳۳۷ش (هسته اولیه)؛ ۱۳۴۱–۱۳۴۲ش (شکلگیری تشکل سیاسی) |
| سابق | هیئت مدرسین حوزه علمیه قم |
| ایدئولوژی | اسلامگرایی |
| مذهب | شیعه دوازدهامامی |
| وبگاه | پایگاه اطلاعرسانی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم |
| کشور | ایران |
جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نهادی متشکل از مدرسان و فضلای حوزه علمیه قم است که با هدف ساماندهی و اصلاح امور حوزه شکل گرفت. محمد فاضل لنکرانی، علی مشکینی، احمد جنتی، ابوالقاسم خزعلی، محمد یزدی و احمد آذری قمی از مؤسسان آن بودند. جامعه مدرسین با تدوین اساسنامه، اصلاح برنامههای درسی، تهذیب و تربیت طلاب، گسترش پژوهشهای اسلامی و توسعه فعالیتهای تبلیغی را دنبال کرد و از اوایل دهه ۱۳۴۰ش به فعالیت سیاسی روی آورد.
جامعه مدرسین در دوره حکومت پهلوی با حمایت از امام خمینی، تلاش برای تثبیت مرجعیت وی، صدور اعلامیه و مبارزه با حکومت پهلوی نقش داشت و پیشنهاد برپایی حکومت اسلامی و خلع سلطنت نیز از مواضع سیاسی آن بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، اعضای این نهاد در نهادهایی همچون شورای نگهبان، شورای عالی قضائی، دیوان عالی کشور و مجلس خبرگان رهبری حضور یافتند. جامعه مدرسین همچنین در موضوعاتی مانند مرجعیت، انتخابات و ولایت فقیه موضعگیری کرده و فعالیتهای علمی و فرهنگی آن از طریق مراکز وابسته، از جمله انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ادامه یافته است.
شکلگیری جامعه مدرسین
در اواخر دهه ۱۳۲۰ش و اوایل دهه ۱۳۳۰ش، افزایش شمار طلاب حوزه علمیه قم از حدود دو هزار نفر در سال ۱۳۲۶ش به حدود پنج هزار نفر در سال ۱۳۳۳ش، نیاز به ساماندهی امور آموزشی و مدیریتی حوزه را افزایش داد.[۱] در این شرایط، گروهی از مدرسان جوان برای رسیدگی به مسائل حوزه و ساماندهی وضعیت تحصیلی طلاب گرد هم آمدند و «هیئت مدرسین» را تشکیل دادند. این هیئت پس از بررسی مسائل حوزه، پیشنهادهایی را تهیه و به آیتالله بروجردی ارائه کرد. بروجردی با این پیشنهادها موافقت کرد، اما مسئولیت اجرای آنها را نپذیرفت.[۲]
پس از درگذشت آیتالله بروجردی در ۱۳۴۰ش، اعضای جدیدی به هیئت مدرسین پیوستند و شماری از فضلا و مدرسان نیز بدون عضویت رسمی با آن همکاری کردند. در پی برگزاری جلسات متعدد، اهداف این تشکل مشخص و اساسنامه «جامعه مدرسین حوزه علمیه قم» تدوین شد.[۳]
اساسنامه و ساختار سازمانی
اساسنامه نخستین جامعه مدرسین، مجموعهای از وظایف آموزشی، فرهنگی و اجتماعی را برای آن پیشبینی کرده بود. ساماندهی برنامههای درسی حوزهها، اصلاح کتابهای درسی، تهذیب حوزه، تربیت طلاب و مبلغان، ایجاد مراکز پژوهشی و رسانههای تبلیغی، تأسیس مدارس علوم اسلامی، تشکیل نهادهای اقتصادی و گردآوری اطلاعات درباره جریانهای ضداسلامی و ضدانقلابی از جمله اهداف تعیینشده بود. شیوه عضویت اعضا نیز در ماده ۱۴ اساسنامه مشخص شد.[۴]
جامعه مدرسین تا سال ۱۳۷۶ش بر پایه این اساسنامه فعالیت کرد. در این سال، به پیشنهاد آیتالله خامنهای، اساسنامه اصلاح شد و پس از بازنگریهای بعدی، در ۲۴ آذر ۱۳۸۳ش به تصویب رسید. در اساسنامه جدید، ترویج معارف اسلام ناب محمدی و مکتب اهل بیت(ع)، دفاع از قرآن و عترت و ارزشهای اسلامی، جهتدهی به پژوهشهای اسلامی، اصلاح برنامههای حوزههای علمیه از طریق شورای عالی حوزه، دفاع از نظام اسلامی و ولایت فقیه و تربیت نیروهای حوزوی مورد نیاز نظام مورد تأکید قرار گرفت.[۵]
براساس اساسنامه جدید، ارکان جامعه شامل هیئت مؤسس، شورای عالی، رئیس شورای عالی و هیئت رئیسه است. اعضای شورای عالی از میان اعضای رسمی جامعه و با رعایت شرایط علمی و حوزوی مقرر انتخاب میشوند.[۶] ساختار پیشین جامعه یازده بخش در حوزههای روابط عمومی، امور سیاسی، دانشگاهی، فرهنگی، اقتصادی، فقهی، مالی و تدارکات، تحقیق و بررسی، امور حوزههای علمیه، تبلیغات و امور خارج از کشور داشت.[۷] این ساختار در دوره جدید به چهار معاونت «جامعه و نظام»، «جامعه و مردم»، «جامعه و روحانیت» و «اداری و مالی» تغییر یافت.
مبارزه با حکومت پهلوی
فعالیت سیاسی جامعه مدرسین از اوایل دهه ۱۳۴۰ش و همزمان با تحولات سیاسی کشور گسترش یافت. پس از تصویب لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی در ۱۶ مهر ۱۳۴۱ش و اعلام اصول ششگانه «انقلاب سفید»، جامعه وارد فعالیت سیاسی شد. در پی این اقدامات، شماری از اعضا بازداشت، تبعید یا متواری شدند و با هجوم ساواک به منازل اعضا، اساسنامه جامعه نیز از بین رفت.[۸] با وجود فشارهای امنیتی، جلسات جامعه در دهه ۱۳۴۰ش بهصورت مخفیانه ادامه یافت و در شرایطی که برخی اعضا زندانی یا تبعید بودند، با حضور پنج یا شش نفر رسمیت مییافت.[۹]
حمایت از امام خمینی بهتدریج به یکی از محورهای اصلی فعالیت سیاسی جامعه تبدیل شد. پس از دستگیری و محاکمه امام در سال ۱۳۴۲ش و مطرح شدن احتمال اعدام وی، دوازده تن از اعضای جامعه برای اثبات مرجعیت او و جلب تأیید دیگر مراجع تقلید تلاش کردند. این اقدامات در جلوگیری از صدور حکم اعدام و آزادی امام در فروردین ۱۳۴۳ش مؤثر دانسته شده است.[۱۰]
پس از تبعید امام خمینی به ترکیه در ۱۳ آبان ۱۳۴۳ش و انتقال وی به عراق در ۱۳ مهر ۱۳۴۴ش، اعضای جامعه با چاپ و تکثیر اطلاعیههای امام، برگزاری سخنرانی و صدور بیانیه، فعالیت خود را ادامه دادند.[۱۱] پس از رحلت آیتالله سیدمحسن حکیم در خرداد ۱۳۴۹ش نیز دوازده تن از اعضای جامعه برای تثبیت مرجعیت امام خمینی اعلامیه صادر کردند و در واکنش، رژیم پهلوی ۲۵ تن از اعضای فعال جامعه را بازداشت و تبعید کرد.[۱۲]
نقش در پیروزی انقلاب اسلامی
در سالهای پایانی حکومت پهلوی، فعالیت جامعه مدرسین از اقدامات محدود حوزوی فراتر رفت و در جریان مبارزات انقلابی نمود بیشتری پیدا کرد. صدور اعلامیه در اعتراض به تبعید امام، برگزاری مراسم یادبود سید مصطفی خمینی و مشارکت در راهپیماییها و تظاهرات، از جمله اقدامات جامعه در این دوره بود.[۱۳]
در آذر ۱۳۵۷ش، جامعه با صدور اعلامیهای خواستار خلع محمدرضا پهلوی از سلطنت و برپایی حکومت اسلامی شد. در ماههای پایانی حکومت پهلوی نیز اعضای جامعه در هدایت بخشی از مبارزات مردمی و فراهم کردن مقدمات بازگشت امام خمینی از فرانسه به ایران در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ش مشارکت داشتند.[۱۴]
گزارشهای مربوط به این دوره از انتشار بیش از شصت اعلامیه از سوی اعضای جامعه یا افراد همسو با آن حکایت دارد. شمار امضاکنندگان نیز با توجه به شرایط بازداشت و تبعید اعضا، از دوازده تا بیش از هشتاد نفر متغیر بود.[۱۵] از این منظر، جامعه مدرسین در سالهای منتهی به انقلاب، به یکی از تشکلهای روحانی فعال در مبارزه با حکومت پهلوی تبدیل شد.
فعالیت و جایگاه پس از انقلاب
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، جامعه مدرسین در دی ۱۳۵۸ش رسماً به ثبت رسید و پس از انصراف برخی اعضا و جایگزینی افراد جدید در اردیبهشت ۱۳۵۹ش، فعالیت خود را بهعنوان یک واحد حقوقی آغاز کرد.[۱۶]
پیشینه مبارزاتی جامعه موجب شد اعضای آن در سالهای نخست جمهوری اسلامی در شماری از مناصب اجرایی، قانونگذاری و قضائی حضور یابند؛ از جمله شورای نگهبان، شورای عالی قضائی، دیوان عالی کشور، ریاست مجلس خبرگان، دادگاه انتظامی قضات و امامت جمعه مراکز استانها.[۱۷] همچنین به توصیه امام خمینی، اعضای ستاد انقلاب فرهنگی موظف به مشورت با جامعه مدرسین شدند و در مواردی نیز امام خمینی برخی اعضای جامعه را مستقیماً برای انجام مسئولیتهایی منصوب کرد.[۱۸]
جامعه مدرسین در فاصله سالهای ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۷ش در برخی امور نقش اجرایی داشت. اعزام نمایندگان امام به مناطق مختلف برای رسیدگی به مسائل و اختلافات، اعزام قاضی و حاکم شرع برای رسیدگی به پروندههای مرتبط با عوامل رژیم پهلوی و اداره امور مناطق و معرفی روحانیان برای نمایندگی امام در نهادها و نیروهای مسلح از جمله این فعالیتها بود.[۱۹]
اعضای جامعه مدرسین
| اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم | ||
|---|---|---|
| هیئت مؤسس | اعضای سابق | اعضای کنونی |
|
|
|
نقش در امور حوزه و مرجعیت و فعالیتهای علمی، فرهنگی
پس از انقلاب، جامعه مدرسین در کنار فعالیتهای سیاسی و اجرایی، در مسائل مربوط به حوزههای علمیه، مراجع و روحانیان نیز نقش یافت. از جمله این فعالیتها، اظهارنظر درباره جایگاه و صلاحیت افراد برای مرجعیت بود. پس از درگذشت آیتالله اراکی، جامعه در سال ۱۳۷۳ش هفت تن از علمای واجد شرایط تقلید را معرفی کرد: محمد فاضل لنکرانی، محمدتقی بهجت فومنی، سیدعلی حسینی خامنهای، حسین وحید خراسانی، میرزا جواد تبریزی، سیدموسی شبیری زنجانی و ناصر مکارم شیرازی.[۲۴]
جامعه در مواردی نیز درباره صلاحیت برخی افراد برای مرجعیت موضعگیری کرده و سید کاظم شریعتمداری و یوسف صانعی را فاقد صلاحیت مرجعیت دانسته است.[۲۵] حمایت از انتخاب آیتالله خامنهای به رهبری جمهوری اسلامی نیز از مواضع مهم جامعه در سالهای پس از انقلاب بود.[۲۶]
فعالیت جامعه مدرسین به عرصههای سیاسی و حوزوی محدود نبوده و حوزه نشر آثار اسلامی را نیز دربرگرفته است. انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم از مراکز وابسته به این تشکل است که در زمینه علوم اسلامی و آثار حوزوی فعالیت کرده و بیش از هزار عنوان کتاب منتشر کرده است.[۲۷]
مواضع سیاسی و انتخاباتی
مواضع رسمی جامعه مدرسین را باید از دیدگاههای فردی اعضای آن تفکیک کرد؛ زیرا اعضای جامعه ممکن است در برخی مسائل دیدگاههای متفاوتی داشته باشند، در حالی که بیانیهها و اطلاعیههای رسمی، بیانگر موضع جمعی جامعه به شمار میرود.[۲۸]
جامعه مدرسین در دورههای مختلف انتخابات ریاست جمهوری از نامزدهای مورد حمایت خود پشتیبانی کرده و در برخی دورهها نامزدهای مورد نظر خود برای مجلس خبرگان را معرفی کرده است.[۲۹] در سال ۱۳۸۱ش نیز در پی سخنان هاشم آغاجری، جامعه با صدور اطلاعیهای، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ایران را فاقد مشروعیت دینی دانست و از متدینان خواست با آن همکاری نکنند.[۳۰]
پانویس
- ↑ رجوع کنید به برگهایی از تاریخ حوزه علمیه قم، ص۳۱، ۱۸۶.
- ↑ رجوع کنید به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، روابط عمومی، ص۱۸؛ ایزدی نجفآبادی، ج۲، ص۳۳۹؛ مسعودی خمینی، ص۴۰۳؛ محمد یزدی، مصاحبه مورخ ۱۳۶۷ش، موجود در دفتر جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ص۱.
- ↑ رجوع کنید به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۸۳ش ب، ص۲؛ محمد یزدی، همان مصاحبه، ص۱۲؛ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، روابط عمومی، ص۱۹.
- ↑ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۶۰ش، ص۴-۵، ۱۲.
- ↑ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۸۳ش الف، ص۴.
- ↑ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۸۳ش، ص۵.
- ↑ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۸۳ش ب، ص۶.
- ↑ رجوع کنید به اسناد انقلاب اسلامی، ج ۳، ص۱۹۵.
- ↑ محمد یزدی، همان مصاحبه، ص۲.
- ↑ رجوع کنید به ایزدی نجف آبادی، ج ۱، ص۵۱؛ یزدی، ص۳۱۸-۳۱۹، ۳۳۰.
- ↑ رجوع کنید به مسعودی خمینی، ص۳۸۰؛ ایزدی نجفآبادی، ج ۲، ص۴۱۴.
- ↑ رجوع کنید به امام در آیینه اسناد، ج ۴، ص۴۹۰-۴۹۲؛ محمد یزدی، همان مصاحبه، ص۲؛ خلخالی، ج ۱، ص۱۸۵-۱۸۷.
- ↑ رجوع کنید به امام در آیینه اسناد، ج ۳، ص۳۲۵-۳۲۹، ج ۴، ص۳۷۱؛ «اعلامیه جمعی از اساتید و فضلاء حوزه علمیه قم»، ۷ محرّم ۱۳۹۹ق؛ ایزدی نجفآبادی، همانجا؛ نوزده دی به روایت اسناد ساواک، ص۳۲-۳۳؛ حماسه ۱۹ دی قم، ص۱۸۶، به نقل از محمد مؤمن؛ یزدی، ص۲۵۹-۲۶۰.
- ↑ یزدی، ص۱۹۵، ۲۶۵-۲۶۶، ۲۶۹؛ «امام خمینی»، پرونده موجود در آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ش۸۹۸، ص۶۴.
- ↑ محتشمی پور، ۱۳۷۶-۱۳۷۸ش، ج ۱، ص۳۹۴؛ فارسی، ص۲۴۱، ۲۴۳.
- ↑ رجوع کنید به همان، ص۲-۳؛ «جامعه مدرسین حوزه علمیه قم»، پرونده موجود در آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ش۵۳۳۶.
- ↑ محمد یزدی، همان مصاحبه، ص۵.
- ↑ امام خمینی، ج ۱۵، ص۴۰۹؛ محسن صالح، مصاحبه مورخ ۶ بهمن ۱۳۸۳ش.
- ↑ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۸۳ش، ص۴۵.
- ↑ اساسنامه؛ وبگاه رسمی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
- ↑ اعضای سابق، وبگاه رسمی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
- ↑ اعضای کنونی، وبگاه رسمی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
- ↑ اعضای جدید جامعه مدرسین حوزه علمیه قم چه کسانی هستند؟
- ↑ رجوع کنید به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۷۳ش؛ حائری، علی، روزشمار شمسی، ۱۳۸۶ش، ص۶۳۰.
- ↑ اطلاعیه جامعه مدرسین حوزه علمیه قم درباره عدم صلاحیت آیتالله شریعتمداری؛ نظر جامعه مدرسین حوزه علمیه قم درباره مرجعیت آقای حاج شیخ یوسف صانعی.
- ↑ رجوع کنید به کیهان، ش۱۳۶۳۰، ۱۷ خرداد ۱۳۶۸ش، ص۳؛ محسن حرمپناهی، مصاحبه مورخ ۴ اردیبهشت ۱۳۶۹ش، موجود در دفتر جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ص۱۲۱۳.
- ↑ دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- ↑ رجوع کنید به محتشمیپور، ۱۳۷۶-۱۳۷۸ش، ج ۱، ص۳۹۴؛ یزدی، ص۲۴۷؛ محسن حرمپناهی، مصاحبه مورخ ۱۳۶۰ش، موجود در دفتر جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ص۱۴؛ محسن صالح، مصاحبه مورخ ۶ بهمن ۱۳۸۳ش.
- ↑ «آیه اللّه ناصر مکارم شیرازی»، پرونده موجود در آرشیو اسناد مرکز انقلاب اسلامی، ش۱۲۲۹؛ رسالت، سال ۱۲، ش۳۲۶۳، ۳ اردیبهشت ۱۳۷۶ش، ص۳؛ جمهوری اسلامی، سال ۲۲، ش۶۳۵۱، ۵ خرداد ۱۳۸۰ش، ص۹؛ کیهان، ش۱۱۷۳۹، ۱۱ آذر ۱۳۶۱ش، ص۳.
- ↑ اطلاعیه جامعه مدرسین حوزه علمیه قم درباره مجاهدین انقلاب اسلامی.
منابع
- اسناد انقلاب اسلامی، ج۳، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- «اعلامیه جمعی از اساتید و فضلاء حوزه علمیه قم بمناسبت عزاداری و راهپیمائی تاسوعا و عاشورا روز یکشنبه و دوشنبه»، قم، ۷ محرّم ۱۳۹۹ق.
- امام در آیینه اسناد: سیر مبارزات امام خمینی (س) به روایت اسناد شهربانی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، ۱۳۸۳ش.
- مصطفی ایزدی نجف آبادی، گذری بر زندگی فقیه عالیقدر آیتاللّه منتظری، تهران ۱۳۶۱-۱۳۶۶ش.
- برگهایی از تاریخ حوزه علمیه قم، به کوشش رسول جعفریان، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۱ش.
- حسین بشیریه، «کاریزما، سنت و قانون: منابع مشروعیت سیاسی»، در معمای حاکمیت قانون در ایران، تدوین اسماعیل خلیلی، تهران: طرح نو، ۱۳۸۱ش.
- جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، اساسنامه جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، ۱۳۶۰ش.
- جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، اساسنامه شورایعالی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، ۱۳۸۳ش.
- جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، «بیانیه مهم جامعه مدرسین حوزه علمیه قم درباره مرجعیت در تاریخ ۱۱/۹/۱۳۷۳»، قم ۱۳۷۳ش.
- جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم از آغاز تاکنون، قم ۱۳۸۳ش ب (منتشر نشده)؛ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. روابط عمومی، «جامعه مدرسین»، نورعلم، دوره ۱، ش ۴ (خرداد ۱۳۶۳).
- حماسه ۱۹ دی قم، به کوشش علی شیرخانی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ش.
- صادق خلخالی، خاطرات آیتاللّه خلخالی، تهران ۱۳۷۹-۱۳۸۰ش.
- روحالله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفه امام، تهران ۱۳۷۸ش.
- عباس شادلو، اطلاعاتی درباره احزاب و جناحهای سیاسی ایران امروز، تهران ۱۳۷۹ش.
- جلال الدین فارسی، فرهنگ واژههای انقلاب اسلامی، تهران، ۱۳۷۴ش.
- عباس فیروزی، «دومین دوره شورای عالی و مدیریت حوزه علمیه»، پیام حوزه، سال ۲، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۴).
- علی اکبر محتشمی پور، چند صدایی در جامعه و روحانیت، تهران ۱۳۷۹ش.
- علی اکبر محتشمی پور، خاطرات حجتالاسلام والمسلمین سیدعلی اکبر محتشمی پور، تهران ۱۳۷۶-۱۳۷۸ش.
- علی اکبر مسعودی خمینی، خاطرات آیتاللّه مسعودی خمینی، تدوین جواد امامی، تهران ۱۳۸۱ش.
- علی اکبر ناطق نوری، خاطرات حجتالاسلام والمسلمین علیاکبر ناطق نوری، تدوین مرتضی میردار، تهران ۱۳۸۲ش.
- نوزده دی به روایت اسناد ساواک، تهران: وزارت اطلاعات، مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۸۲ش.
- محمد یزدی، خاطرات آیتاللّه محمد یزدی، تهران ۱۳۸۰ش.