مقاله قابل قبول
استناد ناقص
شناسه ارزیابی نشده
نارسا

آزر

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

آزَر پدر یا عموی حضرت ابراهیم(ع) است که نام وی در آیه ۷۴ سوره انعام آمده است. در این آیه از آزر، با تعبیر «أب» یاد شده است؛ به همین دلیل برخی آزر را پدر حضرت ابراهیم دانسته‌اند. کسانی معتقدند که پدران انبیاء نباید مشرک باشند، به همین دلیل آزر پدر ابراهیم نیست. طباطبایی در المیزان معتقد است آزر پدر ابراهیم نیست. در برخی از منابع تاریخی نام پدر ابراهیم را تارخ ثبت کرده‌اند. درخواست استغفار حضرت ابراهیم (ع) برای آزر از جمله مسائل کلامی است که مورد مناقشه قرار گرفته است.

شخصیت‌شناسی

آزر را از اهالی روستای کوثی در سواد (کوفه کنونی) معرفی کرده‌اند.[۱] در روایتی از امام صادق(ع) آمده است که آزر منجم نمرود بوده است. قبل از تولد حضرت ابراهیم(ع)، آزر نزد نمرود پیش‌بینی کرد در این زمان مردی به دنیا می‌آید که مردم را به دینی دیگر می‌خواند و سپس در آتش انداخته می‌شود. به همین جهت نمرود دستور داد زنان از مردان جدا شوند و اطفالی که به دنیا می‌آمدند را بکشند.[۲]

در تفسیر تبیان آمده است آزر به معنای خطاکار است یا اینکه اسم بتی بوده است و آزر بت‌پرست بوده است. وی عمو یا جد مادری ابراهیم (ع) بوده و اسم پدر ابراهیم(ع) تارخ [یادداشت ۱] بوده است.[۳] برخی آزر را جد مادری ابراهیم(ع) یا عموی وی دانسته‌اند؛[۴] در مقابل برخی وی را پدر حضرت ابراهیم(ع) دانسته‌اند.[۵]

آزر در قرآن

در آیه ۷۴ سوره انعام به آزر تصریح شده است: وَ إِذْ قالَ إِبْراهیمُ لِأَبیهِ آزَرَ أَ تَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّی أَراک وَ قَوْمَک فی ضَلالٍ مُبینٍ (۷۴) ابراهیم پدر (عموی) خود را مورد سرزنش قرار داد و به او چنین «گفت: آیا این بت‌های بی‌ارزش و موجودات بی‌جان را خدایان خود انتخاب کرده‌ای»؟

همچنین در آیات دیگر نیز به آزر اشاره شده است:

  • آیه ۴۸ سوره مریم: قالَ سَلامٌ عَلَیک سَأَسْتَغْفِرُ لَک رَبِّی إِنَّهُ کانَ بی‌حَفِیا وَ أَعْتَزِلُکمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ أَدْعُوا رَبِّی عَسی أَلَّا أَکونَ بِدُعاءِ رَبِّی شَقِیا" ابراهیم(ع) گفت: سلام بر تو، به زودی از پروردگارم برایت (ای آزر) طلب مغفرت می‌کنم، او به من مهربان است و من از شما و آنچه که غیر خدا می‌پرستید دوری و کناره‌گیری می‌کنم، و خدای خود را می‌خوانم و امیدوارم که چون او را بخوانم مرا از درگاه لطفش محروم نگرداند.
  • آیه ۱۱۴ سوره توبه: وَ ما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِیاهُ فَلَمَّا تَبَینَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ. استغفار ابراهیم برای پدرش (آزر) فقط به خاطر وعده‌ای بود که به او داده بود. اما هنگامی که او را در راه بت‌پرستی مصمم و لجوج دید دست از استغفار درباره او برداشت.

آزر، پدر یا عموی حضرت ابراهیم

قرآن آزر را «أب ابراهیم» معرفی می‌کند.[۶] اما با توجه به برخی اشکالات، تعدادی از مفسران، پدر بودن آزر را نپذیرفته و کلمه «أب» را بر غیر معنای ظاهری آن حمل کرده‌اند. در نتیجه دو قول در این مسئله وجود دارد:

آزر، عموی حضرت ابراهیم(ع)

  • شیخ طوسی در اثبات این مطلب به روایت صحیحی[۷] از پیامبر(ص) استناد می‌کند: «فَلَمَّا خَلَقَ آدَمَ جَعَلَنَا فِی صُلْبِهِ، ثُمَّ نَقَلَنَا مِنْ صُلْبِ إِلَی صُلْبِ فِی أَصْلَابِ الطَّاهِرِینَ وَ أَرْحَامِ الْمُطَهَّرَات؛ پس از خلق آدم، خداوند من و علی(ع) را در نسل مردان و زنان پاک منتقل می‌کرد و ما را به هیچیک از پلیدی‌های جاهلیت آلوده نکرد.»[۸] شیخ طوسی بر اساس همین روایت نتیجه می‌گیرد که با توجه به بت‌پرست بودن آزر، امکان ندارد که وی پدر حضرت ابراهیم(ع) و جد پیامبر(ص) باشد.[۹]
  • برخی از مفسران بر این مطلب چنین استدلال کرده‌اند::
  1. در هیچیک از منابع تاریخی اسم پدر ابراهیم، «آزر» شمرده نشده است؛ بلکه همه «تارخ» نوشته‌اند.
  2. از آیه ۱۱۴ سوره توبه استفاده می‌شود که ابراهیم(ع) پس از مأیوس شدن از ایمان آوردن آزر (أب خویش)، دیگر برای وی طلب آمرزش نکرد؛ اما در اواخر عمر و پس از بنای کعبه برای پدر و مادرش (با تعبیر والدین) طلب آمرزش کرد و نشان می‌دهد که والد وی غیر از أب (به معنای عمو یا جد مادری) است.
  3. از روایات اسلامی نیز برداشت می‌شود که پدر حضرت ابراهیم (که از اجداد پیامبر(ص) نیز به شمار می‌آید) نمی‌توانسته مشرک باشد.[۱۰]
  • تورات نیز تارح را پدر حضرت ابراهیم معرفی می‌کند.[۱۱]
  • علامه طباطبایی در المیزان معتقد است در زبان عربی «أب» به کسی اطلاق می‌شود که امور فرد را بر عهده دارد در نتیجه به پدر، عمو، جد، پدر زن، و حتی به رئیس و بزرگ قبیله نیز «أب» گفته می‌شود. او برای این ادعا شواهدی قرآنی ارائه می‌کند.[۱۲]

آزر، پدر حضرت ابراهیم(ع)

ظاهر تعبیر به «أب»، پدر بودن را می‌رساند. بنابراین برخی از مفسران به همین ظاهر اکتفا کرده و به اشکالات پاسخ داده‌اند.[۱۳]

مغفرت حضرت ابراهیم برای آزر

در آیه ۴۸ سوره مریم بیان شده که حضرت ابراهیم (ع) برای أب (پدر یا عمو یا جد مادری) خویش، آزر، طلب مغفرت می‌کند. علامه طباطبایی بیان می‌کند که استغفار و دعای ابراهیم(ع) برای آزر، دعای صوری بوده و در دنیا واقع شده، نه در آخرت برای شفاعت.[۱۴]

در تفسیر نمونه درباره استغفار ابراهیم (ع) برای آزر بیان داشته است:

  • «از این آیه به خوبی استفاده می‌شود که ابراهیم بعد از مایوس شدن از آزر دیگر هیچگاه برای او طلب آمرزش نکرد و شایسته هم نبود چنین کند، و تمام قرائن نشان می‌دهد این جریان در دوران جوانی ابراهیم و زمانی بود که در شهر بابل می‌زیست و با بت‌پرستان مبارزه داشت. ولی آیات دیگر قرآن نشان می‌دهد که ابراهیم در اواخر عمر خود و پس از پایان بنای کعبه برای پدرش از خداوند طلب آمرزش کرد (البته در این آیات چنان که خواهد آمد از پدر تعبیر به «أب» نشده بلکه تعبیر به والد که صریحا مفهوم پدر را می‌رساند، شده است). آنجا که می‌فرماید: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْکبَرِ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعاءِ... رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوالِدَی وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یوْمَ یقُومُ الْحِسابُ؛ حمد و سپاس برای خدایی است که در پیری به من اسماعیل و اسحاق را بخشیده، پروردگار من دعا را اجابت می‌کند، پروردگارا! من و پدر و مادرم و مؤمنین را در روز رستاخیز بیامرز.

برخی از جمله آیت الله مکارم شیرازی، از انضمام این آیه به آیه سوره توبه که مسلمانان را از استغفار برای مشرکان بر حذر می‌دارد و ابراهیم را از انجام چنین کاری جز برای یک مدت محدود آن هم برای یک هدف مقدس، برکنار می‌شمرد، چنین برداشت کرده‌اند که منظور از «أب» در آیه مورد بحث، پدر نیست، بلکه عمو یا پدر مادر و یا مانند آن است و به تعبیر دیگر «والد» در بیان معنی پدر صراحت دارد، در حالی که «أب» صراحت ندارد.»[۱۵]

آزر در ادبیات فارسی

در ادبیات فارسی نیز از آزرِ بت‌پرست در کنار ابراهیمِ موحد استفاده شده است:

دعوی کنند گرچه براهیم زاده‌ایم چون ژرف بنگری همه شاگرد آزرند[۱۶]
  • خواجه عبدالله انصاری: ابراهیم را چه زیان که آزر پدر اوست و آزر را چه سود که ابراهیم پسر اوست؟[۱۷]
  • سعدی: و سنت جاهلان است که چون به‌دلیل از خصم فرومانند، سلسله ٔ خصومت جنبانند؛ چون آزر بت‌تراش که ...
هنر بنمای اگر داری نه گوهر گل از خارست و ابراهیم از آزر[۱۸]