غبطه
غِبطه یا رَشک در اخلاق اسلامی یعنی آرزو کردن نعمتی که دیگری دارد، بدون آنکه در فکر از دست رفتن آن نعمت از دیگری باشد.[۱] غبطه در لغت به معنای حال خوش و شادمانی است.[۲]
غبطه خوردن در روایات اسلامی بهعنوان یک فضیلت معرفی شده و بهویژه در مورد مؤمنان ذکر شده است. امام صادق(ع) در روایتی بیان کردهاند که مؤمن غبطه میخورد، اما حسادت نمیورزد. در مقابل، منافق حسادت میورزد ولی غبطه نمیخورد.[۳]
چیزهایی که شایسته غبطه خوردن هستند، در روایات مختلف آمده است:
- کسی که در انجام کار خیر سبقت میگیرد.[۴]
- کسی که عمرش در اطاعت از خدا سپری شده است.[۵]
- همچنین زائر قبر امام حسین(ع) نیز مورد غبطه قرار میگیرد.[۶]
از سوی دیگر، در برخی روایات غبطه خوردن به مال و امور دنیوی، مذمت شده است.[۷] ملا احمد نراقی غبطه را از فضایل اخلاقی میداند و میگوید که اگر غبطه بهدلیل نعمتهای دینی باشد، آن غبطه مورد پسند خداست. اما اگر به دلیل نعمتهای دنیوی و مباح باشد، هرچند حرام نیست، ولی باعث افت و دوری از مقامهای بلند معنوی خواهد شد.[۸]
عالمان اخلاق در تفاوت حسد و غبطه میگویند که غبطه، آرزوی داشتن چیزی است که دیگری دارد بدون اینکه بخواهی آن را از دستش بگیرد، ولی حسد، خواستهای است که فرد میخواهد نعمت دیگری از او گرفته شده و به او برسد.[۹] ابن ابیالحدید نیز توضیح میدهد که حسد درواقع خشم بر نعمت دیگری است، اما غبطه فقط آرزوی داشتن آن نعمت است.[۱۰]
غبطه یک صفت خوب و اخلاقی به شمار میرود،[۱۱] درحالیکه حسد بهعنوان یک رذیله اخلاقی شناخته میشود[۱۲] که صاحبش را مبتلای به عقوبت دنیوی و عذاب اخروی میکند و در قرآن و روایات مذمت شده است.[۱۳] همچنین، غبطه با حسرت که اندوه بر چیزی از دست رفته است،[۱۴] تفاوت دارد.[۱۵] گفته شده است که حسرت، یک واکنش عاطفی و نوعی اندوه است که فرد، زمانی که احساس از دست دادن فایده و امتیازی داشته باشد، آن را تجربه میکند.[۱۶]
غبطه در کلمات فقها به معنای مصلحت و منفعت است.[۱۷] مثلاً گفته میشود تصرف ولیّ (پدر، جد یا حاکم شرع) در اموال فردی که تحت سرپرستی است، باید به نفع او باشد.[۱۸] همچنین، در امانتداری شرعی، رعایت غبطه (مصلحت) مالک و جلوگیری از ضرر به مال او واجب است.[۱۹]
کتاب «جامع الاحادیث حسد: غبطه و منافسه» نوشته علیرضا برازش. نویسنده در این کتاب به گردآوری و دستهبندی روایات پیرامون حسد و موضوعات مرتبط با آن مانند غبطه، از منابع معتبر روایی شیعه، پرداخته است. این کتاب در یک مجلد از سوی انتشارات امیرکبیر چاپ گردیده است.[۲۰]
پانویس
- ↑ فیومی، مصباح المنیر،۱۴۱۸ق، ج۱، ص۴۴۲.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۷، ص۳۵۸-۳۵۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۷۴۹.
- ↑ آمدی، غررالحکم و دررالکلم، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۰۰.
- ↑ آمدی، غررالحکم و دررالکلم، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۲۸.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۲۵۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۳۴۹.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۴۵۹.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، ۱۱۹۶ق، ج۲، ص۱۹۹؛ازهری، تهذیب اللغه، ۱۴۲۱ق، ج۸، ص۸۴.
- ↑ ابن ابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۳۱۹.
- ↑ نراقی، معراج السعاده، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۴۵۹.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، ۱۱۹۶ق، ج۲، ص۲۰۰.
- ↑ سوره نساء، آیه ۵۴؛ سوره بقره، آیه ۱۰۹؛ سوره فلق، آیه ۵؛ کلینی، الکافی، ۱۳۲۰ق، ج۳، ص۷۴۶.
- ↑ جوهری، الصحاح تاج اللغه، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۳۰.
- ↑ ولیزاده، «نشانه شناسی حسادت با تکیه بر منابع اسلامی»، ص۸۰.
- ↑ ولی زاده، «نشانه شناسی حسادت با تکیه بر منابع اسلامی»، ص۸۰.
- ↑ موسسه دایره المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۵، ص۵۳۵.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقها، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۸۰.
- ↑ موسسه دایره المعارف الفقه الاسلامی، الموسوعه الفقهیه، ۱۴۲۳ق، ج۱۷، ص۵۹.
- ↑ «جامع الاحادیث: حسد»، سایت انتشارات امیرکبیر.
منابع
- آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، قم، دار الکتاب الاسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- ابنابیالحدید، عبدالحمید بن هبةالله، شرح نهج البلاغه، قم، مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی، ۱۴۱۸ق.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق.
- ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغه، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۱ق.
- «جامع الاحادیث: حسد»، سایت انتشارات امیرکبیر، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۳۹۹ش.
- جوهری، ابو نصر، الصحاح تاج اللغه، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقها، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- فیومی، ابو العباس، المصباح المنیر، بیروت، المکتبة العصریه، ۱۴۱۸ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.
- مؤسسه دایرةالمعارف الفقه الاسلامی، الموسوعة الفقهیه، قم، مؤسسة دایرةالمعارف الفقه الاسلامی، ۱۴۲۳ق.
- مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، زیرنظر: سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- نراقی، ملااحمد، معراج السعاده، قم، انتشارات هجرت، چاپ ششم، ۱۳۷۸ش.
- نراقی، ملامهدی، جامع السعادات، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۱۹۶ق.
- نوری، میرزا محمدحسین، مستدرک الوسائل، بیروت، مؤسسة آل البیت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- ولیزاده، ابوالقاسم، «نشانهشناسی حسادت با تکیه بر منابع اسلامی»، در مجله معرفت، شماره ۱۷۴، بهار ۱۳۹۱ش.
پیوند به بیرون
«نشانهشناسی حسادت با تکیه بر منابع اسلامی»