مقاله قابل قبول
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
استناد ناقص

اخلاق محتشمی (کتاب)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از اخلاق محتشمی)
پرش به: ناوبری، جستجو
اخلاق محتشمی
کتاب اخلاق محتشمی.jpg
کتاب اخلاق محتشمی
اطلاعات کتاب
نویسنده: خواجه نصیرالدین طوسی
موضوع: اخلاق
زبان: فارسی
ناشر: دانشگاه تهران
تاریخ نشر: ۱۳۷۷ش
مجموعه: ۱ جلد

اَخلاقِ مُحتَشَمی، کتابی اخلاقی اثر خواجه نصیرالدین طوسی و به زبان فارسی که حاوی موضوعات مختلف اخلاقی است. پندها و اندرزها، سخنان حکیمانه و تمثیلات فراوان، در این کتاب ذکر شده است. همچنین جنبه عملی این کتاب، از جنبه نظری آن بیشتر است.

این کتاب دارای چهل باب در موضوعات مختلف اخلاقی است. سه رساله دیگر نیز پس از ابواب چهل گانه آمده است.

درباره مؤلف

محمد بن محمد بن حسن طوسی مشهور به خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷-۶۷۲ ق) از اندیشمندان صاحب نفوذ مسلمان است. وی نویسنده کتاب‌ها و رساله‌های بسیاری در علوم اخلاق، منطق، فلسفه، کلام، ریاضیات و نجوم است که از میان آنها می‌توان به اخلاق ناصری، اوصاف‌ الاشراف، اساس الاقتباس، شرح الاشارات، تجرید الاعتقاد، جامع الحساب و کتاب مشهور زیج ایلخانی و التذکرة فی علم الهیئة در علم نجوم اشاره کرد. او همچنین رصدخانه مراغه و نیز کتابخانه مراغه را با بیش از چهار صد هزار جلد کتاب بنا نهاد.

نام‌گذاری و ساختار

از آن جا که خواجه نصیر، این کتاب را برای خواجه ناصرالدین عبدالرحیم بن ابی منصور محتشم قهستان تالیف کرده، به اخلاق محتشمی شهرت یافته است.[۱]

اخلاق محتمشی دارای چهل باب است. در این کتاب، نخست درباره هر موضوع، آیه‌هایی از قرآن، سپس احادیث نبوی و ائمه اطهار، آنگاه کلام حکما ذکر شده است.[۲]

محتوای کتاب

اخلاق محتشمی، علاوه بر آیات و احادیث، از رأی‌ها و گفته‌های بوذرجمهر، انوشیروان، روشنک دختر دارا و مانند اینها و از گفته‌های سقراط، افلاطون، ارسطو، دیوجانس، اسکندر، فیثاغورث و... نیز بهره برده است. خواجه نصیر کوشیده است بدون هیچ تعصبی همه آرای برگزیده و صحیح را درباره اخلاق نظری از کلیه منابعی که در عصر او در دسترس دانشمندان بوده است، خواه قرآن کریم و احادیث نبوی و خواه عقاید صوفیان و زاهدان و خواه اندیشه‌های ایرانیان باستان و فیلسوفان هند و یونان، گرد آورد و به ویژه از گفته‌های اخوان الصفا و سخنان داعیان اسماعیلیه، بسیار استفاده کرده است.

وی در کتاب، به ویژه در باب‌های دوم و سوم، اعتقاد خویش را به تشیع نشان داده و بی‌نظری و عدم تعصب او در نقل گفته‌های داعیان و حکیمان و فیلسوفان، دلیل بر مشرب حکیمانه و وسعت نظر و پیروی از روش علمی در تألیف کتاب است.

چهل بابی که در اخلاق محتشمی آمده، با باب نخست که در دین و شناسایی آفریننده است آغاز می‌شود و با باب چهلم که در حکایت‌ها، نادره‌ها، نکته‌ها و پندهاست پایان می‌یابد.

پس از پایان یافتن ابواب چهل‌گانه کتاب اخلاق محتشمی، سه نوشته دیگر با نام‌های زیر ذکر شده است:

  1. «ترجمة الادب الوجیز للولد الصغیر» که اصل آن از ابن مقفع و ترجمه آن از خواجه است و حاوی پندها و دستورهایی است به کودکان و جوانان، درباره خوی‌ها و آیین‌های زندگی و...
  2. «رساله در تولی و تبری» که در آن، خواجه طوسی مسئله تولّی و تبرّی را - که از نشانه‌های تشیع است - به شیوه فلسفی تجزیه و تحلیل می‌کند. نکته قابل توجه اینکه نثر این رساله، با دیگر رساله‌های وی بسیار متفاوت است و جنبه علمی آن بر جنبه ادبی غلبه دارد، زیرا نویسنده از هر روشی که به تصنّع انجامد، در این رساله، پرهیز می‌کند و حتی از عطف‌های تفسیری مکرّر و ناسودمند، دوری می‌جوید. در این رساله، اسلوب نثر خواجه، چنان است که بیشتر کلمه‌ها و فعل‌ها را با پیشوندهای «فرا» و «باز» و «در» به معنی‌های مختلف به کار می‌برد و گاه به شیوه تازی، مفعول مطلق نوعی به کار می‌گیرد.
  3. «مقالة فی فضائل امیر المؤمنین علی(ع)» که در آن، حدیث‌های فراوانی در فضیلت علی(ع)، گرد آمده و یک نمونه از آن این است که طبق روایتی از پیامبر(ص)، حضرت علی(ع)، با چهار تن از پیامبران نخستین (نوح، ابراهیم، موسی و عیسی) برابر است.[۳] [۴]

ابواب کتاب

این کتاب دارای ۴۰ باب است در موضوع‌های مختلف دینی و اخلاقی نوشته شده و پند و اندرز، سخنان حکیمانه، امثال و تمثیلات فراوان به چشم می‌خورد.[۵]

  • باب اول: در دین و معرفت خالق
  • باب دوم: در معرفت نبوت و امامت
  • باب سوم: در دوستی و بغض و تولی و تبری
  • باب چهارم: در اتحاد و اتفاق و دوری از کبر و نفاق
  • باب پنجم: در جهاد و جانبازی در راه خدا
  • باب ششم: در عقل و علم و مقام آن دو
  • باب هفتم: در طاعت و عبادت و مواظبت بر اعمال
  • باب هشتم: در دعا و صدقه و فوائد آن دو
  • باب نهم: در تقوی و زهد
  • باب دهم: در شکر و صبر
  • باب یازدهم: در رضا و تسلیم
  • باب دوازدهم: در توکل
  • باب سیزدهم: در کار خیر و دوری از شر
  • باب چهاردهم: در دوری از بغی و ظلم
  • باب پانزدهم: در مذمت دنیا
  • باب شانزدهم: در رویگردانی از دنیا و اشتیاق بر آخرت
  • باب هفدهم: در معایب مال‌اندوزی
  • باب هجدهم: در آفات حرص و طمع
  • باب نوزدهم: در فضلیلت فقر بر غنا
  • باب بیستم: در حفظ امانت و دوری از خیانت
  • باب بیست‌ویکم: در راستگویی و دوری از دروغ
  • باب بیست‌ودوم: در فوائد سکوت و حفظ زبان
  • باب بیست‌وسوم: در مضرات لغزش‌های زبان
  • باب بیست‌وچهارم: در حسن خلق و مکارم اخلاق
  • باب بیست‌وپنجم: در حلم و عفو و کظم غیظ
  • باب بیست‌وششم: در آفات حسد و حقد و دشمنی
  • باب بیست‌وهفتم: در تواضع و فروتنی
  • باب بیست‌وهشتم: در مذمت تکبر و تجبر و افتخار
  • باب بیست‌ونهم: در فضائل سخاوت و کرم و ایثار
  • باب سی‌‎ام: در رذائل بخل
  • باب سی‌ویکم: در شجاعت و ایستادگی
  • باب سی‌ودوم: در عفت و سرکوب کردن شهوات
  • باب سی‌وسوم: در دوستی و صداقت
  • باب سی‌وچهارم: در همنشینی علماء و نیکان
  • باب سی‌و‌پنجم: در دوری گزیدن از همنشینی اشرار و نادانان
  • باب سی‌و‌ششم: در خصلت‌های سادات و صفات اهل الخیر
  • باب سی‌وهفتم: فی الرای و التعبیة
  • باب سی‌و‌هشتم: در طلب سعادت و ذکر خیر
  • باب سی‌ونهم: در مثال و شواهد و آداب و مواعظ
  • باب چهلم: در حکایات و نوادر و نکته‌ها و نصایح
  • ترجمه الادب الوجیز للولد الصغیر
  • رساله در تولا و تبرا
  • مقاله فی فضائل امیر المومنین علی(ع).[۶]

پیوند به بیرون

پانویس

  1. طوسی، اخلاق محتشمی، ۱۳۷۷ش، ص۱۰.
  2. کتابخانه دیجیتال نور.
  3. کتابخانه دیجیتال نور.
  4. طوسی، اخلاق محتشمی، ۱۳۷۷ش، ص۴۵و۴۶.
  5. طوسی، اخلاق محتشمی، ۱۳۷۷ش، ص۳۹.
  6. طوسی، اخلاق محتشمی، ۱۳۷۷ش، ص۵۵-۵۸.

منابع

  • طوسی، نصیرالدین، اخلاق محتشمی، تصحیح: محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • کتاب‌شناخت آثار خواجه نصیرالدین طوسی، مرکز تحقیقات رایانه‌ای نور.