ابن طباطبا
| از قیام کنندگان علیه حکومت مأمون عباسی و از امامان زیدیه | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن ابراهیم بن اسماعیل بن ابراهیم بن حسن مثنی بن حسن(ع) بن علی بن ابی طالب(ع) |
| لقب/کنیه | ابوعبدالله |
| نسب | سادات طباطبایی، از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) |
| زادروز | سال ۱۷۳ |
| وفات | ۱ رجب سال ۱۹۹ هجری قمری |
| محل دفن | نجف |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| فعالیتها | تصرف کوفه در سال ۱۹۹ قمری • قیام علیه حکومت عباسیان در زمان مامون عباسی |
| اطلاعات دیگر | |
محمد بن ابراهیم بن اسماعیل بن ابراهیم بن حسن مثنی بن حسن(ع) بن علی بن ابیطالب(ع) معروف به ابن طباطبا از سادات خاندان طباطبایی و از نسل امام حسن(ع) است که در مدینه به سال ۱۷۳ق، متولد شد.[۱] وی در قیام شهید فخ شرکت داشت[۲] و کنیهاش ابوعبدالله بود.[۳]
خاندان طباطبایی، فرزندان و نوادگان ابراهیم بن اسماعیل دیباج هستند که نخستینبار با عنوان طباطبا شهرت یافتند.
به گفته مورخان، بعد از پیروزی مامون عباسی بر برادرش امین، بهدلیل آشفتگی اوضاع، با شورشهای مختلف روبرو شد. یکی از این شورشها، قیام ابن طباطبا بود که از قیامهای زیدیه به شمار میرود. او ابتدا از مدینه به کوفه رفت تا یارانی جمع کند، اما ناکام ماند و به حجاز بازگشت. در راه بازگشت، با ابوالسرایا، یکی از فرماندهان شورشی عباسیان، ملاقات کرد و با همراهی او سپاهی تشکیل داد. در سال ۱۹۹ق، این نیروها به کوفه حمله کردند و شهر را تصرف کردند.[۴] شعار آنان «الرّضا من آل محمد» بود.[۵] حسن بن سهل، حاکم عراق، سپاهی به فرماندهی زهیر بن مسیب برای مقابله فرستاد، اما سپاه عباسیان شکست خورد.[۶] طبق روایت ابوالفرج اصفهانی، امام باقر(ع) و زید بن علی(ع) این قیام را پیشگویی کرده بودند.[۷]
در قیام ابن طباطبا که با حضور فعال علویان همراه بود، بسیاری از آنان کشته شدند. به گفته ابوالفرج اصفهانی در کتاب مقاتل الطالبیین، برخی از این شهدای علوی[۸] عبارت بودند از:
- محمد بن محمد بن زید که پس از ابن طباطبا رهبری قیام را بر عهده گرفت.
- حسن بن حسین بن زید و حسن بن إسحاق بن علی بن حسین که در درگیری با ابوالسرایا و هرثمه کشته شدند.
- محمد بن حسین بن حسن و علی بن عبدالله بن محمد که در یمن در دفاع از قیام ابن طباطبا به شهادت رسیدند.
به گفته مورخان، ابن طباطبا در ۱ رجب سال ۱۹۹ق درگذشت.[۹] احتمال مرگ او بهدلیل مسمومیت یا قتل توسط ابوالسرایا مطرح شده است.[۱۰] برخی تاریخنگاران معتقدند که ابوالسرایا بهدلیل مخالفتهای ابن طباطبا،[۱۱] از جمله اعتراض به حمله ناگهانی به کوفه و درخواست بازگرداندن اموال غارتشده،[۱۲] او را کشت.[۱۳] بعد از مرگ ابن طباطبا، محمد بن محمد بن زید به جانشینی او برگزیده شد.[۱۴]
پس از وفات ابن طباطبا، ابوالسرایا چشمان وی را بست و مرگ وی را مخفی نگه داشت، سپس شبانه با گروهی از زیدیه او را به نجف برده و در آنجا دفن نمود. گفتهاند این پنهانکاری و دفن شبانه، مصلحت سیاسی بودهاست.[۱۵]
وصیت ابن طباطبا به مردم این بود که از اهل بیت(ع) دفاع کنند و در صورت نیاز به انتخاب امام، علی بن عبیدالله را برگزینند.[۱۶] اما پس از مرگ او، مردم با محمد بن محمد بن زید بیعت کردند.[۱۷] ابن طباطبا شبانه در نجف دفن شد، که احتمالاً بهدلیل مصلحت سیاسی بوده است.
پانویس
- ↑ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۵، ص۲۹۳.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۳۸۳.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۲۴۴.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۷، ص۳۰۲
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۴۳۳؛ سلطانی، تاریخ و عقاید زیدیه، ۱۳۹۰ش، ص۷۴.
- ↑ ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۳ق، ج۱۳، ص۷۰.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۴۲۸ -۴۲۹.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۴۲۳.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۸، ۵۲۹.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۸، ص۵۲۹.
- ↑ گردیزی، تاریخ، ۱۳۶۳ش، ص ۱۷۲.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص ۳۰۵؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۵۳۱.
- ↑ محلی، الحدائق الوردیة، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۲۰۳.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۸، ص۵۲۹.
- ↑ ابوافرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۴۳۵.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۴۳۴.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۴۳۴.
منابع
- ابنالاثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق.
- ابنکثیر، أبو الفداء اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷/ ۱۹۸۶م.
- ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، تحقیق: سید احمد صقر، بیروت، دار المعرفة، ۱۳۶۸ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، به کوشش محمدباقر محمودی، ۱۳۹۷ق / ۱۹۷۷م.
- ذهبی، شمسالدین، تاریخ الاسلام، تحقیق: عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ هشتم، ۱۹۸۹م.
- سلطانی، مصطفی، تاریخ و عقاید زیدیه، قم، نشر ادیان، ۱۳۹۰ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- فرمانیان، مهدی و سید علی موسوینژاد، زیدیه تاریخ و عقاید، قم، نشر ادیان، ۱۳۸۶ش.
- گردیزی، عبدالحی بن ضحاک، تاریخ، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران، ۱۳۶۳ش.
- محلّی، حمید بن احمد، الحدائق الوردیة فی مناقب ائمة الزیدیة، دمشق، بینا، ۱۴۰۵ ق.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دارصادر، ۱۳۷۹ق / ۱۹۶۰م.