ابواب فقه

اَبوابِ فقه ناظر به تقسیم‌بندی احکام فقهی شیعه در ارتباط با واجبات و محرمات عملی اسلام است. براساس تحقیقات فقهی، نخستین تقسیم‌بندی صریح در منابع فقهی شیعه، در آثار سلار دیلمی (متوفی ۴۴۸ق.)، شیخ طوسی (متوفی ۴۶۰ق.) و ابوالصلاح حلبی (متوفی ۴۴۷ق.) مشهود است که ابواب فقه را به سه بخش عبادات، محرمات و احکام تقسیم کرده‌اند. سلار دیلمی، فقه را به دو بخش عبادات و معاملات تقسیم نموده و بخش دوم را به دو زیرمجموعه عقود و احکام، که احکام نیز خود به دو دسته احکام جزائی و سایر احکام بخش‌بندی شده‌اند. محقق حلی، با الهام از این رویکرد، کتاب شرائع خود را بر پایه چهار بخش اصلی: عبادات، عقود، ایقاعات و احکام بنا نهاد که این شیوه، مورد پذیرش و پیروی فقهاء متأخر قرار گرفت.

به گفته پژوهشگران فقهی، شهید اول (متوفی ۷۸۶ق) در کتاب القواعد و الفوائد در توضیح این تقسیم‌بندی بیان می‌کند که احکام از حیث هدف غایی به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود: اول، احکام متعلق به آخرت که مصداق بارز آن عبادات است؛ و دوم، احکام دنیوی. در ادامه، بخش احکام دنیوی را به دو زیرمجموعه «عقد» و «ایقاع» تقسیم می‌نماید، مشروط‌بر آنکه این احکام نیازمند انشای لفظی و بیان صیغه باشند. در صورتی که احکام دنیوی فاقد چنین نیازی باشند، در ذیل عنوان «احکام» قرار می‌گیرند. با وجود اینکه فقهایی چون فاضل مقداد (متوفای ۸۲۶ق) و فیض کاشانی (متوفای ۱۰۹۰ق) تقسیم‌بندی‌های متفاوتی را پیشنهاد کرده‌اند، اما روش تقسیم‌بندی محقق حلی (که به صورت رایج در چهار بخش عبادات، عقود، ایقاعات و احکام است) همچنان به‌عنوان روشی غالب و مورد پیروی در فقه شیعه باقی مانده است.

دسته‌بندی کلی ۵۲ باب فقهی براساس کتاب شرائع الاسلام

ردیف	دسته	تعداد ابواب	ابواب
۱	عبادات	۱۰	طهارت، صلاة، صوم، اعتکاف، زکات، خمس، حج، عمره، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر
۲	عقود	۱۷	تجارت، رهن، مفلّس، حجر، ضمان، کفالت، صلح، مضاربه، مزارعه و مساقات، ودیعه، عاریه، اجاره، وکالت، وقف و صدقات، هبه، سبق و رمایه، وصایا، نکاح
۳	ایقاعات	۱۱	طلاق، خُلع و مبارات، ظهار (با لواحق کفارات)، ایلاء، لعان، عتق، تدبیر و مکاتبه و استیلاد، اقرار، جعاله، اَیمان، نذر
۴	احکام	۱۲	صید و ذباحه، اطعمه و اشربه، غصب، شفعه، احیاء موات، لقطه، ارث، قضاء، شهادات، حدود و تعزیرات، قصاص، دیات

دسته‌بندی فقهی از نگاه شهید صدر

ردیف	دسته‌بندی اصلی	زیردسته	توضیح	نمونه مباحث
۱	عبادات	-	اعمالی که جنبه عبادی دارند	نماز، روزه، اعتکاف، حج، عمره، کفارات
۲	أموال	اموال عمومی	اموالی که به شخص خاصی تعلق ندارد و برای مصالح عمومی در نظر گرفته شده است.	خراج، انفال، خمس، زکات
		اموال خصوصی	اموالی که مالک یا مالکان مشخصی دارد.
		اسباب شرعی تملّک	به دست آوردن حق خاص.	احیاء موات، حیازت، صید، تبعیت، میراث، ضَمانات و غرامات و نظایر آن
		احکام تصرف در اموال	شامل مباحث مربوط به تصرفات و معاملات.	بیع، صلح، شرکت، وقف، وصیت و سایر تصرفات ومعاملات
۳	سلوک و آداب و رفتار شخصی	روابط خانوادگی (مناسبات زن و مرد)	اعمال شخصی که ربطی به عبادات و اموال ندارد.	نکاح و طلاق، خلع و مبارات، ظهار و لعان و ایلاء، و از این قبیل
		روابط اجتماعی و تنظیم رفتار فردی	مقررات مربوط به رفتار فردی افراد جامعه.	خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها، مَلابس و مساکن، آداب معاشرت، احکام نذر و عهد و یمین، ذباحه، امر به معروف و نهی از منکر
۴	آداب عمومی	-	رفتار و سلوک دستگاه‌های حکومتی و عمومی در مسائل مختلف.	قضاء و حکومت، صلح و جنگ، روابط بین المللی